1.
Przedawnienie karalności. Przedawnienie karalności jest tradycyjną instytucją prawa karnego materialnego, polegającą na
bezwzględnym - z mocy prawa - uchyleniu karalności czynów przestępnych po upływie ustawowo zakreślonego czasu (K.
Marszał, Przedawnienie w prawie karnym, Warszawa 1972, s. 5; A. Marek, Prawo karne, Warszawa 2005, s. 377; I. Andrejew,
Polskie prawo karne w zarysie, Warszawa 1989, s. 316; M. Cieślak, Polskie prawo karne. Zarys systemowego ujęcia, Warszawa
1994, s. 482; A. Zoll, K. Buchała, Polskie prawo karne, Warszawa 1995, s. 478). Oznacza to, że przedawnienie uchyla karalność,
choć nie odbiera czynowi charakteru przestępnego. Ustanie karalności następuje z mocy prawa i jest niezależne od woli
stron postępowania oraz organu go prowadzącego. Stanowi wyłącznie konsekwencję upływu czasu
kalendarzowego (I. Zgoliński, Przedawnienie de lege lata i de lege ferenda (w
Oblicza Temidy. Wybrane problemy prawa i
procesu karnego, red. I. Zgoliński, Bydgoszcz 2012, s. 115). Analizowana instytucja opiera się przede wszystkim na
założeniach polityki kryminalnej, wysuwając na pierwszy plan odpadnięcie po upływie oznaczonego czasu
potrzeby karania z punktu widzenia prewencji generalnej i prewencji specjalnej, przy czym względy dowodowe
nie odgrywają tutaj roli decydującej (M. Cieślak, Polskie prawo karne. Zarys..., s. 482; J. Warylewski, Prawo karne. Część
ogólna, Warszawa 2004, s. 431, K. Marszał, Przedawnienie w prawie..., s. 66).
2.
Istotą przedawnienia jest zerwanie więzi pomiędzy przestępstwem a karą. To oznacza, że jeżeli dojdzie do
przedawnienia, to niedopuszczalne staje się wymierzenie jakiejkolwiek kary lub jakiegokolwiek środka karnego (wyrok SN z
dnia 14 stycznia 2010 r., V KK 235/09, OSNKW 2010, nr 6, poz. 50). W obliczu upływu okresu przedawnienia następuje
uchylenie karalności przestępstwa, przez co w efekcie nie można sprawcy wymierzyć kary, środków karnych, jak również
warunkowo umorzyć względem niego postępowania karnego. W wyniku wnioskowania per analogiam należy przyjąć, że
przedawnienie karalności skutkuje także wyłączeniem możliwości orzeczenia środków zabezpieczających (Kodeks
karny. Część szczególna. Komentarz, t. 1, red. A. Wąsek, Warszawa 2005, s. 742; odmiennie A. Marek, kom. do art. 101 k.k.
(w A. Marek, Kodeks karny..., LEX/el. 2010). Zgodnie z art. 45a k.k. możliwe jest jednak orzeczenie przepadku przedmiotów
tytułem środka zabezpieczającego. Okoliczności wyłączające ukaranie sprawcy czynu zabronionego ujęte w tym przepisie
obejmują również przedawnienie (por. postanowienie SN z dnia 11 lipca 1986 r., V KRN 262/86, OSNKW 1987, nr 1-2; por.
komentarz do art. 45a k.k.).
3.
Skutkiem procesowym przedawnienia jest zakaz wszczynania postępowania karnego oraz nakaz umorzenia postępowania
wszczętego w sprawie o przestępstwo, którego karalność ustała (art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k.). Trzeba jednak wskazać, że umorzenie
postępowania z uwagi na jego przedawnienie - na etapie jurysdykcyjnym - może nastąpić wyłącznie w sytuacji, gdy nie ma
podstaw do uniewinnienia oskarżonego z powodu niezaistnienia czynu, braku znamion czynu albo braku winy. Umorzenie z racji
przedawnienia wchodzi też zawsze w rachubę, gdy kwestie istnienia czynu, jego znamion i odpowiedzialności wymagałyby
dalszego dowodzenia, gdyż wówczas postępowaniu stoi już na przeszkodzie przedawnienie karalności (postanowienie SN z dnia
2 lipca 2002 r., IV KKN 264/99, LEX nr 54407; postanowienie SN z dnia 3 kwietnia 2002 r., V KKN 484/00, LEX nr 53336;
odmiennie wyrok SN z dnia 8 czerwca 1977 r., I KR 87/77, OSNPG 1977, nr 11, poz. 114, w którym wskazano, że stwierdzenie
przedawnienia w toku postępowania powoduje, że sądowi nie wolno wydać ani wyroku skazującego, ani uniewinniającego, lecz
jedynie orzeczenie o umorzeniu postępowania). Na etapie postępowania odwoławczego przedawnienie karalności stanowi
bezwzględną przyczynę odwoławczą wskazaną w art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k., która podlega uwzględnieniu niezależnie od granic
zaskarżenia i podniesionych zarzutów. Należy przy tym zaznaczyć, że jeżeli w dacie orzekania w I instancji przedawnienie
jeszcze nie nastąpiło, ale oskarżony czy też jego obrońca wystąpi z apelacją i wówczas upłynie termin przedawnienia, musi
dojść w sądzie odwoławczym do uchylenia wyroku i umorzenia postępowania, i to nawet gdyby skarżący cofnął następnie środek
odwoławczy.
4.
Terminy przedawnienia a waga przestępstwa. W ramach przestępstw ściganych z oskarżenia publicznego terminy
przedawnienia nie mają charakteru jednolitego (art. 101 § 1 k.k.) i są zróżnicowane w zależności od rodzaju przestępstwa i
zagrożenia karą. Przejawem tego są wyraźnie krótsze terminy dla występków niż dla zbrodni. Zasadniczym kryterium długości
terminów przedawnienia karalności przestępstw publicznoskargowych jest zagrożenie ustawowe przewidziane w przepisie
części szczególnej, przewidującym karalność danego czynu. Bez znaczenia są natomiast modyfikacje zagrożenia ustawowego
wskutek obostrzenia albo złagodzenia kary. Należy zaznaczyć, że z punktu widzenia okresów przedawnienia karalności
decydujące znaczenie ma czyn przypisany w wyroku, a nie czyn zarzucany w akcie oskarżenia (wyrok SN z dnia 9 listopada
2011 r., IV KK 338/11, LEX nr 1044060; wyrok SN z dnia 4 lipca 2001 r., V KKN 346/99, Jurysta 2002, nr 2-3, s. 48;
postanowienie SA we Wrocławiu z dnia 14 września 2012 r., II AKz 368/12, LEX nr 1218862). Decydujący w tej materii musi
być bowiem czyn, który rzeczywiście został popełniony przez sprawcę (czyn przypisany, a nie zarzucany).
Przedawnienie karalności dotyczy przestępstwa, a nie jego kwalifikacji prawnej (wyrok SN z dnia 4 marca 2009 r., III KK
322/08, LEX nr 491163).
Przepis art. 101 k.k. opiera się na wielopoziomowym podziale przestępstw. Różnicuje terminy przedawnienia karalności przez
wzgląd na ich stopień "ciężkości", a ponadto wysokość zagrożenia sankcją (Z. Ćwiąkalski, Przedawnienie (w System Prawa
Karnego, t. 4, red. L.K. Paprzycki, s. 760). Ustawa określa, że termin przedawnienia karalności zbrodni zabójstwa wynosi 30
lat, dla pozostałych zbrodni 20 lat. Okres przedawnienia karalności występków zagrożonych karą pozbawienia wolności
przekraczającą 5 lat wynosi 15 lat. Karalność występków zagrożonych karą pozbawienia wolności przekraczającą 3 lata ustalono
zaś na 10 lat. Wobec występków zagrożonych karą pozbawienia wolności do 3 lat oraz występków zagrożonych karami
ograniczenia wolności lub grzywny okres przedawnienia karalności wynosi 5 lat.
5.
Terminy przedawnienia przestępstw prywatnoskargowych. W zakresie przedawnienia karalności przestępstw
prywatnoskargowych wyróżniono dwa - niezależne od siebie - terminy (K. Marszał, Przedawnienie w prawie..., s. 135).
Rudymentarne znaczenie ma moment, w którym pokrzywdzony dowiedział się, kto jest sprawcą przestępstwa (I. Zgoliński,
Zniesławienie w polskim prawie karnym. Zagadnienia teorii i praktyki, Warszawa 2013, s. 179). Karalność takiego czynu ustaje
po upływie roku od czasu, gdy pokrzywdzony dowiedział się o osobie sprawcy przestępstwa, nie później jednak
niż przed upływem 3 lat od czasu jego popełnienia (art. 101 § 2 k.k.). Wyraźnym ograniczeniem oskarżyciela prywatnego
jest zatem szczególny, roczny, termin przedawnienia. Termin ten obowiązuje bez względu na błędną kwalifikację czynu,
wszczęcie postępowania w niewłaściwym trybie lub zmianę tego trybu, a także bez względu na to, czy prokurator (na podstawie
art. 60 k.p.k.) objął oskarżenie w takiej sprawie. O jego dotrzymaniu rozstrzyga to, czy postępowanie zostało wszczęte w ciągu
roku od daty dowiedzenia się przez pokrzywdzonego o osobie sprawcy (wyrok SN z dnia 19 lutego 2014 r., II KK 23/14, OSNKW
2014, nr 9, poz. 64; wyrok SN z dnia 23 kwietnia 2008 r., V KK 5/08, Prok. i Pr.-wkł. 2008, nr 11, poz. 19).
6.
Terminu przedawnienia, jeżeli już upłynął, nie można przywrócić (S. Waltoś, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa
2003, s. 183). Nie oznacza to jednak, że nie jest możliwa jego zmiana (np. wydłużenie) w trakcie biegu.
7.
Obliczanie biegu terminów przedawnienia. Co do zasady, należy się zgodzić ze stanowiskiem, że k.k. nie zawiera
unormowania określającego sposób obliczania terminów przedawnienia, jednak terminy te mają charakter materialny, a nie
procesowy, dlatego do ich obliczania nie stosuje się zasad określonych w rozdziale XIV k.p.k., w tym w art. 123 § 3 k.p.k., ani
też rozwiązań przyjętych w k.c., ponieważ k.k. nie zawiera przepisu odsyłającego (wyrok SN z dnia 19 lutego 2014 r., II KK
23/14, OSNKW 2014, nr 9, poz. 69). Kwestię obliczania terminów przedawnienia regulują wyłącznie przepisy prawa
karnego materialnego, które określają terminy przedawnienia miarą czasu kalendarzowego (lata i miesiące), jaki
upływa od czasu popełnienia czynu, a w przypadku przestępstw ściganych z oskarżenia prywatnego - także od czasu, gdy
pokrzywdzony dowiedział się o osobie sprawcy (postanowienie SN z dnia 18 grudnia 2000 r., III KKN 429/98, OSNKW 2001, nr
3-4, poz. 20). Należy zatem przyjąć, że czasem, od którego rozpoczyna się liczenie upływu okresu przedawnienia, jest
dzień, w którym:
- sprawca działał lub zaniechał działania, do którego był zobowiązany (art. 6 § 1 k.k.);
- nastąpił skutek przestępstwa nim znamiennego (przestępstwo materialne);
- pokrzywdzony uzyskał wiedzę o sprawcy przestępstwa prywatnoskargowego.
W przypadku przestępstw formalnych i materialnych zakończonych w fazie usiłowania termin przedawnienia
biegnie od momentu, w którym sprawca działał lub zaniechał działania, do którego był zobowiązany. Ta sama
zasada dotyczy form zjawiskowych popełnienia przestępstw (podżegania i pomocnictwa).
Przy przestępstwach wieloczynowych (np. art. 207 § 1 k.k. - znęcanie się) i o charakterze ciągłym (art. 12 k.k.) jako czas
ich popełnienia należy traktować ostatni moment działania sprawcy, w tym czas dokonania ostatniego z czynów składających
się na realizację przestępstwa ciągłego (wyrok SN z dnia 24 października 2013 r., III KK 311/13, LEX nr 1379928). W przypadku
przestępstw trwałych (np. art. 189 k.k. - bezprawne pozbawienie wolności) termin przedawnienia należy liczyć od momentu
zakończenia stanu bezprawności, który stanowi ich znamię. W przypadku przestępstwa jednorazowego, ale z trwałym
skutkiem (np. art. 206 k.k. - bigamia) termin przedawnienia należy liczyć od chwili zaistnienia stanu sprzecznego z prawem.
Termin przedawnienia karalności przestępstwa z art. 258 k.k. (branie udziału w zorganizowanej grupie lub związku
przestępczym) biegnie od momentu zakończenia działalności w grupie lub związku przestępczym sprawcy, a nie zakończenia
działalności samej grupy lub związku (R. Góral, Kodeks karny. Komentarz..., 2007, s. 199).
8.
Termin przedawnienia przy kumulatywnej kwalifikacji prawnej czynu. Sprawca, który w warunkach art. 11 § 2 k.k.
wyczerpuje swoim zachowaniem znamiona określone w dwóch przepisach ustawy lub ich większej liczbie, popełnia jeden czyn,
odpowiadający przestępstwu stypizowanemu przez zbiegające się przepisy, które wchodząc w skład kumulatywnej kwalifikacji,
tracą swoją samodzielność. Utworzone w ten sposób przestępstwo zagrożone jest karą, której granice wyznacza
ustawowe zagrożenie przepisu przewidującego najsurowszą karę. Kara ta staje się wyznacznikiem terminu
przedawnienia, które ustawodawca w przepisie art. 101 § 1 k.k. wiąże z zagrożeniem karą (wyrok SA w Katowicach z
dnia 2 sierpnia 2013 r., II AKa 480/12, LEX nr 1422278; wyrok SN z dnia 14 stycznia 2010 r., V KK 235/09, OSNKW 2010, nr
6, poz. 50).
9.
Początek biegu terminu przedawnienia przy przestępstwach materialnych. Skutek przestępstwa oszustwa,
polegającego na doprowadzeniu banku do niekorzystnego rozporządzenia mieniem przez wprowadzenie w błąd co do
okoliczności mających istotne znaczenie dla udzielenia kredytów, następuje z chwilą rozporządzenia przez bank mieniem, tj. w
dniu podpisania umów kredytowych. Od tej więc daty należy liczyć bieg terminu przedawnienia (wyrok SN z dnia 16 maja 2008
r., II KK 354/07, LEX nr 435563).
W przypadku przestępstw materialnych (skutkowych) bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się od chwili
nastąpienia skutku, a nie od czasu działania lub zaniechania sprawcy (art. 101 § 3 k.k.).
10.
Ustanie karalności przestępstwa. Następuje to z mocy prawa w rezultacie samego upływu czasu kalendarzowego
odpowiadającego terminowi przedawnienia. Jeżeli termin przedawnienia karalności przestępstwa ściganego z
oskarżenia prywatnego upływa w dniu uznanym przez ustawę za wolny od pracy, to wniesienie aktu oskarżenia
w następnym dniu nie może spowodować wydłużenia tego terminu (postanowienie SN z dnia 18 grudnia 2000 r., III
KKN 429/98, OSNKW 2001, nr 3-4, poz. 20).
11.
Kwestia wątpliwości co do czasu popełnienia przestępstwa. W wypadku niedających się usunąć wątpliwości dotyczących
czasu popełnienia czynu zastosowanie reguły in dubio pro reo (art. 5 § 2 k.p.k.) prowadzi do stwierdzenia, że termin
przedawnienia biegnie od chwili stanowiącej początek tego okresu. W sferze wątpliwości natury faktycznej reguła in dubio pro
reo znajduje bowiem zastosowanie nie tylko w zakresie, w jakim niemożność ich usunięcia dotyczy bezpośrednio kwestii winy
lub jej stopnia, wpływając na treść orzeczenia, lecz także w zakresie, w jakim wątpliwości takie mogą przesądzać o konieczności
przyjęcia, że zachodzi negatywna przesłanka procesowa (wyrok SN z dnia 4 grudnia 2007 r., IV KK 281/07, Prok. i Pr.-wkł.
2008, nr 11, poz. 1).
12.
Szczególny termin przedawnienia karalności niektórych przestępstw popełnionych na szkodę osoby małoletniej.
W § 4 komentowanego przepisu zamieszczono unormowanie, zgodnie z którym w przypadku występków przeciwko życiu i
zdrowiu, popełnionych na szkodę małoletniego, zagrożonych karą, której górna granica przekracza 5 lat pozbawienia wolności,
a także przestępstw określonych w rozdziale XXV k.k., popełnionych na szkodę małoletniego, albo gdy treści pornograficzne
obejmują udział małoletniego, przedawnienie karalności przestępstwa nie może nastąpić przed ukończeniem przez niego 30.
roku życia. Zapis ten ma zagwarantować odpowiednio długi czas dla małoletnich pokrzywdzonych na ujawnienie szczegółów
przestępstw, których padli ofiarą. Ze względu na ich specyfikę potrzeba niejednokrotnie wielu lat, aby dojrzeć do ujawnienia
organom ścigania szczegółów wyjątkowo drażliwych wydarzeń.
Przedawnienie karalności. Przedawnienie karalności jest tradycyjną instytucją prawa karnego materialnego, polegającą na
bezwzględnym - z mocy prawa - uchyleniu karalności czynów przestępnych po upływie ustawowo zakreślonego czasu (K.
Marszał, Przedawnienie w prawie karnym, Warszawa 1972, s. 5; A. Marek, Prawo karne, Warszawa 2005, s. 377; I. Andrejew,
Polskie prawo karne w zarysie, Warszawa 1989, s. 316; M. Cieślak, Polskie prawo karne. Zarys systemowego ujęcia, Warszawa
1994, s. 482; A. Zoll, K. Buchała, Polskie prawo karne, Warszawa 1995, s. 478). Oznacza to, że przedawnienie uchyla karalność,
choć nie odbiera czynowi charakteru przestępnego. Ustanie karalności następuje z mocy prawa i jest niezależne od woli
stron postępowania oraz organu go prowadzącego. Stanowi wyłącznie konsekwencję upływu czasu
kalendarzowego (I. Zgoliński, Przedawnienie de lege lata i de lege ferenda (w
Oblicza Temidy. Wybrane problemy prawa i procesu karnego, red. I. Zgoliński, Bydgoszcz 2012, s. 115). Analizowana instytucja opiera się przede wszystkim na
założeniach polityki kryminalnej, wysuwając na pierwszy plan odpadnięcie po upływie oznaczonego czasu
potrzeby karania z punktu widzenia prewencji generalnej i prewencji specjalnej, przy czym względy dowodowe
nie odgrywają tutaj roli decydującej (M. Cieślak, Polskie prawo karne. Zarys..., s. 482; J. Warylewski, Prawo karne. Część
ogólna, Warszawa 2004, s. 431, K. Marszał, Przedawnienie w prawie..., s. 66).
2.
Istotą przedawnienia jest zerwanie więzi pomiędzy przestępstwem a karą. To oznacza, że jeżeli dojdzie do
przedawnienia, to niedopuszczalne staje się wymierzenie jakiejkolwiek kary lub jakiegokolwiek środka karnego (wyrok SN z
dnia 14 stycznia 2010 r., V KK 235/09, OSNKW 2010, nr 6, poz. 50). W obliczu upływu okresu przedawnienia następuje
uchylenie karalności przestępstwa, przez co w efekcie nie można sprawcy wymierzyć kary, środków karnych, jak również
warunkowo umorzyć względem niego postępowania karnego. W wyniku wnioskowania per analogiam należy przyjąć, że
przedawnienie karalności skutkuje także wyłączeniem możliwości orzeczenia środków zabezpieczających (Kodeks
karny. Część szczególna. Komentarz, t. 1, red. A. Wąsek, Warszawa 2005, s. 742; odmiennie A. Marek, kom. do art. 101 k.k.
(w
A. Marek, Kodeks karny..., LEX/el. 2010). Zgodnie z art. 45a k.k. możliwe jest jednak orzeczenie przepadku przedmiotów tytułem środka zabezpieczającego. Okoliczności wyłączające ukaranie sprawcy czynu zabronionego ujęte w tym przepisie
obejmują również przedawnienie (por. postanowienie SN z dnia 11 lipca 1986 r., V KRN 262/86, OSNKW 1987, nr 1-2; por.
komentarz do art. 45a k.k.).
3.
Skutkiem procesowym przedawnienia jest zakaz wszczynania postępowania karnego oraz nakaz umorzenia postępowania
wszczętego w sprawie o przestępstwo, którego karalność ustała (art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k.). Trzeba jednak wskazać, że umorzenie
postępowania z uwagi na jego przedawnienie - na etapie jurysdykcyjnym - może nastąpić wyłącznie w sytuacji, gdy nie ma
podstaw do uniewinnienia oskarżonego z powodu niezaistnienia czynu, braku znamion czynu albo braku winy. Umorzenie z racji
przedawnienia wchodzi też zawsze w rachubę, gdy kwestie istnienia czynu, jego znamion i odpowiedzialności wymagałyby
dalszego dowodzenia, gdyż wówczas postępowaniu stoi już na przeszkodzie przedawnienie karalności (postanowienie SN z dnia
2 lipca 2002 r., IV KKN 264/99, LEX nr 54407; postanowienie SN z dnia 3 kwietnia 2002 r., V KKN 484/00, LEX nr 53336;
odmiennie wyrok SN z dnia 8 czerwca 1977 r., I KR 87/77, OSNPG 1977, nr 11, poz. 114, w którym wskazano, że stwierdzenie
przedawnienia w toku postępowania powoduje, że sądowi nie wolno wydać ani wyroku skazującego, ani uniewinniającego, lecz
jedynie orzeczenie o umorzeniu postępowania). Na etapie postępowania odwoławczego przedawnienie karalności stanowi
bezwzględną przyczynę odwoławczą wskazaną w art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k., która podlega uwzględnieniu niezależnie od granic
zaskarżenia i podniesionych zarzutów. Należy przy tym zaznaczyć, że jeżeli w dacie orzekania w I instancji przedawnienie
jeszcze nie nastąpiło, ale oskarżony czy też jego obrońca wystąpi z apelacją i wówczas upłynie termin przedawnienia, musi
dojść w sądzie odwoławczym do uchylenia wyroku i umorzenia postępowania, i to nawet gdyby skarżący cofnął następnie środek
odwoławczy.
4.
Terminy przedawnienia a waga przestępstwa. W ramach przestępstw ściganych z oskarżenia publicznego terminy
przedawnienia nie mają charakteru jednolitego (art. 101 § 1 k.k.) i są zróżnicowane w zależności od rodzaju przestępstwa i
zagrożenia karą. Przejawem tego są wyraźnie krótsze terminy dla występków niż dla zbrodni. Zasadniczym kryterium długości
terminów przedawnienia karalności przestępstw publicznoskargowych jest zagrożenie ustawowe przewidziane w przepisie
części szczególnej, przewidującym karalność danego czynu. Bez znaczenia są natomiast modyfikacje zagrożenia ustawowego
wskutek obostrzenia albo złagodzenia kary. Należy zaznaczyć, że z punktu widzenia okresów przedawnienia karalności
decydujące znaczenie ma czyn przypisany w wyroku, a nie czyn zarzucany w akcie oskarżenia (wyrok SN z dnia 9 listopada
2011 r., IV KK 338/11, LEX nr 1044060; wyrok SN z dnia 4 lipca 2001 r., V KKN 346/99, Jurysta 2002, nr 2-3, s. 48;
postanowienie SA we Wrocławiu z dnia 14 września 2012 r., II AKz 368/12, LEX nr 1218862). Decydujący w tej materii musi
być bowiem czyn, który rzeczywiście został popełniony przez sprawcę (czyn przypisany, a nie zarzucany).
Przedawnienie karalności dotyczy przestępstwa, a nie jego kwalifikacji prawnej (wyrok SN z dnia 4 marca 2009 r., III KK
322/08, LEX nr 491163).
Przepis art. 101 k.k. opiera się na wielopoziomowym podziale przestępstw. Różnicuje terminy przedawnienia karalności przez
wzgląd na ich stopień "ciężkości", a ponadto wysokość zagrożenia sankcją (Z. Ćwiąkalski, Przedawnienie (w
System Prawa Karnego, t. 4, red. L.K. Paprzycki, s. 760). Ustawa określa, że termin przedawnienia karalności zbrodni zabójstwa wynosi 30
lat, dla pozostałych zbrodni 20 lat. Okres przedawnienia karalności występków zagrożonych karą pozbawienia wolności
przekraczającą 5 lat wynosi 15 lat. Karalność występków zagrożonych karą pozbawienia wolności przekraczającą 3 lata ustalono
zaś na 10 lat. Wobec występków zagrożonych karą pozbawienia wolności do 3 lat oraz występków zagrożonych karami
ograniczenia wolności lub grzywny okres przedawnienia karalności wynosi 5 lat.
5.
Terminy przedawnienia przestępstw prywatnoskargowych. W zakresie przedawnienia karalności przestępstw
prywatnoskargowych wyróżniono dwa - niezależne od siebie - terminy (K. Marszał, Przedawnienie w prawie..., s. 135).
Rudymentarne znaczenie ma moment, w którym pokrzywdzony dowiedział się, kto jest sprawcą przestępstwa (I. Zgoliński,
Zniesławienie w polskim prawie karnym. Zagadnienia teorii i praktyki, Warszawa 2013, s. 179). Karalność takiego czynu ustaje
po upływie roku od czasu, gdy pokrzywdzony dowiedział się o osobie sprawcy przestępstwa, nie później jednak
niż przed upływem 3 lat od czasu jego popełnienia (art. 101 § 2 k.k.). Wyraźnym ograniczeniem oskarżyciela prywatnego
jest zatem szczególny, roczny, termin przedawnienia. Termin ten obowiązuje bez względu na błędną kwalifikację czynu,
wszczęcie postępowania w niewłaściwym trybie lub zmianę tego trybu, a także bez względu na to, czy prokurator (na podstawie
art. 60 k.p.k.) objął oskarżenie w takiej sprawie. O jego dotrzymaniu rozstrzyga to, czy postępowanie zostało wszczęte w ciągu
roku od daty dowiedzenia się przez pokrzywdzonego o osobie sprawcy (wyrok SN z dnia 19 lutego 2014 r., II KK 23/14, OSNKW
2014, nr 9, poz. 64; wyrok SN z dnia 23 kwietnia 2008 r., V KK 5/08, Prok. i Pr.-wkł. 2008, nr 11, poz. 19).
6.
Terminu przedawnienia, jeżeli już upłynął, nie można przywrócić (S. Waltoś, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa
2003, s. 183). Nie oznacza to jednak, że nie jest możliwa jego zmiana (np. wydłużenie) w trakcie biegu.
7.
Obliczanie biegu terminów przedawnienia. Co do zasady, należy się zgodzić ze stanowiskiem, że k.k. nie zawiera
unormowania określającego sposób obliczania terminów przedawnienia, jednak terminy te mają charakter materialny, a nie
procesowy, dlatego do ich obliczania nie stosuje się zasad określonych w rozdziale XIV k.p.k., w tym w art. 123 § 3 k.p.k., ani
też rozwiązań przyjętych w k.c., ponieważ k.k. nie zawiera przepisu odsyłającego (wyrok SN z dnia 19 lutego 2014 r., II KK
23/14, OSNKW 2014, nr 9, poz. 69). Kwestię obliczania terminów przedawnienia regulują wyłącznie przepisy prawa
karnego materialnego, które określają terminy przedawnienia miarą czasu kalendarzowego (lata i miesiące), jaki
upływa od czasu popełnienia czynu, a w przypadku przestępstw ściganych z oskarżenia prywatnego - także od czasu, gdy
pokrzywdzony dowiedział się o osobie sprawcy (postanowienie SN z dnia 18 grudnia 2000 r., III KKN 429/98, OSNKW 2001, nr
3-4, poz. 20). Należy zatem przyjąć, że czasem, od którego rozpoczyna się liczenie upływu okresu przedawnienia, jest
dzień, w którym:
- sprawca działał lub zaniechał działania, do którego był zobowiązany (art. 6 § 1 k.k.);
- nastąpił skutek przestępstwa nim znamiennego (przestępstwo materialne);
- pokrzywdzony uzyskał wiedzę o sprawcy przestępstwa prywatnoskargowego.
W przypadku przestępstw formalnych i materialnych zakończonych w fazie usiłowania termin przedawnienia
biegnie od momentu, w którym sprawca działał lub zaniechał działania, do którego był zobowiązany. Ta sama
zasada dotyczy form zjawiskowych popełnienia przestępstw (podżegania i pomocnictwa).
Przy przestępstwach wieloczynowych (np. art. 207 § 1 k.k. - znęcanie się) i o charakterze ciągłym (art. 12 k.k.) jako czas
ich popełnienia należy traktować ostatni moment działania sprawcy, w tym czas dokonania ostatniego z czynów składających
się na realizację przestępstwa ciągłego (wyrok SN z dnia 24 października 2013 r., III KK 311/13, LEX nr 1379928). W przypadku
przestępstw trwałych (np. art. 189 k.k. - bezprawne pozbawienie wolności) termin przedawnienia należy liczyć od momentu
zakończenia stanu bezprawności, który stanowi ich znamię. W przypadku przestępstwa jednorazowego, ale z trwałym
skutkiem (np. art. 206 k.k. - bigamia) termin przedawnienia należy liczyć od chwili zaistnienia stanu sprzecznego z prawem.
Termin przedawnienia karalności przestępstwa z art. 258 k.k. (branie udziału w zorganizowanej grupie lub związku
przestępczym) biegnie od momentu zakończenia działalności w grupie lub związku przestępczym sprawcy, a nie zakończenia
działalności samej grupy lub związku (R. Góral, Kodeks karny. Komentarz..., 2007, s. 199).
8.
Termin przedawnienia przy kumulatywnej kwalifikacji prawnej czynu. Sprawca, który w warunkach art. 11 § 2 k.k.
wyczerpuje swoim zachowaniem znamiona określone w dwóch przepisach ustawy lub ich większej liczbie, popełnia jeden czyn,
odpowiadający przestępstwu stypizowanemu przez zbiegające się przepisy, które wchodząc w skład kumulatywnej kwalifikacji,
tracą swoją samodzielność. Utworzone w ten sposób przestępstwo zagrożone jest karą, której granice wyznacza
ustawowe zagrożenie przepisu przewidującego najsurowszą karę. Kara ta staje się wyznacznikiem terminu
przedawnienia, które ustawodawca w przepisie art. 101 § 1 k.k. wiąże z zagrożeniem karą (wyrok SA w Katowicach z
dnia 2 sierpnia 2013 r., II AKa 480/12, LEX nr 1422278; wyrok SN z dnia 14 stycznia 2010 r., V KK 235/09, OSNKW 2010, nr
6, poz. 50).
9.
Początek biegu terminu przedawnienia przy przestępstwach materialnych. Skutek przestępstwa oszustwa,
polegającego na doprowadzeniu banku do niekorzystnego rozporządzenia mieniem przez wprowadzenie w błąd co do
okoliczności mających istotne znaczenie dla udzielenia kredytów, następuje z chwilą rozporządzenia przez bank mieniem, tj. w
dniu podpisania umów kredytowych. Od tej więc daty należy liczyć bieg terminu przedawnienia (wyrok SN z dnia 16 maja 2008
r., II KK 354/07, LEX nr 435563).
W przypadku przestępstw materialnych (skutkowych) bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się od chwili
nastąpienia skutku, a nie od czasu działania lub zaniechania sprawcy (art. 101 § 3 k.k.).
10.
Ustanie karalności przestępstwa. Następuje to z mocy prawa w rezultacie samego upływu czasu kalendarzowego
odpowiadającego terminowi przedawnienia. Jeżeli termin przedawnienia karalności przestępstwa ściganego z
oskarżenia prywatnego upływa w dniu uznanym przez ustawę za wolny od pracy, to wniesienie aktu oskarżenia
w następnym dniu nie może spowodować wydłużenia tego terminu (postanowienie SN z dnia 18 grudnia 2000 r., III
KKN 429/98, OSNKW 2001, nr 3-4, poz. 20).
11.
Kwestia wątpliwości co do czasu popełnienia przestępstwa. W wypadku niedających się usunąć wątpliwości dotyczących
czasu popełnienia czynu zastosowanie reguły in dubio pro reo (art. 5 § 2 k.p.k.) prowadzi do stwierdzenia, że termin
przedawnienia biegnie od chwili stanowiącej początek tego okresu. W sferze wątpliwości natury faktycznej reguła in dubio pro
reo znajduje bowiem zastosowanie nie tylko w zakresie, w jakim niemożność ich usunięcia dotyczy bezpośrednio kwestii winy
lub jej stopnia, wpływając na treść orzeczenia, lecz także w zakresie, w jakim wątpliwości takie mogą przesądzać o konieczności
przyjęcia, że zachodzi negatywna przesłanka procesowa (wyrok SN z dnia 4 grudnia 2007 r., IV KK 281/07, Prok. i Pr.-wkł.
2008, nr 11, poz. 1).
12.
Szczególny termin przedawnienia karalności niektórych przestępstw popełnionych na szkodę osoby małoletniej.
W § 4 komentowanego przepisu zamieszczono unormowanie, zgodnie z którym w przypadku występków przeciwko życiu i
zdrowiu, popełnionych na szkodę małoletniego, zagrożonych karą, której górna granica przekracza 5 lat pozbawienia wolności,
a także przestępstw określonych w rozdziale XXV k.k., popełnionych na szkodę małoletniego, albo gdy treści pornograficzne
obejmują udział małoletniego, przedawnienie karalności przestępstwa nie może nastąpić przed ukończeniem przez niego 30.
roku życia. Zapis ten ma zagwarantować odpowiednio długi czas dla małoletnich pokrzywdzonych na ujawnienie szczegółów
przestępstw, których padli ofiarą. Ze względu na ich specyfikę potrzeba niejednokrotnie wielu lat, aby dojrzeć do ujawnienia
organom ścigania szczegółów wyjątkowo drażliwych wydarzeń.