Przepis art. 102 k.k. modyfikuje terminy przedawnienia karalności określone w art. 101 k.k. Instytucja w nim
unormowana nazywana jest przedawnieniem wyrokowania, aczkolwiek w doktrynie wysuwane są zastrzeżenia co do tej
terminologii. Wskazuje się tu, że "różnica między art. 101 a art. 102 jest tylko taka, że w pierwszym z nich przedawnienie ma
jeszcze charakter względny, tzn. jego termin może ulec przedłużeniu w razie wszczęcia postępowania przeciwko osobie.
Natomiast w art. 102 przedawnienie ma już charakter bezwzględny, tzn. możliwość ukarania po upływie terminów
przewidzianych w tym przepisie jest definitywnie wyłączona" (L. Wilk, kom. do art. 102 (w
Kodeks karny..., red. M. Filar,
LEX/el. 2014).
Niezależnie od sporów doktrynalnych trzeba zauważyć, że przepis art. 102 k.k. wprowadza zasadę, w świetle której jeżeli w
czasie trwania poszczególnych okresów przedawnienia zostanie wszczęte postępowanie (przepis obecnie nie
wymaga, aby było to postępowanie przeciwko osobie - in personam), karalność przestępstw wymienionych w art.
101 § 1 ustaje z upływem 10 lat, zaś we wszystkich pozostałych przypadkach z upływem 5 lat - od zakończenia
tego okresu. Zgodnie z powyższą regułą w takiej sytuacji terminy przedawnienia ulegają przedłużeniu odpowiednio o
10 lub 5 lat. Reguła ta znajduje zastosowanie zarówno wobec przestępstw publicznoskargowych, jak i
prywatnoskargowych. Z upływem przedłużonych terminów nie ma już możliwości ukarania sprawcy przestępstwa (Kodeks
karny. Część ogólna, t. 1, red. A. Zoll, 2004, s. 1334). Trzeba jednak podkreślić, że możliwe jest prowadzenie postępowania
zmierzającego do uniewinnienia skazanego mimo upływu przedawnienia karalności - czy to w drodze kasacji, czy wznowienia
postępowania (K. Buchała, A. Zoll, Kodeks karny. Część ogólna, 1998, s. 1110).
2.
Rys historyczny. Od dnia 2 marca 2016 r. brzmienie przepisu koreluje z treścią art. 106 k.k. z 1969 r. i można się spodziewać,
że obarczone będzie analogicznymi problemami w zakresie wykładni. Warto zaznaczyć, że w poprzednim stanie prawnym,
obowiązującym do 1 marca 2016 r., nie występowało zróżnicowanie względem terminu przedłużenia karalności w zależności od
charakteru przestępstwa. Przedłużenie karalności wynosiło 5 lat, zaś ustawa expressis verbis wymagała dla przedłużenia
karalności wszczęcia postępowania przeciwko osobie.
3.
Ustawa nie precyzuje obecnie, aby dla wydłużenia przedawnienia konieczne było przekształcenie postępowania w fazę
przeciwko osobie, a co więcej - literalnie wręcz oddziela kwestię wydłużenia przedawnienia od poszczególnych etapów
postępowania karnego. Określony w art. 102 k.k. skutek w postaci przedłużenia o 10 lub 5 lat przewidzianych
okresów przedawnienia karalności przestępstwa wywołuje zatem także wszczęcie postępowania karnego w
sprawie in rem (por. uchwała składu siedmiu sędziów SN z dnia 15 października 1992 r., I KZP 28/92, OSNKW 1992, nr 11-
12, poz. 76).
Dla ścisłości jedynie należy skonstatować, że wydanie postanowienia o przedstawieniu zarzutów rozpoczyna fazę in
personam postępowania przygotowawczego i kreuje stronę procesową podejrzanego (P. Hofmański, E. Sadzik, K.
Zgryzek, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. 1, Warszawa 1999, s. 344). Przekształcenie postępowania z fazy in rem
w fazę ad personam ma z kolei miejsce z chwilą wydania postanowienia o przedstawieniu zarzutów, z czym nie należy
utożsamiać jego sporządzenia, gdyż wydanie postanowienia oznacza zarazem jego uzewnętrznienie (wyrok SN z dnia 24
kwietnia 2007 r., IV KK 31/07, LEX nr 262649). Do "wydania" postanowienia o przedstawieniu zarzutów niezbędne jest
dopełnienie kolejnych czynności procesowych wskazanych w art. 313 § 1 k.p.k. (ogłoszenie postanowienia podejrzanemu i jego
przesłuchanie), określanych jako "promulgacja", która jest z kolei niezbędna do skuteczności tej czynności procesowej i powinna
nastąpić niezwłocznie po sporządzeniu postanowienia, co nie oznacza "natychmiast" (postanowienie SN z dnia 16 stycznia 2009
r., IV KK 256/08, Prok. i Pr.-wkł. 2009, nr 6, poz. 29). Powyższa zasada nie ma zastosowania w sytuacji, gdy ogłoszenie
postanowienia lub przesłuchanie nie są możliwe np. z powodu ukrywania się podejrzanego lub jego nieobecności w kraju.
Promulgacja postanowienia jest obowiązkowa, ale jedynie wtedy, gdy jest w ogóle możliwa wobec danej osoby, i wówczas ma
ona nastąpić niezwłocznie. W innych wypadkach (określonych w art. 313 § 1 in fine k.p.k.) sporządzenie i podpisanie
postanowienia oznaczają, że zostało ono wydane (art. 71 § 1 k.p.k.), a ogłoszenie go podejrzanemu nastąpi dopiero wtedy,
gdy będzie to możliwe, niezwłocznie po powstaniu tej możliwości (T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz,
W sprawach z oskarżenia prywatnego w momencie złożenia prywatnego aktu oskarżenia przez pokrzywdzonego (lub skargi
do organów ścigania) dochodzi do przedłużenia okresu przedawnienia karalności. Przedłużenie to ma jednak charakter
warunkowy, ponieważ uzależnione jest m.in. od uiszczenia przez oskarżyciela prywatnego zryczałtowanej równowartości
kosztów postępowania. Dlatego też w sytuacji, gdy opłata ta zostanie uiszczona w terminie określonym w art. 120 § 1 k.p.k.,
skarga prywatna wywołuje skutki prawne od dnia jej wniesienia (art. 120 § 2 k.p.k.). W przeciwnym wypadku sąd uznaje ją za
bezskuteczną, co jest jednoznaczne m.in. z brakiem przedłużenia terminu przedawnienia karalności (K. Marszał, glosa do
postanowienia SN z dnia 29 października 1975 r., I KRN 40/75, NP 1976, nr 9, s. 1342; odmiennie J. Wojciechowski, Kodeks
karny. Komentarz..., 2002, s. 181; A. Marek, Kodeks karny..., 2010, s. 288-289. Autorzy ci wskazują, że brak uiszczenia
wymaganej opłaty może wywoływać jedynie skutki procesowe, a nie materialnoprawne, do których należy m.in. przedawnienie
karalności). Należy jednak na omawianej płaszczyźnie zawsze mieć na względzie to, czy w istocie doszło do faktycznego
wszczęcia postępowania, co wszakże nie następuje, jeżeli oskarżyciel prywatny nie uiścił wymaganej opłaty. W konsekwencji
nie będzie tu podstaw do przyjęcia przedłużonego terminu przedawnienia. Odnośnie do przestępstw prywatnoskargowych,
niezależnie od rodzaju skargi i wyrażonej w niej prawnej oceny czynu, a także trybu postępowania, 5-letni okres
przewidziany w art. 102 k.k. biegnie zawsze od zakończenia okresów przedawnienia wskazanych w art. 101 § 2
k.k. (wyrok SN z dnia 13 grudnia 2000 r., II KKN 199/98, OSNKW 2001, nr 3-4, poz. 19).
Warszawa 2008, s. 670).
unormowana nazywana jest przedawnieniem wyrokowania, aczkolwiek w doktrynie wysuwane są zastrzeżenia co do tej
terminologii. Wskazuje się tu, że "różnica między art. 101 a art. 102 jest tylko taka, że w pierwszym z nich przedawnienie ma
jeszcze charakter względny, tzn. jego termin może ulec przedłużeniu w razie wszczęcia postępowania przeciwko osobie.
Natomiast w art. 102 przedawnienie ma już charakter bezwzględny, tzn. możliwość ukarania po upływie terminów
przewidzianych w tym przepisie jest definitywnie wyłączona" (L. Wilk, kom. do art. 102 (w
Kodeks karny..., red. M. Filar, LEX/el. 2014).
Niezależnie od sporów doktrynalnych trzeba zauważyć, że przepis art. 102 k.k. wprowadza zasadę, w świetle której jeżeli w
czasie trwania poszczególnych okresów przedawnienia zostanie wszczęte postępowanie (przepis obecnie nie
wymaga, aby było to postępowanie przeciwko osobie - in personam), karalność przestępstw wymienionych w art.
101 § 1 ustaje z upływem 10 lat, zaś we wszystkich pozostałych przypadkach z upływem 5 lat - od zakończenia
tego okresu. Zgodnie z powyższą regułą w takiej sytuacji terminy przedawnienia ulegają przedłużeniu odpowiednio o
10 lub 5 lat. Reguła ta znajduje zastosowanie zarówno wobec przestępstw publicznoskargowych, jak i
prywatnoskargowych. Z upływem przedłużonych terminów nie ma już możliwości ukarania sprawcy przestępstwa (Kodeks
karny. Część ogólna, t. 1, red. A. Zoll, 2004, s. 1334). Trzeba jednak podkreślić, że możliwe jest prowadzenie postępowania
zmierzającego do uniewinnienia skazanego mimo upływu przedawnienia karalności - czy to w drodze kasacji, czy wznowienia
postępowania (K. Buchała, A. Zoll, Kodeks karny. Część ogólna, 1998, s. 1110).
2.
Rys historyczny. Od dnia 2 marca 2016 r. brzmienie przepisu koreluje z treścią art. 106 k.k. z 1969 r. i można się spodziewać,
że obarczone będzie analogicznymi problemami w zakresie wykładni. Warto zaznaczyć, że w poprzednim stanie prawnym,
obowiązującym do 1 marca 2016 r., nie występowało zróżnicowanie względem terminu przedłużenia karalności w zależności od
charakteru przestępstwa. Przedłużenie karalności wynosiło 5 lat, zaś ustawa expressis verbis wymagała dla przedłużenia
karalności wszczęcia postępowania przeciwko osobie.
3.
Ustawa nie precyzuje obecnie, aby dla wydłużenia przedawnienia konieczne było przekształcenie postępowania w fazę
przeciwko osobie, a co więcej - literalnie wręcz oddziela kwestię wydłużenia przedawnienia od poszczególnych etapów
postępowania karnego. Określony w art. 102 k.k. skutek w postaci przedłużenia o 10 lub 5 lat przewidzianych
okresów przedawnienia karalności przestępstwa wywołuje zatem także wszczęcie postępowania karnego w
sprawie in rem (por. uchwała składu siedmiu sędziów SN z dnia 15 października 1992 r., I KZP 28/92, OSNKW 1992, nr 11-
12, poz. 76).
Dla ścisłości jedynie należy skonstatować, że wydanie postanowienia o przedstawieniu zarzutów rozpoczyna fazę in
personam postępowania przygotowawczego i kreuje stronę procesową podejrzanego (P. Hofmański, E. Sadzik, K.
Zgryzek, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. 1, Warszawa 1999, s. 344). Przekształcenie postępowania z fazy in rem
w fazę ad personam ma z kolei miejsce z chwilą wydania postanowienia o przedstawieniu zarzutów, z czym nie należy
utożsamiać jego sporządzenia, gdyż wydanie postanowienia oznacza zarazem jego uzewnętrznienie (wyrok SN z dnia 24
kwietnia 2007 r., IV KK 31/07, LEX nr 262649). Do "wydania" postanowienia o przedstawieniu zarzutów niezbędne jest
dopełnienie kolejnych czynności procesowych wskazanych w art. 313 § 1 k.p.k. (ogłoszenie postanowienia podejrzanemu i jego
przesłuchanie), określanych jako "promulgacja", która jest z kolei niezbędna do skuteczności tej czynności procesowej i powinna
nastąpić niezwłocznie po sporządzeniu postanowienia, co nie oznacza "natychmiast" (postanowienie SN z dnia 16 stycznia 2009
r., IV KK 256/08, Prok. i Pr.-wkł. 2009, nr 6, poz. 29). Powyższa zasada nie ma zastosowania w sytuacji, gdy ogłoszenie
postanowienia lub przesłuchanie nie są możliwe np. z powodu ukrywania się podejrzanego lub jego nieobecności w kraju.
Promulgacja postanowienia jest obowiązkowa, ale jedynie wtedy, gdy jest w ogóle możliwa wobec danej osoby, i wówczas ma
ona nastąpić niezwłocznie. W innych wypadkach (określonych w art. 313 § 1 in fine k.p.k.) sporządzenie i podpisanie
postanowienia oznaczają, że zostało ono wydane (art. 71 § 1 k.p.k.), a ogłoszenie go podejrzanemu nastąpi dopiero wtedy,
gdy będzie to możliwe, niezwłocznie po powstaniu tej możliwości (T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz,
W sprawach z oskarżenia prywatnego w momencie złożenia prywatnego aktu oskarżenia przez pokrzywdzonego (lub skargi
do organów ścigania) dochodzi do przedłużenia okresu przedawnienia karalności. Przedłużenie to ma jednak charakter
warunkowy, ponieważ uzależnione jest m.in. od uiszczenia przez oskarżyciela prywatnego zryczałtowanej równowartości
kosztów postępowania. Dlatego też w sytuacji, gdy opłata ta zostanie uiszczona w terminie określonym w art. 120 § 1 k.p.k.,
skarga prywatna wywołuje skutki prawne od dnia jej wniesienia (art. 120 § 2 k.p.k.). W przeciwnym wypadku sąd uznaje ją za
bezskuteczną, co jest jednoznaczne m.in. z brakiem przedłużenia terminu przedawnienia karalności (K. Marszał, glosa do
postanowienia SN z dnia 29 października 1975 r., I KRN 40/75, NP 1976, nr 9, s. 1342; odmiennie J. Wojciechowski, Kodeks
karny. Komentarz..., 2002, s. 181; A. Marek, Kodeks karny..., 2010, s. 288-289. Autorzy ci wskazują, że brak uiszczenia
wymaganej opłaty może wywoływać jedynie skutki procesowe, a nie materialnoprawne, do których należy m.in. przedawnienie
karalności). Należy jednak na omawianej płaszczyźnie zawsze mieć na względzie to, czy w istocie doszło do faktycznego
wszczęcia postępowania, co wszakże nie następuje, jeżeli oskarżyciel prywatny nie uiścił wymaganej opłaty. W konsekwencji
nie będzie tu podstaw do przyjęcia przedłużonego terminu przedawnienia. Odnośnie do przestępstw prywatnoskargowych,
niezależnie od rodzaju skargi i wyrażonej w niej prawnej oceny czynu, a także trybu postępowania, 5-letni okres
przewidziany w art. 102 k.k. biegnie zawsze od zakończenia okresów przedawnienia wskazanych w art. 101 § 2
k.k. (wyrok SN z dnia 13 grudnia 2000 r., II KKN 199/98, OSNKW 2001, nr 3-4, poz. 19).
Warszawa 2008, s. 670).