Istota zatarcia skazania. Po zatarciu skazania uważa się za niebyły nie tylko sam fakt skazania, lecz również popełnienie
przestępstwa. Oznacza to wprowadzenie pewnego rodzaju fikcji prawnej - fikcji niekaralności. W judykaturze egzystuje
pogląd, że od chwili zatarcia skazania prawdziwe - z punktu widzenia porządku prawnego - jest stwierdzenie, że danego
przestępstwa nie popełniono (wyrok SN z dnia 18 czerwca 2009 r., IV KK 164/09, LEX nr 512114; wyrok SN z dnia 29 sierpnia
2013 r., IV KK 168/13, LEX nr 1403563). Nie jest to jednak pogląd bezdyskusyjny, na co wskazuje się w literaturze (por. G.
Bogdan (w
System Prawa Karnego, t. 4, red. L.K. Paprzycki, s. 827-828). Skoro - zgodnie z treścią art. 106 k.k. - skazanie
uważa się za niebyłe z chwilą zatarcia, to oznacza to, że z tym momentem nie dochodzi do wyeliminowania z mocą wsteczną z
porządku prawnego wyroku jako w ogóle niewydanego oraz do anulowania wywołanych skazaniem skutków (utraty lub
ograniczenia praw), a wskazuje na to, że od omawianego momentu skutki te przestają działać na przyszłość, a więc że fakt
skazania, z chwilą jego zatarcia, nie może rodzić dla skazanego żadnych negatywnych konsekwencji wobec przywrócenia mu
statusu osoby niekaranej (zob. postanowienie SN z dnia 21 sierpnia 2012 r., IV KK 59/12, LEX nr 1261016).
2.
Sposoby zatarcia skazania. Zatarcie skazania może nastąpić na trzy sposoby, tj. z mocy prawa, na podstawie
postanowienia sądu albo w wyniku zastosowania aktu łaski przez Prezydenta RP (art. 139 Konstytucji RP).
Zatarcie skazania następuje z mocy prawa w następujących sytuacjach:
1) z upływem 6 miesięcy od pomyślnego zakończenia okresu próby przy warunkowym zawieszeniu orzeczonej kary
(art. 76 § 1 k.k.);
2) w sytuacji, gdy w wyniku zmiany ustawodawstwa czyn objęty wyrokiem nie jest zabroniony pod groźbą kary (art. 4
§ 4 k.k.);
3) po upływie przewidzianego przez ustawę okresu od wykonania lub darowania kary albo od przedawnienia jej
wykonania (art. 107 § 1 oraz 3-6 k.k.);
4) w wyniku ustawy amnestyjnej (zob. B.J. Stefańska, Zatarcie skazania z mocy prawa , Warszawa 2014, s. 78 i n.).
3.
Usuwanie informacji o skazaniu. Zgodnie z art. 14 ust. 1 ustawy o KRK dane osobowe osób prawomocnie skazanych za
przestępstwa lub przestępstwa skarbowe, przeciwko którym prawomocnie umorzono postępowanie karne w sprawach o
przestępstwa lub przestępstwa skarbowe na podstawie amnestii, prawomocnie skazanych przez sądy państw obcych, wobec
których kara lub środek karny wykonywane są w Rzeczypospolitej Polskiej, prawomocnie skazanych za wykroczenia na karę
aresztu, usuwa się z rejestru, jeżeli z mocy prawa skazanie uległo zatarciu. Z chwilą zatarcia skazania należy również usunąć z
akt osobowych pracownika i z wydanej na ich podstawie opinii o pracy wszelkie dane dotyczące zatartego skazania w celu
umożliwienia pracownikowi pełnej resocjalizacji (wyrok SN z dnia 17 grudnia 1976 r., I PR 185/76, OSNC 1977, nr 8, poz. 139).
4.
Zatarcie skazania jako przeszkoda do przyjęcia recydywy. W sytuacji zatarcia skazania w odniesieniu do wyroku
przyjętego za podstawę do ustalenia recydywy przyjęcie działania w warunkach art. 64 § 1 i 2 k.k. stanowi rażącą obrazę tego
przepisu, a ponadto art. 106 k.k. (wyrok SN z dnia 4 września 2013 r., V KK 45/13, LEX nr 1375256). Oznacza to, że wykluczone
jest przyjęcie powrotności do przestępstwa w rozumieniu powyższych przepisów w sytuacji, kiedy w chwili orzekania poprzednie
skazanie uległo zatarciu i to nawet wówczas, gdy kolejne przestępstwo zostało popełnione przed upływem terminu
przewidzianego dla zatarcia poprzedniego skazania (wyrok SA we Wrocławiu z dnia 31 stycznia 2013 r., II AKa 186/12, LEX nr
1294877).
Zatarcie skazania a wymiar kary łącznej w wyroku łącznym. W sytuacji zatarcia skazania wyrok skazujący nie może być
brany pod uwagę przy wymierzaniu kary łącznej w wyroku łącznym. W wyniku zatarcia skazania następuje bowiem stan swoistej
fikcji prawnej, która powoduje, że za niebyłe uważa się nie tylko skazanie, ale również samo popełnienie przestępstwa, co
powoduje brak warunków określonych w art. 85 k.k. do orzeczenia kary łącznej (wyrok SN z dnia 18 czerwca 2009 r., IV KK
164/09, LEX nr 512114; wyrok SN z dnia 9 grudnia 2009 r., V KK 303/09, LEX nr 553740; wyrok SN z dnia 16 lipca 2013 r.,
III KK 197/13, LEX nr 1335579).
6.
Brak możliwości zatarcia skazania przy środkach karnych orzekanych dożywotnio. Komentowany przepis wyraża
ogólnie zasadę zatarcia skazania, choć przewidziane są od niej pewne wyjątki. Prócz wyjątku wymienionego w art. 106a k.k.
także niektóre pośród środków penalnych orzekane są "dożywotnio" lub "na zawsze" (zob. komentarz do art. 41 § 1a, 1b, art.
41a § 3 w zw. z § 2, art. 42 § 3 i 4 k.k.). Orzeczenie tych środków we wskazanym wymiarze wyłącza możliwość ich zatarcia.
Należy tu dodatkowo wskazać, że na dezaprobatę zasługuje przyjęty dualizm w nomenklaturze kodeksowej, ponieważ poprawne
- z punktu widzenia zasad prawidłowej legislacji - jest przyjęcie jednolitej terminologii w zakresie wymiaru tych środków (szerzej
A. Grześkowiak (w Kodeks karny..., red. A. Grześkowiak, K. Wiak, 2015, s. 679).
przestępstwa. Oznacza to wprowadzenie pewnego rodzaju fikcji prawnej - fikcji niekaralności. W judykaturze egzystuje
pogląd, że od chwili zatarcia skazania prawdziwe - z punktu widzenia porządku prawnego - jest stwierdzenie, że danego
przestępstwa nie popełniono (wyrok SN z dnia 18 czerwca 2009 r., IV KK 164/09, LEX nr 512114; wyrok SN z dnia 29 sierpnia
2013 r., IV KK 168/13, LEX nr 1403563). Nie jest to jednak pogląd bezdyskusyjny, na co wskazuje się w literaturze (por. G.
Bogdan (w
System Prawa Karnego, t. 4, red. L.K. Paprzycki, s. 827-828). Skoro - zgodnie z treścią art. 106 k.k. - skazanie uważa się za niebyłe z chwilą zatarcia, to oznacza to, że z tym momentem nie dochodzi do wyeliminowania z mocą wsteczną z
porządku prawnego wyroku jako w ogóle niewydanego oraz do anulowania wywołanych skazaniem skutków (utraty lub
ograniczenia praw), a wskazuje na to, że od omawianego momentu skutki te przestają działać na przyszłość, a więc że fakt
skazania, z chwilą jego zatarcia, nie może rodzić dla skazanego żadnych negatywnych konsekwencji wobec przywrócenia mu
statusu osoby niekaranej (zob. postanowienie SN z dnia 21 sierpnia 2012 r., IV KK 59/12, LEX nr 1261016).
2.
Sposoby zatarcia skazania. Zatarcie skazania może nastąpić na trzy sposoby, tj. z mocy prawa, na podstawie
postanowienia sądu albo w wyniku zastosowania aktu łaski przez Prezydenta RP (art. 139 Konstytucji RP).
Zatarcie skazania następuje z mocy prawa w następujących sytuacjach:
1) z upływem 6 miesięcy od pomyślnego zakończenia okresu próby przy warunkowym zawieszeniu orzeczonej kary
(art. 76 § 1 k.k.);
2) w sytuacji, gdy w wyniku zmiany ustawodawstwa czyn objęty wyrokiem nie jest zabroniony pod groźbą kary (art. 4
§ 4 k.k.);
3) po upływie przewidzianego przez ustawę okresu od wykonania lub darowania kary albo od przedawnienia jej
wykonania (art. 107 § 1 oraz 3-6 k.k.);
4) w wyniku ustawy amnestyjnej (zob. B.J. Stefańska, Zatarcie skazania z mocy prawa , Warszawa 2014, s. 78 i n.).
3.
Usuwanie informacji o skazaniu. Zgodnie z art. 14 ust. 1 ustawy o KRK dane osobowe osób prawomocnie skazanych za
przestępstwa lub przestępstwa skarbowe, przeciwko którym prawomocnie umorzono postępowanie karne w sprawach o
przestępstwa lub przestępstwa skarbowe na podstawie amnestii, prawomocnie skazanych przez sądy państw obcych, wobec
których kara lub środek karny wykonywane są w Rzeczypospolitej Polskiej, prawomocnie skazanych za wykroczenia na karę
aresztu, usuwa się z rejestru, jeżeli z mocy prawa skazanie uległo zatarciu. Z chwilą zatarcia skazania należy również usunąć z
akt osobowych pracownika i z wydanej na ich podstawie opinii o pracy wszelkie dane dotyczące zatartego skazania w celu
umożliwienia pracownikowi pełnej resocjalizacji (wyrok SN z dnia 17 grudnia 1976 r., I PR 185/76, OSNC 1977, nr 8, poz. 139).
4.
Zatarcie skazania jako przeszkoda do przyjęcia recydywy. W sytuacji zatarcia skazania w odniesieniu do wyroku
przyjętego za podstawę do ustalenia recydywy przyjęcie działania w warunkach art. 64 § 1 i 2 k.k. stanowi rażącą obrazę tego
przepisu, a ponadto art. 106 k.k. (wyrok SN z dnia 4 września 2013 r., V KK 45/13, LEX nr 1375256). Oznacza to, że wykluczone
jest przyjęcie powrotności do przestępstwa w rozumieniu powyższych przepisów w sytuacji, kiedy w chwili orzekania poprzednie
skazanie uległo zatarciu i to nawet wówczas, gdy kolejne przestępstwo zostało popełnione przed upływem terminu
przewidzianego dla zatarcia poprzedniego skazania (wyrok SA we Wrocławiu z dnia 31 stycznia 2013 r., II AKa 186/12, LEX nr
1294877).
Zatarcie skazania a wymiar kary łącznej w wyroku łącznym. W sytuacji zatarcia skazania wyrok skazujący nie może być
brany pod uwagę przy wymierzaniu kary łącznej w wyroku łącznym. W wyniku zatarcia skazania następuje bowiem stan swoistej
fikcji prawnej, która powoduje, że za niebyłe uważa się nie tylko skazanie, ale również samo popełnienie przestępstwa, co
powoduje brak warunków określonych w art. 85 k.k. do orzeczenia kary łącznej (wyrok SN z dnia 18 czerwca 2009 r., IV KK
164/09, LEX nr 512114; wyrok SN z dnia 9 grudnia 2009 r., V KK 303/09, LEX nr 553740; wyrok SN z dnia 16 lipca 2013 r.,
III KK 197/13, LEX nr 1335579).
6.
Brak możliwości zatarcia skazania przy środkach karnych orzekanych dożywotnio. Komentowany przepis wyraża
ogólnie zasadę zatarcia skazania, choć przewidziane są od niej pewne wyjątki. Prócz wyjątku wymienionego w art. 106a k.k.
także niektóre pośród środków penalnych orzekane są "dożywotnio" lub "na zawsze" (zob. komentarz do art. 41 § 1a, 1b, art.
41a § 3 w zw. z § 2, art. 42 § 3 i 4 k.k.). Orzeczenie tych środków we wskazanym wymiarze wyłącza możliwość ich zatarcia.
Należy tu dodatkowo wskazać, że na dezaprobatę zasługuje przyjęty dualizm w nomenklaturze kodeksowej, ponieważ poprawne
- z punktu widzenia zasad prawidłowej legislacji - jest przyjęcie jednolitej terminologii w zakresie wymiaru tych środków (szerzej
A. Grześkowiak (w
Kodeks karny..., red. A. Grześkowiak, K. Wiak, 2015, s. 679).