Znaczenia pojęcia osoby najbliższej w prawie karnym. Osoba najbliższa jest pojęciem występującym w prawie karnym
w różnych aspektach. W postępowaniu karnym i w postępowaniu w sprawach o wykroczenia osoba najbliższa ma prawo do
odmowy składania zeznań (art. 182 § 1 k.p.k., art. 41 § 1 k.p.w.). W prawie karnym materialnym osoba najbliższa jest ofiarą
niektórych typów czynów zabronionych. Dotyczy to oczywiście przede wszystkim niektórych przestępstw przeciwko rodzinie lub
opiece (art. 207 czy też art. 209 k.k.), gdzie istota czynu wiąże się z istnieniem więzi rodzinnej między sprawcą a ofiarą. Jednak
w przypadku groźby karalnej z art. 190 k.k. czyn ten jest dokonany również w przypadku, gdy groźba popełnienia przestępstwa
jest adresowana do konkretnej osoby, ale także w sytuacji, gdy dotyczy ona jej osoby najbliższej. Relacja rodzinna w rozumieniu
art. 115 § 11 k.k. jest także przesłanką modyfikacji trybu ścigania w niektórych typach przestępstw, cechujących się mniejszym
stopniem społecznej szkodliwości. Przykładami mogą tu być wypadek komunikacyjny w typie podstawowym (art. 177 § 3 k.k.)
czy też niektóre typy przestępstw przeciwko mieniu (np. kradzież - art. 278 § 4 k.k., przywłaszczenie - art. 284 § 4 k.k.,
oszustwa - art. 286 § 4 i art. 287 § 3 k.k.), gdzie w przypadku pokrzywdzenia osoby najbliższej do ściągania karnego konieczny
jest jej wniosek.
2.
Więzi rodzinne a osoba najbliższa. Pojęcie osoby najbliższej obejmuje przede wszystkim małżonków, osoby spokrewnione
(więź biologiczno-prawna) oraz osoby spowinowacone (więź prawna, łącząca jednego małżonka z krewnymi współmałżonka).
Osoby spokrewnione w myśl art. 115 § 11 k.k. to wstępni, zstępni oraz rodzeństwo i w tym zakresie pojęcia te nie powinny
budzić żadnej wątpliwości (zob. art. 617 k.r.o.). Natomiast w zakresie powinowactwa k.k. przyjmuje, że do osób najbliższych
zalicza się powinowatych w tej samej linii lub w tym samym stopniu, co niestety nie jest odwołaniem do pojęcia osób
spowinowaconych w rozumieniu k.r.o. Ten bowiem przyjmuje, że relacja ta występuje między małżonkiem a wszystkimi krewnymi małżonka, przy czym linie i stopnie powinowactwa określa się według linii i stopni pokrewieństwa (zob. art. 618 KRO).
Linia powinowactwa jest więc odpowiednikiem linii pokrewieństwa, natomiast stopień powinowactwa ustala się według liczby
urodzeń i odpowiada on stopniowi pokrewieństwa małżonka powinowatego. Mamy więc linię prostą i linię boczną oraz różne
stopnie powinowactwa, w zależności od liczby urodzeń dzielących małżonka od określonego krewnego współmałżonka. Dlatego
też w tej samej linii i stopniu powinowactwo zachodzi w stosunku do dzieci współmałżonka niebędących wspólnymi dziećmi
małżonków (pasierbica, pasierb). Natomiast rodzeństwo współmałżonka (szwagier, szwagierka) są powinowatymi drugiego
stopnia w linii bocznej. Dlatego też za słuszne należy uznać stanowisko, że pasierb oskarżonego lub oskarżonej jest osobą
najbliższą w rozumieniu art. 115 § 11 k.k. (zob. wyrok SN z dnia 10 listopada 1976 r., V KR 184/76, OSNKW 1977, nr 3, poz.
27, czy też wyrok SN z dnia 18 marca 2015 r., III KK 432/14, LEX nr 1663408). Natomiast z uwagi na fakt, że k.k. mówi o tej
samej linii lub tym samym stopniu powinowactwa, na gruncie k.k. nie można w sumie kwestionować stanowiska SN wyrażonego
wyroku z dnia 5 listopada 1981 r., I KR 240/81, OSNKW 1981, nr 12, poz. 73, iż małżonkowie rodzeństwa to także osoby
najbliższe na gruncie k.k., choć na gruncie k.r.o. rodzeństwo małżonka czy małżonków rodzeństwa zalicza się do drugiego
stopnia powinowactwa rodzinnego w linii bocznej. Bo aby k.k. miał tu jakiś logiczny sens, czyli jednoznacznie określał granicę
powinowactwa, to musiałby określać numer stopnia linii bocznej powinowactwa czy też odnosić się wyłącznie do linii prostej, a
tego jednak nie czyni. Wydaje się przy tym, że odwołanie się do tych samych linii i tego samego stopnia wiąże się z wyznaczonym
zakresem osób spokrewnionych zaliczanych do osób najbliższych (por. R. Zawłocki (w
Kodeks karny. Część ogólna, t. 2, red.
M. Królikowski, R. Zawłocki, 2011, s. 1148). Przy takiej interpretacji do osób najbliższych zaliczamy następujący krąg osób
spowinowaconych: wstępni i zstępni małżonka oraz rodzeństwo małżonka. Nie zmienia to jednak faktu, że w tym wypadku
ustawodawca sprecyzował krąg osób spowinowaconych w sposób mało udany.
3.
Wspólne pożycie. Ostatnią grupą osób najbliższych są osoby pozostające we wspólnym pożyciu. Za w pełni trafną i aktualną
należy uznać tezę wyroku SN z dnia 12 listopada 1975 r., V KR 203/75, OSP 1976, z. 10, poz. 18, w myśl której wspólne
pożycie musi cechować się łącznie następującymi elementami: wspólnym pożyciem psychicznym i fizycznym, wspólnotą
ekonomiczną i trwałością związku. Słusznie bowiem podkreślono w tym judykacie, że "te elementy bowiem wskazywać mogą,
że pomiędzy dwiema osobami płci odmiennej zachodzi taki związek, który od związku małżeńskiego różni się tylko brakiem
prawnej legalizacji faktycznego związku małżeńskiego" (konkubinat). Niemniej jednak obecnie, tj. w innej rzeczywistości
społecznej i ekonomicznej, należy przyjąć, że wspólne pożycie dotyczy nie tylko osób odmiennej płci, ale także osób tej samej
płci (zob. wyrok SN z dnia 21 marca 2013 r., III KK 268/2012, KZS 2013, z. 6, poz. 30; zob. szerzej A. Marek, Kodeks karny...,
2010, s. 317, i V. Konarska-Wrzosek (w System Prawa Karnego, t. 10, red. J. Warylewski, s. 916; zob. również postanowienie
SN z dnia 7 lipca 2004 r., II KK 176/04, LEX nr 121668, gdzie nie neguje się takiej interpretacji, niemniej jednak wskazuje się
również na treść art. 18 Konstytucji RP).
w różnych aspektach. W postępowaniu karnym i w postępowaniu w sprawach o wykroczenia osoba najbliższa ma prawo do
odmowy składania zeznań (art. 182 § 1 k.p.k., art. 41 § 1 k.p.w.). W prawie karnym materialnym osoba najbliższa jest ofiarą
niektórych typów czynów zabronionych. Dotyczy to oczywiście przede wszystkim niektórych przestępstw przeciwko rodzinie lub
opiece (art. 207 czy też art. 209 k.k.), gdzie istota czynu wiąże się z istnieniem więzi rodzinnej między sprawcą a ofiarą. Jednak
w przypadku groźby karalnej z art. 190 k.k. czyn ten jest dokonany również w przypadku, gdy groźba popełnienia przestępstwa
jest adresowana do konkretnej osoby, ale także w sytuacji, gdy dotyczy ona jej osoby najbliższej. Relacja rodzinna w rozumieniu
art. 115 § 11 k.k. jest także przesłanką modyfikacji trybu ścigania w niektórych typach przestępstw, cechujących się mniejszym
stopniem społecznej szkodliwości. Przykładami mogą tu być wypadek komunikacyjny w typie podstawowym (art. 177 § 3 k.k.)
czy też niektóre typy przestępstw przeciwko mieniu (np. kradzież - art. 278 § 4 k.k., przywłaszczenie - art. 284 § 4 k.k.,
oszustwa - art. 286 § 4 i art. 287 § 3 k.k.), gdzie w przypadku pokrzywdzenia osoby najbliższej do ściągania karnego konieczny
jest jej wniosek.
2.
Więzi rodzinne a osoba najbliższa. Pojęcie osoby najbliższej obejmuje przede wszystkim małżonków, osoby spokrewnione
(więź biologiczno-prawna) oraz osoby spowinowacone (więź prawna, łącząca jednego małżonka z krewnymi współmałżonka).
Osoby spokrewnione w myśl art. 115 § 11 k.k. to wstępni, zstępni oraz rodzeństwo i w tym zakresie pojęcia te nie powinny
budzić żadnej wątpliwości (zob. art. 617 k.r.o.). Natomiast w zakresie powinowactwa k.k. przyjmuje, że do osób najbliższych
zalicza się powinowatych w tej samej linii lub w tym samym stopniu, co niestety nie jest odwołaniem do pojęcia osób
spowinowaconych w rozumieniu k.r.o. Ten bowiem przyjmuje, że relacja ta występuje między małżonkiem a wszystkimi krewnymi małżonka, przy czym linie i stopnie powinowactwa określa się według linii i stopni pokrewieństwa (zob. art. 618 KRO).
Linia powinowactwa jest więc odpowiednikiem linii pokrewieństwa, natomiast stopień powinowactwa ustala się według liczby
urodzeń i odpowiada on stopniowi pokrewieństwa małżonka powinowatego. Mamy więc linię prostą i linię boczną oraz różne
stopnie powinowactwa, w zależności od liczby urodzeń dzielących małżonka od określonego krewnego współmałżonka. Dlatego
też w tej samej linii i stopniu powinowactwo zachodzi w stosunku do dzieci współmałżonka niebędących wspólnymi dziećmi
małżonków (pasierbica, pasierb). Natomiast rodzeństwo współmałżonka (szwagier, szwagierka) są powinowatymi drugiego
stopnia w linii bocznej. Dlatego też za słuszne należy uznać stanowisko, że pasierb oskarżonego lub oskarżonej jest osobą
najbliższą w rozumieniu art. 115 § 11 k.k. (zob. wyrok SN z dnia 10 listopada 1976 r., V KR 184/76, OSNKW 1977, nr 3, poz.
27, czy też wyrok SN z dnia 18 marca 2015 r., III KK 432/14, LEX nr 1663408). Natomiast z uwagi na fakt, że k.k. mówi o tej
samej linii lub tym samym stopniu powinowactwa, na gruncie k.k. nie można w sumie kwestionować stanowiska SN wyrażonego
wyroku z dnia 5 listopada 1981 r., I KR 240/81, OSNKW 1981, nr 12, poz. 73, iż małżonkowie rodzeństwa to także osoby
najbliższe na gruncie k.k., choć na gruncie k.r.o. rodzeństwo małżonka czy małżonków rodzeństwa zalicza się do drugiego
stopnia powinowactwa rodzinnego w linii bocznej. Bo aby k.k. miał tu jakiś logiczny sens, czyli jednoznacznie określał granicę
powinowactwa, to musiałby określać numer stopnia linii bocznej powinowactwa czy też odnosić się wyłącznie do linii prostej, a
tego jednak nie czyni. Wydaje się przy tym, że odwołanie się do tych samych linii i tego samego stopnia wiąże się z wyznaczonym
zakresem osób spokrewnionych zaliczanych do osób najbliższych (por. R. Zawłocki (w
Kodeks karny. Część ogólna, t. 2, red.M. Królikowski, R. Zawłocki, 2011, s. 1148). Przy takiej interpretacji do osób najbliższych zaliczamy następujący krąg osób
spowinowaconych: wstępni i zstępni małżonka oraz rodzeństwo małżonka. Nie zmienia to jednak faktu, że w tym wypadku
ustawodawca sprecyzował krąg osób spowinowaconych w sposób mało udany.
3.
Wspólne pożycie. Ostatnią grupą osób najbliższych są osoby pozostające we wspólnym pożyciu. Za w pełni trafną i aktualną
należy uznać tezę wyroku SN z dnia 12 listopada 1975 r., V KR 203/75, OSP 1976, z. 10, poz. 18, w myśl której wspólne
pożycie musi cechować się łącznie następującymi elementami: wspólnym pożyciem psychicznym i fizycznym, wspólnotą
ekonomiczną i trwałością związku. Słusznie bowiem podkreślono w tym judykacie, że "te elementy bowiem wskazywać mogą,
że pomiędzy dwiema osobami płci odmiennej zachodzi taki związek, który od związku małżeńskiego różni się tylko brakiem
prawnej legalizacji faktycznego związku małżeńskiego" (konkubinat). Niemniej jednak obecnie, tj. w innej rzeczywistości
społecznej i ekonomicznej, należy przyjąć, że wspólne pożycie dotyczy nie tylko osób odmiennej płci, ale także osób tej samej
płci (zob. wyrok SN z dnia 21 marca 2013 r., III KK 268/2012, KZS 2013, z. 6, poz. 30; zob. szerzej A. Marek, Kodeks karny...,
2010, s. 317, i V. Konarska-Wrzosek (w
System Prawa Karnego, t. 10, red. J. Warylewski, s. 916; zob. również postanowienieSN z dnia 7 lipca 2004 r., II KK 176/04, LEX nr 121668, gdzie nie neguje się takiej interpretacji, niemniej jednak wskazuje się
również na treść art. 18 Konstytucji RP).