1.
Znaczenie pojęcia przestępstw podobnych. Ujęta w art. 115 § 3 k.k. definicja przestępstw podobnych ma znacznie dla
zastosowania przepisów o recydywie szczególnej podstawowej (art. 64 § 1 k.k.). Ponowne popełnienie umyślnego przestępstwa
podobnego, za które orzeczono karę pozbawienia wolności, jest także okolicznością determinującą negatywny przebieg próby
przy warunkowym zawieszeniu wykonania kary pozbawienia wolności (art. 75 § 1 k.k.).
2.
Trzy kryteria podobieństwa przestępstw. Z definicji ujętej w art. 115 § 3 k.k. wynika, że o podobieństwie decydują trzy
kryteria, do których należą:
1) tożsamość rodzajowa,
2) zastosowanie przy popełnieniu przestępstwa przemocy lub groźby jej użycia oraz
3) działanie w celu osiągnięcia korzyści majątkowej.
Kryteria te mają samodzielny charakter i istnienie chociażby jednego z nich przesądza o podobieństwie co najmniej dwóch
przestępstw. Jednocześnie jest to katalog zamknięty, tożsamość innych elementów co najmniej dwóch przestępstw
popełnionych przez sprawcę nie będzie przesądzać o ich podobieństwie.
3
Tożsamość rodzajowa. Kryterium tożsamości rodzajowej budzi pewne wątpliwości interpretacyjne. W szczególności chodzi
to o ocenę, czy w stosunku do tożsamej przesłanki podobieństwa przestępstw ujętej w art. 120 § 2 k.k. z 1969 r., opartej na
zamachu na "to samo lub zbliżone dobro", w nowym kodeksie nastąpiła zmiana o charakterze wyłącznie redakcyjnym, czy też
zmiana ta miała charakter jakościowy. Z pewnością to kryterium podobieństwa przestępstw wiąże się z porównaniem dóbr, w
które godzą poszczególne z ocenianych przestępstw. Trafnie jednak podnosi J. Majewski, że choć jest to pojęcie węższe niż
jego odpowiednik z k.k. z 1969 r., to jednak "jednorodzajowość" przestępstw nadal stwarza problemy interpretacyjne (J.
Majewski (w
Kodeks karny. Część ogólna, t. 1, red. A. Zoll, 2004, s. 1397-1398). Z pewnością chodzi tu o przestępstwa
godzące w identyczne dobra prawne. Jednak za słuszne należy uznać stanowisko, że "jednorodzajowymi są przestępstwa
wymierzone przeciwko dobrom prawnym tego samego rodzaju, niekoniecznie dobrom identycznym" (tak J.
Majewski (w Kodeks karny. Część ogólna, t. 1, red. A. Zoll, 2004, s. 1400, A. Marek, Kodeks karny..., 2010, s. 310-311; tak
SN w postanowieniu z dnia 23 maja 2013 r., IV KK 68/2013, OSNKW 2013, nr 9, poz. 77). Stąd słusznie podnosi się krytyczne
uwagi do postanowienia SN z dnia 20 kwietnia 2001 r., V KKN 47/01, OSNKW 2001, nr 7-8, poz. 54, w którym przyjęto, że
nie są podobne przestępstwo uchylania się od obowiązku alimentacji z art. 209 k.k. (jako godzące w obowiązek opieki, a nie w
rodzinę) i znęcania się nad rodziną z art. 207 k.k., skoro przecież oba przestępstwa godzą w rodzinę, a więc w dobro tego
samego rodzaju. Słusznie bowiem się akcentuje, że przestępstwa podobne to czyny godzące w dobra tego samego rodzaju, a
nie przestępstwa godzące w takie same dobra prawne chronione prawem (tak J. Majewski (w Kodeks karny. Część ogólna, t.
1, red. A. Zoll, 2004, s. 1400; analogicznie A. Marek, Kodeks karny..., 2010, s. 311). Ponieważ kryterium tożsamości rodzajowej
ma samodzielny charakter, oznacza to, że za podobne należy uznać zarówno przestępstwa w typie podstawowym, jak i jego
ewentualne odmiany, a więc także typ uprzywilejowany lub kwalifikowany (tak słusznie tamże).
4.
Sposób działania sprawcy. Druga przesłanka przedmiotowa podobieństwa przestępstw, w postaci sposobu popełnienia
przestępstwa, nie występowała na gruncie k.k. z 1969 r. Jest to więc niewątpliwie poszerzenie zakresu pojęcia przestępstw
podobnych, przy czym wydaje się to o tyle uzasadnione, że chodzi tu o czyny cechujące się wyższym stopniem społecznej
szkodliwości, z uwagi na sposób działania sprawcy, którym jest przemoc lub groźba jej użycia. Przemoc oznacza w tym
wypadku nie tylko bezpośrednie oddziaływanie siłą fizyczną na osobę ("przemoc wobec osoby"), ale także przemoc pośrednią,
czyli oddziaływanie na rzecz w celu wywarcia presji, przymusu na inną osobę (np. zamurowanie drzwi wejściowych do lokalu).
Wykładnia językowa zawartego w przepisie art. 115 § 3 k.k. zwrotu "przestępstwa z zastosowaniem przemocy lub groźby jej
użycia" prowadzi do wniosku, że przestępstwami podobnymi są nie tylko przestępstwa, do których znamion należy
stosowanie przemocy lub groźby jej użycia, ale również takie czyny, w których zastosowana przemoc lub groźba
jej użycia pozostają poza zakresem znamion popełnionych przestępstw, czyli faktycznie zostały one zrealizowane w
trakcie czynu (por. uchwała SN z dnia 23 października 2002 r., I KZP 33/02, OSNKW 2002, nr 11-12, poz. 93; postanowienie
SN z dnia 11 maja 2006 r., V KK 442/05, OSNwSK 2006, poz. 1024; wyrok SN z dnia 30 czerwca 2009 r., V KK 71/2009, LEX
nr 186972). Innymi słowy, przyjęto, że nie chodzi tu o elementy znamion ocenianych przestępstw, ale o ustalenia faktyczne
dokonane w konkretnej sprawie. Nie można całkowicie zanegować tak szerokiej wykładni, jednak stanowisko to wydaje się o
tyle nieracjonalne, że wymaga odniesienia się do ustaleń faktycznych, jakich dokonano w konkretnej sprawie. W przypadku zaś
opierania się wyłącznie na informacji, ograniczonej do podstawy prawnej orzeczenia skazującego, ustalenie, czy w danym
wypadku doszło do faktycznego użycia przemocy, wydaje się bardzo trudne. Za podobne należy uznać również porównywane
przestępstwa, z których jedno zostało popełnione przy użyciu przemocy, drugie zaś z groźbą jej użycia (tak SN w postanowieniu
z dnia 11 maja 2006 r., V KK 442/05, LEX nr 186972).
5.
Cel działania sprawcy. Trzecią, odrębną przesłanką decydującą o podobieństwie przestępstw jest cel działania sprawcy,
jakim jest chęć osiągnięcia korzyści majątkowej (zob. art. 115 § 4 k.k.). Nie ma przy tym znaczenia, czy cel ten należy do
ustawowych znamion czynu zabronionego. Jest to więc przede wszystkim okoliczność faktyczna.
Znaczenie pojęcia przestępstw podobnych. Ujęta w art. 115 § 3 k.k. definicja przestępstw podobnych ma znacznie dla
zastosowania przepisów o recydywie szczególnej podstawowej (art. 64 § 1 k.k.). Ponowne popełnienie umyślnego przestępstwa
podobnego, za które orzeczono karę pozbawienia wolności, jest także okolicznością determinującą negatywny przebieg próby
przy warunkowym zawieszeniu wykonania kary pozbawienia wolności (art. 75 § 1 k.k.).
2.
Trzy kryteria podobieństwa przestępstw. Z definicji ujętej w art. 115 § 3 k.k. wynika, że o podobieństwie decydują trzy
kryteria, do których należą:
1) tożsamość rodzajowa,
2) zastosowanie przy popełnieniu przestępstwa przemocy lub groźby jej użycia oraz
3) działanie w celu osiągnięcia korzyści majątkowej.
Kryteria te mają samodzielny charakter i istnienie chociażby jednego z nich przesądza o podobieństwie co najmniej dwóch
przestępstw. Jednocześnie jest to katalog zamknięty, tożsamość innych elementów co najmniej dwóch przestępstw
popełnionych przez sprawcę nie będzie przesądzać o ich podobieństwie.
3
Tożsamość rodzajowa. Kryterium tożsamości rodzajowej budzi pewne wątpliwości interpretacyjne. W szczególności chodzi
to o ocenę, czy w stosunku do tożsamej przesłanki podobieństwa przestępstw ujętej w art. 120 § 2 k.k. z 1969 r., opartej na
zamachu na "to samo lub zbliżone dobro", w nowym kodeksie nastąpiła zmiana o charakterze wyłącznie redakcyjnym, czy też
zmiana ta miała charakter jakościowy. Z pewnością to kryterium podobieństwa przestępstw wiąże się z porównaniem dóbr, w
które godzą poszczególne z ocenianych przestępstw. Trafnie jednak podnosi J. Majewski, że choć jest to pojęcie węższe niż
jego odpowiednik z k.k. z 1969 r., to jednak "jednorodzajowość" przestępstw nadal stwarza problemy interpretacyjne (J.
Majewski (w
Kodeks karny. Część ogólna, t. 1, red. A. Zoll, 2004, s. 1397-1398). Z pewnością chodzi tu o przestępstwa godzące w identyczne dobra prawne. Jednak za słuszne należy uznać stanowisko, że "jednorodzajowymi są przestępstwa
wymierzone przeciwko dobrom prawnym tego samego rodzaju, niekoniecznie dobrom identycznym" (tak J.
Majewski (w
Kodeks karny. Część ogólna, t. 1, red. A. Zoll, 2004, s. 1400, A. Marek, Kodeks karny..., 2010, s. 310-311; tak SN w postanowieniu z dnia 23 maja 2013 r., IV KK 68/2013, OSNKW 2013, nr 9, poz. 77). Stąd słusznie podnosi się krytyczne
uwagi do postanowienia SN z dnia 20 kwietnia 2001 r., V KKN 47/01, OSNKW 2001, nr 7-8, poz. 54, w którym przyjęto, że
nie są podobne przestępstwo uchylania się od obowiązku alimentacji z art. 209 k.k. (jako godzące w obowiązek opieki, a nie w
rodzinę) i znęcania się nad rodziną z art. 207 k.k., skoro przecież oba przestępstwa godzą w rodzinę, a więc w dobro tego
samego rodzaju. Słusznie bowiem się akcentuje, że przestępstwa podobne to czyny godzące w dobra tego samego rodzaju, a
nie przestępstwa godzące w takie same dobra prawne chronione prawem (tak J. Majewski (w
Kodeks karny. Część ogólna, t. 1, red. A. Zoll, 2004, s. 1400; analogicznie A. Marek, Kodeks karny..., 2010, s. 311). Ponieważ kryterium tożsamości rodzajowej
ma samodzielny charakter, oznacza to, że za podobne należy uznać zarówno przestępstwa w typie podstawowym, jak i jego
ewentualne odmiany, a więc także typ uprzywilejowany lub kwalifikowany (tak słusznie tamże).
4.
Sposób działania sprawcy. Druga przesłanka przedmiotowa podobieństwa przestępstw, w postaci sposobu popełnienia
przestępstwa, nie występowała na gruncie k.k. z 1969 r. Jest to więc niewątpliwie poszerzenie zakresu pojęcia przestępstw
podobnych, przy czym wydaje się to o tyle uzasadnione, że chodzi tu o czyny cechujące się wyższym stopniem społecznej
szkodliwości, z uwagi na sposób działania sprawcy, którym jest przemoc lub groźba jej użycia. Przemoc oznacza w tym
wypadku nie tylko bezpośrednie oddziaływanie siłą fizyczną na osobę ("przemoc wobec osoby"), ale także przemoc pośrednią,
czyli oddziaływanie na rzecz w celu wywarcia presji, przymusu na inną osobę (np. zamurowanie drzwi wejściowych do lokalu).
Wykładnia językowa zawartego w przepisie art. 115 § 3 k.k. zwrotu "przestępstwa z zastosowaniem przemocy lub groźby jej
użycia" prowadzi do wniosku, że przestępstwami podobnymi są nie tylko przestępstwa, do których znamion należy
stosowanie przemocy lub groźby jej użycia, ale również takie czyny, w których zastosowana przemoc lub groźba
jej użycia pozostają poza zakresem znamion popełnionych przestępstw, czyli faktycznie zostały one zrealizowane w
trakcie czynu (por. uchwała SN z dnia 23 października 2002 r., I KZP 33/02, OSNKW 2002, nr 11-12, poz. 93; postanowienie
SN z dnia 11 maja 2006 r., V KK 442/05, OSNwSK 2006, poz. 1024; wyrok SN z dnia 30 czerwca 2009 r., V KK 71/2009, LEX
nr 186972). Innymi słowy, przyjęto, że nie chodzi tu o elementy znamion ocenianych przestępstw, ale o ustalenia faktyczne
dokonane w konkretnej sprawie. Nie można całkowicie zanegować tak szerokiej wykładni, jednak stanowisko to wydaje się o
tyle nieracjonalne, że wymaga odniesienia się do ustaleń faktycznych, jakich dokonano w konkretnej sprawie. W przypadku zaś
opierania się wyłącznie na informacji, ograniczonej do podstawy prawnej orzeczenia skazującego, ustalenie, czy w danym
wypadku doszło do faktycznego użycia przemocy, wydaje się bardzo trudne. Za podobne należy uznać również porównywane
przestępstwa, z których jedno zostało popełnione przy użyciu przemocy, drugie zaś z groźbą jej użycia (tak SN w postanowieniu
z dnia 11 maja 2006 r., V KK 442/05, LEX nr 186972).
5.
Cel działania sprawcy. Trzecią, odrębną przesłanką decydującą o podobieństwie przestępstw jest cel działania sprawcy,
jakim jest chęć osiągnięcia korzyści majątkowej (zob. art. 115 § 4 k.k.). Nie ma przy tym znaczenia, czy cel ten należy do
ustawowych znamion czynu zabronionego. Jest to więc przede wszystkim okoliczność faktyczna.