Indywidualny przedmiot ochrony. Przepis art. 156 k.k. jest pierwszym z grupy przepisów chroniących zdrowie człowieka.
Przepis art. 156 § 1 i 2 k.k. chroni zdrowie człowieka przed spowodowaniem realnego, ciężkiego uszczerbku w obrębie tego
dobra, a przepis art. 156 § 3 k.k. chroni ponadto życie człowieka przed spowodowaniem następstwa w postaci jego śmierci.
2.
Penalizowana czynność wykonawcza. Przepis art. 156 k.k. określa zachowanie naganne sprawcy za pomocą znamienia
czynnościowo-skutkowego "powoduje". Znamię to charakteryzuje się dużym stopniem ogólności i pojemności. Z jednej
strony wskazuje, że może to być nieskończenie długa lista różnego rodzaju konkretnych zachowań aktywnych lub
biernych, a z drugiej strony, że między konkretnym zachowaniem (bardziej lub mniej nagannym) a skutkiem musi zachodzić
związek przyczynowy, który wyraźnie pokazuje, że podjęte zachowanie wywołało powstanie społecznie szkodliwego skutku.
Zachowanie to nie musi być przyczyną wyłączną skutku w postaci ciężkiego uszczerbku na zdrowiu ofiary czy następstwa w
postaci jej śmierci, gdyż wystarczy, że jest przyczyną dostateczną dla powstania takich rezultatów. Przedmiotem
wykonawczym jest ciało lub organizm konkretnego człowieka. Sprawca oddziałuje wszelkimi możliwymi sposobami na
ciało lub organizm swojej ofiary, powodując u niej skutek bliższy w postaci ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 156 § 1 lub 2
k.k.) albo ponadto skutek dalszy (następstwo czynu) w postaci zejścia śmiertelnego ofiary (art. 156 § 3 k.k.).
3.
Skutek w postaci ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Ciężki uszczerbek na zdrowiu jest to zbiorcze określenie dla
taksatywnie wymienionych w art. 156 § 1 k.k. bardzo poważnych uszkodzeń ciała, chorób, zeszpeceń lub trwałej niezdolności
do pracy w zawodzie. Ciężki uszczerbek na zdrowiu może mieć zatem charakter anatomiczny (utrata lub uszkodzenie części
ciała lub narządu wewnętrznego), funkcjonalny (utrata zdolności artykułowania dźwięków, odbioru dźwięków lub obrazów,
zdolności płodzenia), fizjologiczny (choroby), społeczny (niezdolności do pracy w zawodzie) oraz estetyczny (zeszpecenia) -
por. A. Marek, Kodeks karny..., 2010, s. 386.
4.
Charakterystyka katalogu skutków wchodzących w zakres ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Katalog szkodliwych
skutków wyszczególniony w art. 156 § 1 k.k. ma charakter zamknięty, co pozwala rozgraniczyć przestępstwo spowodowania
ciężkiego uszczerbku na zdrowiu i typ przestępstwa tzw. średniego uszczerbku na zdrowiu z art. 157 § 1 k.k. W art. 156 § 1
pkt 1 k.k. wyszczególniono pozbawienie człowieka (czyli spowodowanie całkowitej utraty): wzroku (czyli zdolności widzenia
na jedno i drugie oko), słuchu (spowodowanie całkowitej głuchoty), mowy (zdolności wydawania artykułowanych dźwięków),
zdolności płodzenia (czyli zapładniania w przypadku mężczyzn albo zdolności zajścia w ciążę u kobiet). Zniesienie czynności
jednego z narządów parzystych (oczu, uszu, jajnika, jąder) stanowi "inne ciężkie kalectwo", ponieważ każdy z nich jest
ważnym dla życia narzędziem o samodzielnej bardzo wyspecjalizowanej czynności (por. wyrok SN z dnia 14 lutego 2013 r., III
KK 196/12, LEX nr 1284760). Podobnie należy ocenić spowodowanie u ofiary niedowidzenia, niedosłuchu lub zaburzeń mowy -
w stopniu znacznym. Spowodowaniem innego ciężkiego kalectwa będzie także pozbawienie lub poważne uszkodzenie kończyny
lub jej części, nerki, płuca, serca, innych ważnych narządów wewnętrznych, uszkodzenie kręgosłupa, kości czaszki.
Spowodowaniem ciężkiego uszczerbku na zdrowiu jest też wywołanie poważnych stanów chorobowych w postaci: ciężkiej
choroby nieuleczalnej, ciężkiej choroby długotrwałej, choroby realnie zagrażającej życiu lub trwałej choroby psychicznej.
Choroba to rozstrój zdrowia manifestujący się zakłóceniem prawidłowego funkcjonowania organizmu i dyskomfortem z tym
związanym. Ciężka choroba nieuleczalna to bardzo poważne zakłócenie prawidłowego funkcjonowania organizmu, którego
w aktualnym stanie wiedzy medycznej i przy posiadanych zdolnościach leczniczych nie da się zlikwidować. Ciężka choroba
długotrwała to choroba bardzo poważna, trawiąca organizm przez długi czas, poddająca się leczeniu, ale wymagająca co
najmniej kilkumiesięcznego leczenia. W starszym orzecznictwie przyjmowano, że choroba długotrwała to taka, która narusza
funkcjonowanie organizmu na okres przekraczający 6 miesięcy, obecnie z uwagi na postęp medycyny w leczeniu wszystkich
chorób przyjmuje się, że ciężka choroba długotrwała to taka, która poważnie upośledza funkcjonowanie organizmu przez okres
przekraczający 3 miesiące, a coraz częściej wskazuje się na konieczność odejścia od tak restryktywnej wykładni pojęcia
długotrwałości na rzecz poddawania analizie konkretnych obrażeń i zastosowanych do nich metod leczenia (zob. wyrok SN z
dnia 6 lipca 1972 r., Rw 612/72, LEX nr 21498; i A. Zoll (w
Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. 2, red. A. Zoll,
2013, s. 363; por. wyrok SA w Katowicach z dnia 27 września 2012 r., II AKa 214/12, Prok. i Pr.-wkł. 2013, nr 3, poz. 26).
Choroba realnie zagrażająca życiu to takie upośledzenie funkcjonowania organizmu, które grozi zejściem śmiertelnym ofiary
w bliskiej lub nawet dalszej perspektywie czasowej. Jak trafnie wskazuje SO w Sieradzu, "Nie musi to być choroba, której cechy
wskazują, że "zazwyczaj zagraża ona życiu", w ujęciu bardziej abstrakcyjnym, lecz choroba, która takich cech może nawet nie
posiadać, ale w konkretnym przypadku stanowi ona rzeczywiste - realne - zagrożenie dla życia określonej osoby. "Choroba
realnie zagrażająca życiu" nie musi być ani ciężka ani długotrwała, ale może to być choroba nieuleczalna" (wyrok z dnia 16
grudnia 2013 r., II K 35/12, LEX nr 1716843). "Choroba realnie zagrażająca życiu może powstać nie tylko na skutek
jednorazowego niebezpiecznego dla życia urazu, ale może też być wynikiem wielu obrażeń, z których każde indywidualnie
powoduje naruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia tylko na okres powyżej 7 dni, a których suma prowadzi do
takiego rezultatu" (tak trafnie SA w Lublinie w wyroku z dnia 2 czerwca 1999 r., II AKa 24/99, OSA 2000, z. 6, poz. 45). Trwała
choroba psychiczna to choroba, która nie ma charakteru przemijającego, lecz stały, którą cechuje utrata zdolności do realnej
oceny rzeczywistości, łącząca się z urojeniami, omamami, zaburzeniami świadomości, silnymi zaburzeniami emocji i nastroju,
które wiążą się z zaburzeniami myślenia i aktywności złożonej (por. J.K. Gierowski, L.K. Paprzycki, Źródła zakłócenia czynności
psychicznych (w System Prawa Karnego, t. 7, red. L.K. Paprzycki, s. 156). Całkowita albo znaczna trwała niezdolność
do pracy w zawodzie to stan ciała lub zdrowia ofiary, który uniemożliwia jej albo poważnie ogranicza wykonywanie pracy
zarobkowej zgodnej z kwalifikacjami i wykonywanym zawodem lub zawodem, który miał być wykonywany z racji zdobytego
przygotowania zawodowego, cechujący się brakiem pozytywnych rokowań co do odzyskania tej zdolności według aktualnego
stanu wiedzy i umiejętności w zakresie leczenia, rehabilitacji i zaopatrzenia ortopedycznego. Przy czym: "Cecha trwałości, o
jakiej mowa w dyspozycji art. 156 § 1 pkt 2 k.k., musi być oceniana w perspektywie istniejącej w dacie orzekania przez
sąd i w świetle poziomu wiedzy, narzędzi i umiejętności dostępnych w tym momencie, a nie z punktu widzenia przyszłych i
hipotetycznych możliwości, które mogą nie nastąpić w osiągalnym czasie" (postanowienie SN z dnia 6 lutego 2007 r., III KK
254/06, Prok. i Pr.-wkł. 2007, nr 5, poz. 7). Trwałe, istotne zeszpecenie ciała to spowodowanie na ciele takich zmian, które
znacznie obniżają jego walory estetyczne, psując dotychczasowy wygląd ofiary, czyniąc go nieprzyjemnym lub wręcz
odrażającym z powodu utraty np. nosa, małżowiny usznej lub ich części, powstania blizn, szram, przebarwień - co do zasady
usytuowanych na odkrytych częściach ciała, głównie twarzy. Trwałe, istotne zniekształcenie ciała to spowodowanie
znaczących zmian w budowie anatomicznej ciała ludzkiego, takich jak: deformacja czaszki, kończyn lub całej sylwetki, znaczne
skrócenie kończyny (por. B. Michalski, Uszkodzenie ciała i rozstrój zdrowia (w System Prawa Karnego, t. 10, red. J.
Warylewski, s. 232). Wymóg trwałości zeszpeceń lub zniekształceń ciała oznacza, że są to zmiany, które same nie przeminą,
a będą się utrzymywały stale. Nie odbiera cechy trwałości możliwość usunięcia lub skorygowania zeszpeceń lub zniekształceń
ciała w drodze zabiegów operacyjnych (A. Zoll (w Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. 2, red. A. Zoll, 2013, s.
365).
5.
Strona podmiotowa typu przestępstwa z art. 156 § 1 k.k. Przestępstwo spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu
spenalizowane w art. 156 § 1 k.k. jest występkiem umyślnym, zagrożonym karą pozbawienia wolności od roku do lat 10, który
może być popełniony zarówno w zamiarze bezpośrednim, jak i ewentualnym. Ponieważ kwalifikacja prawna czynu jest rozbita
na pkt 1 i 2 w zależności od spowodowanych skutków, przy czym ich określenie jest ujęte bardzo kazuistycznie, powstaje
niekiedy praktyczny problem z udowodnieniem, jaki był konkretny zamiar sprawcy lub na jakie skutki swojego nagannego
zachowania się godził, np. czy na pozbawienie ofiary słuchu czy może na spowodowanie innego ciężkiego kalectwa, o którym
mowa w art. 156 § 1 pkt 2 in principio k.k. W orzecznictwie sądowym najczęściej wypowiadany jest pogląd, że dla przypisania
sprawcy przestępstwa z art. 156 § 1 k.k. wystarczy wykazanie, że sprawca miał tzw. zamiar ogólny spowodowania ciężkiego
uszczerbku na zdrowiu u innego człowieka i uczynił to, powodując któryś ze skutków wymieniony w tym przepisie, w związku z
czym za spowodowanie tego właśnie ujemnego skutku będzie odpowiadał. Wskazuje się bowiem, że sprawca na ogół nie ma
świadomości dokładnego obrazu wszystkich następstw swojego działania, ale działa ze świadomością możliwości powstania
daleko sięgającej krzywdy, biorąc pod uwagę rodzaj użytego narzędzia, liczbę i siłę uderzeń, odporność ofiary itp. (zob. wyrok
SA w Warszawie z dnia 5 czerwca 2013 r., II AKa 134/13, LEX nr 1331116; oraz por. wyrok SO w Olsztynie z dnia 29
października 2013 r., II K 103/13, LEX nr 1715728; wyrok SO w Białymstoku z dnia 28 listopada 2013 r., VIII Ka 653/13, LEX
nr 1715641; wyrok SA w Katowicach z dnia 23 maja 2014 r., II AKa 116/14, LEX nr 1537356). Jak trafnie wskazuje SA w Łodzi,
"Do okoliczności, na podstawie których należy poczynić ustalenia co do zamiaru sprawcy, zalicza się nie tylko godzenie w ważne
dla życia ludzkiego organy, siłę ciosu, ich wielokrotność, rodzaj i rozmiary użytego narzędzia, głębokość i kierunek ran, rodzaj
uszkodzeń ciała, stopień zagrożenia dla życia ludzkiego, lecz również stosunek sprawcy do pokrzywdzonego, jego właściwości i
dotychczasowy tryb życia, zachowanie przed popełnieniem przestępstwa, a także pobudki, motywy oraz tło zdarzenia.
Uzewnętrznione przejawy zachowania sprawcy pozwalają wnioskować o jego zamiarze [którego sprawca na ogół nie ujawnia w
swoich wyjaśnieniach - przyp. aut.]" - zob. wyrok z dnia 4 czerwca 2013 r., II AKa 88/13, LEX nr 1331049.
6.
Odmiana uprzywilejowana przestępstwa. Odmiana uprzywilejowana spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu
została przewidziana w art. 156 § 2 k.k., który jest występkiem zagrożonym znacznie łagodniejszą sankcją w postaci kary
pozbawienia wolności w wymiarze ustawowym od miesiąca do lat 3. Powodem uprzywilejowania czynu sprawcy jest brak
zamiaru wywołania ujemnych skutków, które sprawca spowodował nieumyślnie, naruszając reguły ostrożności w
postępowaniu z dobrem tak cennym, jakim jest zdrowie drugiego człowieka, jednak można mu postawić zarzut określonego
zachowania wywołującego negatywny skutek w warunkach świadomości takiego przebiegu zdarzeń i możliwości nastąpienia
skutku lub nawet w razie braku świadomości, w sytuacji gdy sprawca powinien i mógł przewidzieć rezultat w postaci ciężkiego
uszczerbku na zdrowiu ofiary (por. art. 9 § 2 k.k.). Znamiona strony przedmiotowej, w tym w szczególności co do
spowodowanych skutków, są takie same jak w typie podstawowym z art. 156 § 1 pkt 1 lub 2 k.k.
7.
Odmiana kwalifikowana przez następstwo. W art. 156 § 3 k.k. przewidziano odmianę kwalifikowaną spowodowania
ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, którego następstwem jest śmierć ofiary. Za ten ciężki występek grozi kara pozbawienia
wolności od lat 2 do 12. Występek z art. 156 § 3 k.k. charakteryzuje kombinowana (mieszana) strona podmiotowa.
Spowodowanie skutku w postaci ciężkiego uszczerbku na zdrowiu musi być objęte umyślnością (zamiarem bezpośrednim lub
ewentualnym), natomiast dalszy skutek, jakim jest następstwo w postaci śmierci ofiary, musi być spowodowane nieumyślnie
(por. art. 9 § 3 k.k.). Ta nieumyślność w zakresie spowodowanego następstwa odróżnia odmianę kwalifikowaną przestępstwa
z art. 156 § 3 k.k. od typu przestępstwa zabójstwa. Dobrze tę różnicę obrazuje SA we Wrocławiu, wskazując, że: "Tym, co
odróżnia przestępstwo z art. 156 § 3 k.k. od zabójstwa dokonanego w zamiarze ewentualnym, jest strona podmiotowa czynu.
Tym co je różni, w sytuacji, gdy sprawca ma świadomość możliwości nastąpienia skutku w postaci śmierci, to jego nastawienie
psychiczne do tej możliwości (akceptacja lub jej brak)" - zob. wyrok z dnia 6 marca 2014 r., II AKa 34/14, LEX nr 1451862.
Rację ma SA w Krakowie, gdy na gruncie rozpoznawanego przypadku, dokonując ustaleń co do zamiaru sprawców przestępstwa
spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, którego wynikiem jest śmierć człowieka, stwierdza, że: "Każdy przeciętny
człowiek zdaje sobie sprawę z tego, że zrzucenie kogokolwiek z dużej wysokości do potoku o kamienistym dnie niesie ze sobą
duże prawdopodobieństwo nie tylko poważnych obrażeń ciała, ale i śmierci" (wyrok z dnia 24 lipca 2014 r., II AKa 75/14, KZS
2014, z. 9, poz. 42). Można zatem zarzucić sprawcom zarówno powinność, jak i możliwość przewidywania takiego następstwa
popełnionego przez nich czynu.
8.
Podmiot przestępstwa. Sprawcą przestępstwa spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu z art. 156 k.k., zarówno w
typie podstawowym, jak i jego odmianach (uprzywilejowanej oraz kwalifikowanej), może być każdy człowiek (typ
przestępstwa powszechnego). Za popełnienie przestępstwa umyślnego z art. 156 § 1 k.k. oraz kwalifikowanego przez
nieumyślne następstwo w postaci śmierci ofiary może odpowiadać także nieletni dopuszczający się takiego ciężkiego czynu w
wieku między 15. a 17. rokiem życia (zob. art. 10 § 2 k.k.). Ciężki uszczerbek na zdrowiu innej osoby oraz ewentualnie dalsze
następstwo w postaci śmierci przez zaniechanie może spowodować już nie każdy człowiek, ale ten, który jest gwarantem
bezpieczeństwa ofiary, tj. ten, na kim ciążył prawny, szczególny obowiązek zapobiegnięcia ujemnemu skutkowi (zob. art. 2
k.k.). W tym przypadku jest to przestępstwo indywidualne.
9.
Materialny charakter przestępstwa. Przestępstwo z art. 156 k.k. we wszystkich jego odmianach jest przestępstwem
skutkowym. Brak spowodowania jednego z ciężkich skutków wyszczególnionych w art. 156 § 1 k.k. uniemożliwia przypisanie
dokonania którejkolwiek z odmian przestępstwa spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, a brak następstwa w postaci
śmierci ofiary - odmiany kwalifikowanej z art. 156 § 3 k.k. Jedynie w przypadku gdy sprawca miał zamiar spowodowania
ciężkiego uszczerbku na zdrowiu człowieka, a nie udało mu się żadnego ze skutków wyszczególnionych w art. 156 § 1 k.k.
osiągnąć, będzie odpowiadał za usiłowanie popełnienia typu podstawowego przestępstwa z art. 156 § 1 k.k. (art. 13 § 1 k.k.).
10.
Zbiegi przepisów. Z rzeczywistym zbiegiem przepisu art. 156 k.k. z innym przepisem ustawy karnej będziemy mieli do
czynienia w kilku przypadkach. Na przykład wówczas, gdy sprawca zamierzał zabić daną osobę, a ofierze udało się zachować
życie, natomiast spowodował u niej ciężki uszczerbek na zdrowiu - będzie odpowiadał za tzw. usiłowanie kwalifikowane z art.
148 w zw. z art. 13 § 1 w zb. z art. 156 § 1 k.k. Podobnie będzie, gdy sprawca chciał spowodować u danej osoby ciężki
uszczerbek na zdrowiu, a spowodował uszczerbek średni. Właściwa będzie kwalifikacja kumulatywna z art. 156 § 1 w zw. z art.
13 § 1 w zb. z art. 157 § 1 k.k. Gdy sprawca, podejmując określone zachowanie, będzie chciał spowodować lekki lub średni
uszczerbek na zdrowiu, a niezamierzenie spowoduje skutek ciężki - odpowie z art. 156 § 2 w zb. z art. 157 § 1 lub 2 w zw. z
art. 11 § 2 k.k. Jeżeli sprawca umyślnie narazi inną osobę na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub zdrowia i tym
samym spowoduje nieumyślnie ciężki uszczerbek na zdrowiu swojej ofiary, odpowie z art. 160 § 1 w zb. z art. 156 § 2 w zw. z
art. 11 § 2 k.k. Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 16 września 2014 r., II AKa 285/14, KSAG 2015, nr 1, s. 185-209,
uznał, że: "W przypadku oskarżonego biorącego udział w pobiciu, wobec którego ustalono, że jest on wyłącznym sprawcą
obrażeń ciała pokrzywdzonego, skutkujących późniejszym - nieumyślnym dla oskarżonego - skutkiem w postaci śmierci ofiary,
możliwe jest (a w niektórych przypadkach nawet wskazane) przyjęcie kumulatywnej kwalifikacji prawnej obejmującej art. 158
§ 3 k.k. i art. 156 § 3 k.k., w zw. z art. 11 § 2 k.k. Jest to bowiem naturalna konsekwencja prawidłowego opisu takiego czynu,
w którym powinien wystąpić element dotyczący udziału w pobiciu, albowiem tylko tak opisany czyn oddaje w sposób prawidłowy
i wierny przebieg zdarzenia, a nadto pozwala na zachowanie stosownej symetrii w opisach czynów przypisywanych
poszczególnym współsprawcom". Wykluczone jest natomiast przyjęcie zbiegu kumulatywnego art. 156 § 1 i art. 158 § 2 k.k.
z uwagi na różną stronę podmiotową co do faktu spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (por. wyrok SN z dnia 9
stycznia 2015 r., III KK 237/14, LEX nr 1640255).
Przepis art. 156 § 1 i 2 k.k. chroni zdrowie człowieka przed spowodowaniem realnego, ciężkiego uszczerbku w obrębie tego
dobra, a przepis art. 156 § 3 k.k. chroni ponadto życie człowieka przed spowodowaniem następstwa w postaci jego śmierci.
2.
Penalizowana czynność wykonawcza. Przepis art. 156 k.k. określa zachowanie naganne sprawcy za pomocą znamienia
czynnościowo-skutkowego "powoduje". Znamię to charakteryzuje się dużym stopniem ogólności i pojemności. Z jednej
strony wskazuje, że może to być nieskończenie długa lista różnego rodzaju konkretnych zachowań aktywnych lub
biernych, a z drugiej strony, że między konkretnym zachowaniem (bardziej lub mniej nagannym) a skutkiem musi zachodzić
związek przyczynowy, który wyraźnie pokazuje, że podjęte zachowanie wywołało powstanie społecznie szkodliwego skutku.
Zachowanie to nie musi być przyczyną wyłączną skutku w postaci ciężkiego uszczerbku na zdrowiu ofiary czy następstwa w
postaci jej śmierci, gdyż wystarczy, że jest przyczyną dostateczną dla powstania takich rezultatów. Przedmiotem
wykonawczym jest ciało lub organizm konkretnego człowieka. Sprawca oddziałuje wszelkimi możliwymi sposobami na
ciało lub organizm swojej ofiary, powodując u niej skutek bliższy w postaci ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 156 § 1 lub 2
k.k.) albo ponadto skutek dalszy (następstwo czynu) w postaci zejścia śmiertelnego ofiary (art. 156 § 3 k.k.).
3.
Skutek w postaci ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Ciężki uszczerbek na zdrowiu jest to zbiorcze określenie dla
taksatywnie wymienionych w art. 156 § 1 k.k. bardzo poważnych uszkodzeń ciała, chorób, zeszpeceń lub trwałej niezdolności
do pracy w zawodzie. Ciężki uszczerbek na zdrowiu może mieć zatem charakter anatomiczny (utrata lub uszkodzenie części
ciała lub narządu wewnętrznego), funkcjonalny (utrata zdolności artykułowania dźwięków, odbioru dźwięków lub obrazów,
zdolności płodzenia), fizjologiczny (choroby), społeczny (niezdolności do pracy w zawodzie) oraz estetyczny (zeszpecenia) -
por. A. Marek, Kodeks karny..., 2010, s. 386.
4.
Charakterystyka katalogu skutków wchodzących w zakres ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Katalog szkodliwych
skutków wyszczególniony w art. 156 § 1 k.k. ma charakter zamknięty, co pozwala rozgraniczyć przestępstwo spowodowania
ciężkiego uszczerbku na zdrowiu i typ przestępstwa tzw. średniego uszczerbku na zdrowiu z art. 157 § 1 k.k. W art. 156 § 1
pkt 1 k.k. wyszczególniono pozbawienie człowieka (czyli spowodowanie całkowitej utraty): wzroku (czyli zdolności widzenia
na jedno i drugie oko), słuchu (spowodowanie całkowitej głuchoty), mowy (zdolności wydawania artykułowanych dźwięków),
zdolności płodzenia (czyli zapładniania w przypadku mężczyzn albo zdolności zajścia w ciążę u kobiet). Zniesienie czynności
jednego z narządów parzystych (oczu, uszu, jajnika, jąder) stanowi "inne ciężkie kalectwo", ponieważ każdy z nich jest
ważnym dla życia narzędziem o samodzielnej bardzo wyspecjalizowanej czynności (por. wyrok SN z dnia 14 lutego 2013 r., III
KK 196/12, LEX nr 1284760). Podobnie należy ocenić spowodowanie u ofiary niedowidzenia, niedosłuchu lub zaburzeń mowy -
w stopniu znacznym. Spowodowaniem innego ciężkiego kalectwa będzie także pozbawienie lub poważne uszkodzenie kończyny
lub jej części, nerki, płuca, serca, innych ważnych narządów wewnętrznych, uszkodzenie kręgosłupa, kości czaszki.
Spowodowaniem ciężkiego uszczerbku na zdrowiu jest też wywołanie poważnych stanów chorobowych w postaci: ciężkiej
choroby nieuleczalnej, ciężkiej choroby długotrwałej, choroby realnie zagrażającej życiu lub trwałej choroby psychicznej.
Choroba to rozstrój zdrowia manifestujący się zakłóceniem prawidłowego funkcjonowania organizmu i dyskomfortem z tym
związanym. Ciężka choroba nieuleczalna to bardzo poważne zakłócenie prawidłowego funkcjonowania organizmu, którego
w aktualnym stanie wiedzy medycznej i przy posiadanych zdolnościach leczniczych nie da się zlikwidować. Ciężka choroba
długotrwała to choroba bardzo poważna, trawiąca organizm przez długi czas, poddająca się leczeniu, ale wymagająca co
najmniej kilkumiesięcznego leczenia. W starszym orzecznictwie przyjmowano, że choroba długotrwała to taka, która narusza
funkcjonowanie organizmu na okres przekraczający 6 miesięcy, obecnie z uwagi na postęp medycyny w leczeniu wszystkich
chorób przyjmuje się, że ciężka choroba długotrwała to taka, która poważnie upośledza funkcjonowanie organizmu przez okres
przekraczający 3 miesiące, a coraz częściej wskazuje się na konieczność odejścia od tak restryktywnej wykładni pojęcia
długotrwałości na rzecz poddawania analizie konkretnych obrażeń i zastosowanych do nich metod leczenia (zob. wyrok SN z
dnia 6 lipca 1972 r., Rw 612/72, LEX nr 21498; i A. Zoll (w
Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. 2, red. A. Zoll, 2013, s. 363; por. wyrok SA w Katowicach z dnia 27 września 2012 r., II AKa 214/12, Prok. i Pr.-wkł. 2013, nr 3, poz. 26).
Choroba realnie zagrażająca życiu to takie upośledzenie funkcjonowania organizmu, które grozi zejściem śmiertelnym ofiary
w bliskiej lub nawet dalszej perspektywie czasowej. Jak trafnie wskazuje SO w Sieradzu, "Nie musi to być choroba, której cechy
wskazują, że "zazwyczaj zagraża ona życiu", w ujęciu bardziej abstrakcyjnym, lecz choroba, która takich cech może nawet nie
posiadać, ale w konkretnym przypadku stanowi ona rzeczywiste - realne - zagrożenie dla życia określonej osoby. "Choroba
realnie zagrażająca życiu" nie musi być ani ciężka ani długotrwała, ale może to być choroba nieuleczalna" (wyrok z dnia 16
grudnia 2013 r., II K 35/12, LEX nr 1716843). "Choroba realnie zagrażająca życiu może powstać nie tylko na skutek
jednorazowego niebezpiecznego dla życia urazu, ale może też być wynikiem wielu obrażeń, z których każde indywidualnie
powoduje naruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia tylko na okres powyżej 7 dni, a których suma prowadzi do
takiego rezultatu" (tak trafnie SA w Lublinie w wyroku z dnia 2 czerwca 1999 r., II AKa 24/99, OSA 2000, z. 6, poz. 45). Trwała
choroba psychiczna to choroba, która nie ma charakteru przemijającego, lecz stały, którą cechuje utrata zdolności do realnej
oceny rzeczywistości, łącząca się z urojeniami, omamami, zaburzeniami świadomości, silnymi zaburzeniami emocji i nastroju,
które wiążą się z zaburzeniami myślenia i aktywności złożonej (por. J.K. Gierowski, L.K. Paprzycki, Źródła zakłócenia czynności
psychicznych (w
System Prawa Karnego, t. 7, red. L.K. Paprzycki, s. 156). Całkowita albo znaczna trwała niezdolność do pracy w zawodzie to stan ciała lub zdrowia ofiary, który uniemożliwia jej albo poważnie ogranicza wykonywanie pracy
zarobkowej zgodnej z kwalifikacjami i wykonywanym zawodem lub zawodem, który miał być wykonywany z racji zdobytego
przygotowania zawodowego, cechujący się brakiem pozytywnych rokowań co do odzyskania tej zdolności według aktualnego
stanu wiedzy i umiejętności w zakresie leczenia, rehabilitacji i zaopatrzenia ortopedycznego. Przy czym: "Cecha trwałości, o
jakiej mowa w dyspozycji art. 156 § 1 pkt 2 k.k., musi być oceniana w perspektywie istniejącej w dacie orzekania przez
sąd i w świetle poziomu wiedzy, narzędzi i umiejętności dostępnych w tym momencie, a nie z punktu widzenia przyszłych i
hipotetycznych możliwości, które mogą nie nastąpić w osiągalnym czasie" (postanowienie SN z dnia 6 lutego 2007 r., III KK
254/06, Prok. i Pr.-wkł. 2007, nr 5, poz. 7). Trwałe, istotne zeszpecenie ciała to spowodowanie na ciele takich zmian, które
znacznie obniżają jego walory estetyczne, psując dotychczasowy wygląd ofiary, czyniąc go nieprzyjemnym lub wręcz
odrażającym z powodu utraty np. nosa, małżowiny usznej lub ich części, powstania blizn, szram, przebarwień - co do zasady
usytuowanych na odkrytych częściach ciała, głównie twarzy. Trwałe, istotne zniekształcenie ciała to spowodowanie
znaczących zmian w budowie anatomicznej ciała ludzkiego, takich jak: deformacja czaszki, kończyn lub całej sylwetki, znaczne
skrócenie kończyny (por. B. Michalski, Uszkodzenie ciała i rozstrój zdrowia (w
System Prawa Karnego, t. 10, red. J. Warylewski, s. 232). Wymóg trwałości zeszpeceń lub zniekształceń ciała oznacza, że są to zmiany, które same nie przeminą,
a będą się utrzymywały stale. Nie odbiera cechy trwałości możliwość usunięcia lub skorygowania zeszpeceń lub zniekształceń
ciała w drodze zabiegów operacyjnych (A. Zoll (w
Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. 2, red. A. Zoll, 2013, s. 365).
5.
Strona podmiotowa typu przestępstwa z art. 156 § 1 k.k. Przestępstwo spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu
spenalizowane w art. 156 § 1 k.k. jest występkiem umyślnym, zagrożonym karą pozbawienia wolności od roku do lat 10, który
może być popełniony zarówno w zamiarze bezpośrednim, jak i ewentualnym. Ponieważ kwalifikacja prawna czynu jest rozbita
na pkt 1 i 2 w zależności od spowodowanych skutków, przy czym ich określenie jest ujęte bardzo kazuistycznie, powstaje
niekiedy praktyczny problem z udowodnieniem, jaki był konkretny zamiar sprawcy lub na jakie skutki swojego nagannego
zachowania się godził, np. czy na pozbawienie ofiary słuchu czy może na spowodowanie innego ciężkiego kalectwa, o którym
mowa w art. 156 § 1 pkt 2 in principio k.k. W orzecznictwie sądowym najczęściej wypowiadany jest pogląd, że dla przypisania
sprawcy przestępstwa z art. 156 § 1 k.k. wystarczy wykazanie, że sprawca miał tzw. zamiar ogólny spowodowania ciężkiego
uszczerbku na zdrowiu u innego człowieka i uczynił to, powodując któryś ze skutków wymieniony w tym przepisie, w związku z
czym za spowodowanie tego właśnie ujemnego skutku będzie odpowiadał. Wskazuje się bowiem, że sprawca na ogół nie ma
świadomości dokładnego obrazu wszystkich następstw swojego działania, ale działa ze świadomością możliwości powstania
daleko sięgającej krzywdy, biorąc pod uwagę rodzaj użytego narzędzia, liczbę i siłę uderzeń, odporność ofiary itp. (zob. wyrok
SA w Warszawie z dnia 5 czerwca 2013 r., II AKa 134/13, LEX nr 1331116; oraz por. wyrok SO w Olsztynie z dnia 29
października 2013 r., II K 103/13, LEX nr 1715728; wyrok SO w Białymstoku z dnia 28 listopada 2013 r., VIII Ka 653/13, LEX
nr 1715641; wyrok SA w Katowicach z dnia 23 maja 2014 r., II AKa 116/14, LEX nr 1537356). Jak trafnie wskazuje SA w Łodzi,
"Do okoliczności, na podstawie których należy poczynić ustalenia co do zamiaru sprawcy, zalicza się nie tylko godzenie w ważne
dla życia ludzkiego organy, siłę ciosu, ich wielokrotność, rodzaj i rozmiary użytego narzędzia, głębokość i kierunek ran, rodzaj
uszkodzeń ciała, stopień zagrożenia dla życia ludzkiego, lecz również stosunek sprawcy do pokrzywdzonego, jego właściwości i
dotychczasowy tryb życia, zachowanie przed popełnieniem przestępstwa, a także pobudki, motywy oraz tło zdarzenia.
Uzewnętrznione przejawy zachowania sprawcy pozwalają wnioskować o jego zamiarze [którego sprawca na ogół nie ujawnia w
swoich wyjaśnieniach - przyp. aut.]" - zob. wyrok z dnia 4 czerwca 2013 r., II AKa 88/13, LEX nr 1331049.
6.
Odmiana uprzywilejowana przestępstwa. Odmiana uprzywilejowana spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu
została przewidziana w art. 156 § 2 k.k., który jest występkiem zagrożonym znacznie łagodniejszą sankcją w postaci kary
pozbawienia wolności w wymiarze ustawowym od miesiąca do lat 3. Powodem uprzywilejowania czynu sprawcy jest brak
zamiaru wywołania ujemnych skutków, które sprawca spowodował nieumyślnie, naruszając reguły ostrożności w
postępowaniu z dobrem tak cennym, jakim jest zdrowie drugiego człowieka, jednak można mu postawić zarzut określonego
zachowania wywołującego negatywny skutek w warunkach świadomości takiego przebiegu zdarzeń i możliwości nastąpienia
skutku lub nawet w razie braku świadomości, w sytuacji gdy sprawca powinien i mógł przewidzieć rezultat w postaci ciężkiego
uszczerbku na zdrowiu ofiary (por. art. 9 § 2 k.k.). Znamiona strony przedmiotowej, w tym w szczególności co do
spowodowanych skutków, są takie same jak w typie podstawowym z art. 156 § 1 pkt 1 lub 2 k.k.
7.
Odmiana kwalifikowana przez następstwo. W art. 156 § 3 k.k. przewidziano odmianę kwalifikowaną spowodowania
ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, którego następstwem jest śmierć ofiary. Za ten ciężki występek grozi kara pozbawienia
wolności od lat 2 do 12. Występek z art. 156 § 3 k.k. charakteryzuje kombinowana (mieszana) strona podmiotowa.
Spowodowanie skutku w postaci ciężkiego uszczerbku na zdrowiu musi być objęte umyślnością (zamiarem bezpośrednim lub
ewentualnym), natomiast dalszy skutek, jakim jest następstwo w postaci śmierci ofiary, musi być spowodowane nieumyślnie
(por. art. 9 § 3 k.k.). Ta nieumyślność w zakresie spowodowanego następstwa odróżnia odmianę kwalifikowaną przestępstwa
z art. 156 § 3 k.k. od typu przestępstwa zabójstwa. Dobrze tę różnicę obrazuje SA we Wrocławiu, wskazując, że: "Tym, co
odróżnia przestępstwo z art. 156 § 3 k.k. od zabójstwa dokonanego w zamiarze ewentualnym, jest strona podmiotowa czynu.
Tym co je różni, w sytuacji, gdy sprawca ma świadomość możliwości nastąpienia skutku w postaci śmierci, to jego nastawienie
psychiczne do tej możliwości (akceptacja lub jej brak)" - zob. wyrok z dnia 6 marca 2014 r., II AKa 34/14, LEX nr 1451862.
Rację ma SA w Krakowie, gdy na gruncie rozpoznawanego przypadku, dokonując ustaleń co do zamiaru sprawców przestępstwa
spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, którego wynikiem jest śmierć człowieka, stwierdza, że: "Każdy przeciętny
człowiek zdaje sobie sprawę z tego, że zrzucenie kogokolwiek z dużej wysokości do potoku o kamienistym dnie niesie ze sobą
duże prawdopodobieństwo nie tylko poważnych obrażeń ciała, ale i śmierci" (wyrok z dnia 24 lipca 2014 r., II AKa 75/14, KZS
2014, z. 9, poz. 42). Można zatem zarzucić sprawcom zarówno powinność, jak i możliwość przewidywania takiego następstwa
popełnionego przez nich czynu.
8.
Podmiot przestępstwa. Sprawcą przestępstwa spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu z art. 156 k.k., zarówno w
typie podstawowym, jak i jego odmianach (uprzywilejowanej oraz kwalifikowanej), może być każdy człowiek (typ
przestępstwa powszechnego). Za popełnienie przestępstwa umyślnego z art. 156 § 1 k.k. oraz kwalifikowanego przez
nieumyślne następstwo w postaci śmierci ofiary może odpowiadać także nieletni dopuszczający się takiego ciężkiego czynu w
wieku między 15. a 17. rokiem życia (zob. art. 10 § 2 k.k.). Ciężki uszczerbek na zdrowiu innej osoby oraz ewentualnie dalsze
następstwo w postaci śmierci przez zaniechanie może spowodować już nie każdy człowiek, ale ten, który jest gwarantem
bezpieczeństwa ofiary, tj. ten, na kim ciążył prawny, szczególny obowiązek zapobiegnięcia ujemnemu skutkowi (zob. art. 2
k.k.). W tym przypadku jest to przestępstwo indywidualne.
9.
Materialny charakter przestępstwa. Przestępstwo z art. 156 k.k. we wszystkich jego odmianach jest przestępstwem
skutkowym. Brak spowodowania jednego z ciężkich skutków wyszczególnionych w art. 156 § 1 k.k. uniemożliwia przypisanie
dokonania którejkolwiek z odmian przestępstwa spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, a brak następstwa w postaci
śmierci ofiary - odmiany kwalifikowanej z art. 156 § 3 k.k. Jedynie w przypadku gdy sprawca miał zamiar spowodowania
ciężkiego uszczerbku na zdrowiu człowieka, a nie udało mu się żadnego ze skutków wyszczególnionych w art. 156 § 1 k.k.
osiągnąć, będzie odpowiadał za usiłowanie popełnienia typu podstawowego przestępstwa z art. 156 § 1 k.k. (art. 13 § 1 k.k.).
10.
Zbiegi przepisów. Z rzeczywistym zbiegiem przepisu art. 156 k.k. z innym przepisem ustawy karnej będziemy mieli do
czynienia w kilku przypadkach. Na przykład wówczas, gdy sprawca zamierzał zabić daną osobę, a ofierze udało się zachować
życie, natomiast spowodował u niej ciężki uszczerbek na zdrowiu - będzie odpowiadał za tzw. usiłowanie kwalifikowane z art.
148 w zw. z art. 13 § 1 w zb. z art. 156 § 1 k.k. Podobnie będzie, gdy sprawca chciał spowodować u danej osoby ciężki
uszczerbek na zdrowiu, a spowodował uszczerbek średni. Właściwa będzie kwalifikacja kumulatywna z art. 156 § 1 w zw. z art.
13 § 1 w zb. z art. 157 § 1 k.k. Gdy sprawca, podejmując określone zachowanie, będzie chciał spowodować lekki lub średni
uszczerbek na zdrowiu, a niezamierzenie spowoduje skutek ciężki - odpowie z art. 156 § 2 w zb. z art. 157 § 1 lub 2 w zw. z
art. 11 § 2 k.k. Jeżeli sprawca umyślnie narazi inną osobę na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub zdrowia i tym
samym spowoduje nieumyślnie ciężki uszczerbek na zdrowiu swojej ofiary, odpowie z art. 160 § 1 w zb. z art. 156 § 2 w zw. z
art. 11 § 2 k.k. Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 16 września 2014 r., II AKa 285/14, KSAG 2015, nr 1, s. 185-209,
uznał, że: "W przypadku oskarżonego biorącego udział w pobiciu, wobec którego ustalono, że jest on wyłącznym sprawcą
obrażeń ciała pokrzywdzonego, skutkujących późniejszym - nieumyślnym dla oskarżonego - skutkiem w postaci śmierci ofiary,
możliwe jest (a w niektórych przypadkach nawet wskazane) przyjęcie kumulatywnej kwalifikacji prawnej obejmującej art. 158
§ 3 k.k. i art. 156 § 3 k.k., w zw. z art. 11 § 2 k.k. Jest to bowiem naturalna konsekwencja prawidłowego opisu takiego czynu,
w którym powinien wystąpić element dotyczący udziału w pobiciu, albowiem tylko tak opisany czyn oddaje w sposób prawidłowy
i wierny przebieg zdarzenia, a nadto pozwala na zachowanie stosownej symetrii w opisach czynów przypisywanych
poszczególnym współsprawcom". Wykluczone jest natomiast przyjęcie zbiegu kumulatywnego art. 156 § 1 i art. 158 § 2 k.k.
z uwagi na różną stronę podmiotową co do faktu spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (por. wyrok SN z dnia 9
stycznia 2015 r., III KK 237/14, LEX nr 1640255).