Komentarz do Art. 16 kodeksu karnego [Przygotowanie i jego karalność]

Kazimierz

Well-known member
Członek ekipy
.
Istota przygotowania. Przygotowanie jest najwcześniejszym stadium realizacji podjętego zamiaru przestępnego, które może
powodować odpowiedzialność karną. Jest to stadium dość odległe od dokonania, które oddziela od niego stadium usiłowania.
Przygotowanie - zgodnie z jego definicją ustawową zawartą w art. 16 § 1 k.k. - polega na podjęciu czynności, które mają
dopiero stworzyć warunki do podjęcia czynu, który będzie zmierzał już bezpośrednio do dokonania zamierzonego typu
przestępstwa. Przygotowanie wymaga aktywnego zachowania, czyli może być popełnione jedynie w formie działania, a nie
zaniechania. Przygotowanie prowadzi jedynie pośrednio do dokonania i, co należy podkreślić, nie wiąże się jeszcze z
realizacją ustawowych znamion planowanego typu przestępstwa. Sprawca podejmuje określone czynności, które
mają mu umożliwić lub przynajmniej ułatwić popełnienie zamierzonego typu przestępstwa. W celu jego popełnienia
podejmuje określone czynności o charakterze przygotowawczym. Czynności przygotowawcze też mają charakter celowy.
Oznacza to, że muszą być podejmowane w zamiarze bezpośrednim (kierunkowym), nie może to być zamiar bliżej
nieskonkretyzowany, jakim jest zamiar ewentualny.
2.
Formy przygotowania. Czynności przygotowawcze mogą być bardzo różne. Ustawa wymienia przykładowo ich
niewielką część - tę najbardziej typową i uniwersalną, wskazując na wejście w porozumienie z inną osobą, uzyskiwanie
lub przysposabianie środków, zbieranie informacji lub sporządzanie planu działania. Wyszczególnione czynności
przygotowawcze można zaliczyć do dwóch dużych grup: do przygotowania personalnego lub przygotowania rzeczowego.
Przygotowanie personalne polega na wejściu w porozumienie co najmniej z jedną osobą. Może jednak także polegać na
porozumieniu się trzech lub większej liczby osób - w celu stworzenia warunków do podjęcia czynu zmierzającego już
bezpośrednio do dokonania. Porozumienie to musi obejmować nie tylko wyrażenie woli popełnienia określonego typu
przestępstwa (a nie przestępstwa w ogóle), ale także uzgodnienie i omówienie podziału ról wykonawczych osób
porozumiewających się co do dokonania czynu zabronionego (por. wyrok SA w Łodzi z dnia 6 października 2000 r., II AKa
138/99, Prok. i Pr.-wkł. 2001, nr 5, poz. 23, oraz z dnia 23 stycznia 2002 r., II AKa 245/01, Prok. i Pr.-wkł. 2004, nr 3, poz.
26). Jak trafnie podkreśla SA w Krakowie w wyroku z dnia 16 lutego 2009 r., II AKa 202/08, KZS 2009, z. 5, poz. 38, "Wejście
w porozumienie przygotowujące przestępstwo (art. 16 § 1 k.k.) może dotyczyć jedynie osób, które już mają wolę popełnienia
przestępstwa, zaś ich uzgodnienia dotyczą czynności technicznych czy też okoliczności tworzących warunki dokonania
przestępstwa, w tym upewnienie się co do kręgu przyszłych uczestników przestępstwa. Wchodzący w porozumienie nie
podejmują jeszcze działań zmierzających bezpośrednio do dokonania przestępstwa. Poszukiwanie wykonawców, rozmaite formy
nakłaniania do tego, proponowanie, obietnice, wypytywanie, kto by się tego podjął itp., nosi cechy podżegania, a nie czynności
przygotowawczych, bo osoby indagowane nie mają jeszcze woli popełnienia przestępstwa (...)". Przygotowanie rzeczowe
obejmuje czynności o charakterze czysto technicznym, w szczególności takie jak uzyskiwanie lub przysposabianie środków,
oraz czynności o charakterze organizacyjnym, takie jak zbieranie informacji lub sporządzanie planu działania (zob. B.J.
Stefańska (w:) Kodeks karny..., red. R.A. Stefański, 2015, s. 210). Uzyskiwanie środków to nabywanie potrzebnych
przedmiotów w legalny lub nielegalny sposób w drodze kupna, użyczenia, kradzieży, przywłaszczenia, oszustwa, wyłudzenia
itp. Przysposabianie środków to nadawanie różnym przedmiotom określonych cech, które będą czynić je użytecznymi przy
realizacji zamierzonego przestępstwa. Przysposabianie może polegać na dokonywaniu różnego typu zmian lub przeróbek
określonych przedmiotów lub na ich uzdatnianiu, czyli wyposażaniu w pewne dodatkowe elementy lub właściwości, które mają
spowodować ich przydatność do realizacji planowanego przestępstwa. Zbieranie informacji to poszerzanie swojej wiedzy na
określony temat przez pozyskiwanie we wszelki możliwy sposób wiadomości i danych potrzebnych do popełnienia przestępstwa,
np. dotyczących systemu ochrony (stosowanych zabezpieczeń, alarmów), drogi przemieszczania się lub usytuowania
przedmiotów wykonawczych planowanego przestępstwa (osób, towarów, pieniędzy, dokumentów, sił zbrojnych), zwyczajów i
upodobań określonych osób, sposobu wytwarzania tzw. przedmiotów zakazanych (których produkcja, posiadanie i obrót nimi
są niedozwolone). Sporządzanie planu działania to uzewnętrznienie w formie nagrania, szkicu, rysunku, makiety lub pisma
na dowolnym podłożu (np. taśmie, płytce lub innym nośniku audio lub wideo, kartce, ekranie, ścianie, ziemi lub jakiejkolwiek
innej powierzchni) zamierzonego schematu działania mającego doprowadzić do popełnienia planowanego przestępstwa. Samo
omówienie (werbalne bez utrwalenia) strategii działania przy popełnianiu planowanego przestępstwa nie wystarcza do przyjęcia
przygotowania.
3.
Przygotowanie a usiłowanie. Podstawową różnicą między przygotowaniem a usiłowaniem jest to, że przygotowanie jest
stadium, które pośrednio prowadzi do dokonania i jest ono od dokonania dość odległe. Usiłowanie jest stadium dalszym, bardziej
zaawansowanym, które już bezpośrednio zmierza do dokonania, które nierzadko stanowi nawet początek realizacji ustawowych
znamion czynu zabronionego. Trafnie wskazuje się w orzecznictwie, że między przygotowaniem a usiłowaniem nie ma "pola
niczyjego" w sensie "pola pustego". Nie oznacza to jednak, że każde zachowanie, które nie zostało wyszczególnione w art. 16
§ 1 k.k., będzie czymś więcej niż przygotowaniem. Trzeba bowiem pamiętać, że czynności przygotowawcze, mające stworzyć
warunki do podjęcia czynu zmierzającego bezpośrednio do dokonania - jakie zostały wymienione w art. 16 § 1 k.k. - nie
stanowią katalogu zupełnego, mogą się więc przejawiać w zachowaniach innych niż wymienione w tym przepisie. Aby ocenić,
czy mamy do czynienia z przygotowaniem, trzeba odwołać się do istoty przygotowania wyrażonej w art. 16 § 1 k.k., która
wskazuje na celowe tworzenie warunków, do podjęcia kolejnego czynu, który będzie już zmierzać wprost do dokonania
zamierzonego typu przestępstwa. Jeżeli jednak w "pochodzie przestępstwa" czyn wykracza poza granice przygotowania (art.
16 k.k.), to stanowi on co najmniej usiłowanie popełnienia tego przestępstwa (tak zasadnie SN w postanowieniu z dnia 1
kwietnia 2005 r., IV KK 309/04, OSNKW 2005, nr 9, poz. 79). W realiach konkretnej sprawy o zabójstwo czynnością
przygotowawczą (niekaralną w świetle obowiązującego k.k.), mającą stworzyć warunki do przedsięwzięcia "bezpośredniej próby
pozbawienia życia pokrzywdzonej było pozyskanie przez oskarżonego sprawnej i załadowanej broni palnej oraz wskazanie mu
przez zleceniodawcę przyszłej ofiary. Dalsze poczynania, tj. zbliżenie się do ofiary na odległość skutecznego strzału i podążanie
za nią w wyczekiwaniu na optymalny moment do spełnienia zamiaru, oznaczały, że czyn oskarżonego wszedł już w fazę
usiłowania" (zob. SN w postanowieniu z dnia 9 grudnia 2002 r., V KK 32/02, LEX nr 75497).
4.
Karalność przygotowania. Zgodnie z zasadą ustanowioną w art. 16 § 2 k.k. przygotowanie jest karalne tylko wtedy, gdy
ustawa tak stanowi. Przegląd polskiego ustawodawstwa zawierającego przepisy prawnokarne pozwala na wyprowadzenie
wniosku, że stadium przygotowania popełnienia przestępstwa jest karalne rzadko, a więc ma charakter zupełnie
wyjątkowy. Co do zasady więc przygotowanie popełnienia przestępstwa jest stadium niekaralnym. Jeżeli ustawa
wprowadza karalność przygotowania do popełnienia przestępstwa, to zawsze przewiduje dla tego stadium odrębną sankcję,
która jest znacznie łagodniejsza od tej, która grozi za dokonanie (a także za usiłowanie) danego typu przestępstwa.
5.
Kodeksowe przypadki karalności przygotowania. Wśród ogółu typów przestępstw spenalizowanych w k.k. ustawodawca
jedynie w piętnastu przypadkach przewidział karalność stadium przygotowania. Dotyczy to następujących typów
przestępstw: wszczęcia lub prowadzenia wojny napastniczej (art. 117 § 2 k.k.), ludobójstwa (art. 118 § 3 k.k.), zamachu na
niepodległość lub zamachu stanu (art. 127 § 2 k.k.), zamachu na konstytucyjne organy państwa (art. 128 § 2 k.k.), zamachu
na moc obronną RP (art. 140 § 3 k.k.), sprowadzenia zdarzenia powszechnie niebezpiecznego z art. 163 § 1 k.k. (art. 168 k.k.),
piractwa wodnego lub powietrznego z art. 166 § 1 k.k. (art. 168 k.k.), umieszczania na statku wodnym lub powietrznym
urządzeń lub substancji zagrażających bezpieczeństwu z art. 167 § 1 k.k. (art. 168 k.k.), sprowadzenia katastrofy w komunikacji
(art. 175 k.k.), handlu ludźmi (art. 189a k.k.), wzięcia lub przetrzymywania zakładnika (art. 252 § 3 k.k.), fałszerstwa
dokumentów (art. 270 § 3 k.k.), prania brudnych pieniędzy (art. 299 par. 6a k.k.), fałszerstwa pieniędzy lub papierów
wartościowych (art. 310 § 4 k.k.), dezercji (art. 339 § 4 k.k.). Analiza powyższych przypadków karalności przygotowania
wskazuje, że jest ona wprowadzana odnośnie do najgroźniejszych typów przestępstw i to tylko wtedy, gdy ich popełnienie jest
niemożliwe bez wcześniejszego przygotowania.
6.
Przygotowanie jako przestępstwo sui generis. Oprócz penalizacji przygotowania do popełnienia określonego typu
przestępstwa jako wyodrębnionej formy stadialnej, ustawodawca wprowadza niekiedy karalność czynności przygotowawczych
mających stworzyć odpowiednie warunki do popełnienia przestępstwa jakiegokolwiek lub określonego typu - w postaci tworzenia
specjalnych typów przestępstw lub odmian typów. Z tym pierwszym przypadkiem mamy do czynienia w art. 258 k.k.,
penalizującym sam udział w zorganizowanej grupie lub związku przestępczym, a z tym drugim np. w art. 130 § 3 k.k.,
penalizującym gromadzenie lub przechowywanie wiadomości w celu ich udzielenia obcemu wywiadowi albo zgłaszanie gotowości
działania na rzecz obcego wywiadu przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej, oraz w art. 343 § 3 k.k. penalizującym jako odmianę
uprzywilejowaną typu - wejście żołnierza w porozumienie z innymi żołnierzami w celu nieposłuszeństwa wobec rozkazu.
7.
Przygotowanie kwalifikowane. Ma ono miejsce wówczas, gdy dana osoba, przygotowując się do popełnienia
zamierzonego przestępstwa, popełnia inne przestępstwo. Na przykład w celu dokonania zamachu na konstytucyjny organ
Rzeczypospolitej Polskiej, przygotowując się do tego, wchodzi w nielegalne posiadanie broni palnej, amunicji i materiałów
wybuchowych. W takim przypadku sprawca będzie odpowiadać na podstawie kumulatywnej kwalifikacji prawnej czynu na
podstawie art. 263 § 2 i art. 128 § 2 w zw. z art. 11 § 2 k.k., a kara zostanie mu wymierzona na podstawie sankcji z art. 263
§ 2 w zw. z art. 11 § 3 k.k., gdyż jest ona surowsza. Gdyby sprawca ponadto sporządził plan zamachu albo w celu jego
zrealizowania wszedł w porozumienie z inną osobą lub osobami, zachodziłby realny zbieg przestępstw w postaci przygotowania
z art. 128 § 2 k.k. i dokonania przestępstwa z art. 263 § 2 k.k. wymagający orzeczenia kary łącznej (por. na ten temat B.J.
Stefańska (w:) Kodeks karny..., red. R.A. Stefański, 2015, s. 211).
 
Powrót
Góra