Wstęp. Komentowany przepis określa typ przestępstwa nieudzielenia pomocy człowiekowi znajdującemu się w położeniu
grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, pomimo że dana osoba mogła
to uczynić, nie ryzykując utratą analogicznych dóbr ani nie narażając innych na utratę życia albo na niebezpieczeństwo ciężkiego
uszczerbku na zdrowiu.
2.
Przedmiot ochrony. Przedmiotem ochrony art. 162 § 1 k.k. jest życie i zdrowie człowieka, który znajduje się w położeniu
szczególnym - w obliczu zagrożenia niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu.
3
Znamiona strony przedmiotowej. Istota przestępstwa nieudzielenia pomocy polega na zaniechaniu pomocy osobie
znajdującej się obiektywnie w położeniu grożącym bezpośrednio niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na
zdrowiu (wyrok SA w Łodzi z dnia 14 marca 1996 r., II AKa 26/96, OSAŁ 1996, nr 2, poz. 46). Kodeks nie określa przy tym
sposobu, w jaki ów obowiązek miałby zostać zrealizowany. Wypada zatem przyjąć, że chodzi tu o każde działanie zmniejszające
lub likwidujące niebezpieczeństwo, choć oceniane na płaszczyźnie okoliczności konkretnego przypadku, ze szczególnym
uwzględnieniem kwalifikacji osoby udzielającej pomocy. Jedynie stwierdzenie zgonu nie wymaga podejmowania działań
zmierzających do udzielenia pomocy w sytuacji określonej w art. 162 k.k. (wyrok SA w Katowicach z dnia 1 lutego 2008 r., II
AKa 382/07, Prok. i Pr.-wkł. 2008, nr 10, poz. 31). Prawnie irrelewantne jest już to, czy faktycznie te dobra (tj. życie lub
zdrowie) można było uratować, jak również źródło niebezpieczeństwa. Dopóki człowiek, którego organizm żyje mimo doznanych
zakłóceń i mimo całkowitej beznadziejności jakiegokolwiek ratunku nie skonał, dopóty istnieje obowiązek podjęcia wszelkich
dostępnych kroków, jeżeli już nie prowadzących do uchylenia zagrożenia, to przynajmniej do jego umniejszenia (wyrok SN z
dnia 27 października 1958 r., II K 928/58, RPEiS 1959, z. 3, s. 355). Niebezpieczeństwo, o jakim mowa w przepisie art. 162
k.k., musi być bezpośrednie, a więc natychmiastowe, realne, konkretnie istniejące w sytuacji już stworzonej przez sprawcę bez
jego dalszych możliwych działań. Istnienie warunków, które w przyszłości mogły narażać na niebezpieczeństwo życia lub zdrowia
ludzi, nie upoważnia do tworzenia neologizmu o "formalnym niebezpieczeństwie" (wyrok SA w Krakowie z dnia 4 października
2007 r., II AKa 132/07, Prok. i Pr.-wkł. 2008, nr 5, poz. 33).
Przestępstwo nieudzielenia pomocy można popełnić tylko przez zaniechanie. Jest to przestępstwo o charakterze
formalnym (bezskutkowe), z abstrakcyjnego narażenia na niebezpieczeństwo. Warunkiem odpowiedzialności sprawcy
na podstawie przepisu art. 162 § 1 k.k. nie jest zaistnienie jakiegokolwiek skutku, a w szczególności wymienionych w tym
przepisie: utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu człowieka. Warunkiem takim jest świadomość sprawcy, że inna
osoba znajduje się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu
i uchylenie się tegoż sprawcy od udzielenia pomocy, mimo że może on jej udzielić bez narażenia siebie samego lub innej osoby
na takie samo niebezpieczeństwo (postanowienie SN z dnia 11 lutego 2003 r., V KK 112/02, LEX nr 77012).
Zgodnie z art. 162 § 2 k.k. (wyłączenie przestępności) nie dojdzie do popełnienia przestępstwa nieudzielenia pomocy
człowiekowi znajdującemu się w bezpośrednim niebezpieczeństwie grożącym utratą życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub
ciężkiego rozstroju zdrowia, jeśli:
a) pomoc dla osoby musiałaby polegać na poddaniu się zabiegom lekarskim;
b) z okoliczności danego wypadku wynika, że możliwa jest natychmiastowa pomoc ze strony instytucji lub osoby do
tego powołanej, np. lekarza, pogotowia ratunkowego.
Słusznie wskazuje się, że w tym wypadku nie powstaje obowiązek udzielenia pomocy (J. Giezek, kom. do art. 162 k.k. (w
Kodeks karny. Część szczególna..., red. J. Giezek, LEX/el. 2014). Trzeba też zauważyć, że obowiązek udzielenia pomocy nie
ma charakteru bezwzględnego, nie wymaga się bowiem od ratującego, aby ten narażał życie lub zdrowie swoje lub innej osoby
(M. Budyn-Kulik, kom. do art. 162 k.k. (w Kodeks karny. Praktyczny..., red. M. Mozgawa, LEX/el. 2015).
4.
Podmiot przestępstwa. Występek z art. 162 § 1 k.k. jest przestępstwem powszechnym. Odpowiedzialność karną z tego
przepisu może ponieść lekarz, lecz jedynie wtedy, gdy nie ciążył na nim obowiązek troszczenia się o osobę zagrożoną. Jeżeli
zaś lekarz w konkretnym przypadku był tzw. gwarantem bezpieczeństwa osoby zagrożonej na swoim zdrowiu lub życiu, to
odpowiedzialność karną należy rozważać na płaszczyźnie art. 160 § 2 lub 3 k.k. (wyrok SN z dnia 28 kwietnia 2000 r., V KKN
318/99, Prok. i Pr.-wkł. 2000, nr 12, poz. 6). Odmienny pogląd (zob. L. Kubicki, HIV/AIDS - odmowa leczenia i nieudzielenie
pomocy medycznej, Poznań 2001, s. 87), nakładający na lekarza stały, szczególny obowiązek zapobiegnięcia skutkowi w postaci
utraty życia czy zdrowia przez drugiego człowieka i sytuujący jego odpowiedzialność na podstawie treści innych przepisów, nie
ma bowiem pełnego, niepodważalnego uzasadnienia (szerzej V. Konarska-Wrzosek, kom. do art. 162 k.k. (w Kodeks karny...,
red. R.A. Stefański, Legalis 2014, zob. także art. 30 u.z.l.).
5.
Znamiona strony podmiotowej. Przestępstwa z art. 162 k.k. można się dopuścić umyślnie w obydwu postaciach zamiaru
(bezpośrednim i ewentualnym). Warunek umyślności działania, wypełniającej istotę analizowanego występku, jest zachowany,
gdy sprawca ma świadomość położenia grożącego bezpośrednim niebezpieczeństwem dla życia lub zdrowia ludzkiego i zdaje
sobie sprawę ze swojej możności przyczynienia się do uchylenia lub pomniejszenia tego niebezpieczeństwa bez narażenia siebie
lub bliskich na bezpośrednie niebezpieczeństwo, a nie czyni tego, godząc się co najmniej na utrzymanie się wspomnianego
położenia (wyrok SN z dnia 15 września 1971 r., II KR 163/71, OSNPG 1972, nr 1, poz. 11). Wystarczające więc będzie, jeśli
sprawca godzi się na nieudzielenie pomocy, mając świadomość okoliczności modalnych czynu. Ustawa nie wymaga, aby sprawca
"wiedział", że inny człowiek znajduje się w stanie zagrożenia, o jakim mowa w art. 162 § 1 k.k., wystarczające jest bowiem,
aby sprawca był świadom takiej możliwości (wyrok SA we Wrocławiu z dnia 30 listopada 2006 r., II AKa 299/06, LEX nr 211735).
6.
Sankcja karna i tryb ścigania. Przestępstwo nieudzielenia pomocy z art. 162 § 1 k.k. jest występkiem ściganym z oskarżenia
publicznego. Za jego popełnienie grozi kara pozbawienia wolności w wymiarze do lat 3.
7.
Zbieg przepisów. Wedle konsekwentnego stanowiska judykatury przepis art. 162 § 1 k.k. pozostaje w realnym zbiegu z art.
177 § 2 w zw. z art. 178 k.k. (zob. np. wyrok SN z dnia 18 maja 2009 r., III KK 22/09, LEX nr 515556; wyrok SN z dnia 24
października 2007 r., IV KK 304/07, OSP 2009, z. 7-8, poz. 74). Jest to pogląd słuszny. Trzeba przyjąć, że w sytuacji gdy
ucieczka sprawcy z miejsca zdarzenia połączona jest z nieudzielaniem pomocy, wówczas zachodzi realny zbieg (szerzej V.
Konarska-Wrzosek, kom. do art. 162 k.k. (w Kodeks karny..., red. R.A. Stefański, Legalis 2014). W doktrynie można spotkać
pogląd, że to stanowisko można rozszerzyć na inne przestępstwa, których skutkiem (lub nawet dalszym, nietypizowanym przez
ustawodawcę następstwem) jest stworzenie położenia grożącego bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego
uszczerbku na zdrowiu, jak choćby określonych w art. 163-165, 173, 174 (J. Giezek, kom. do art. 162 k.k. (w Kodeks karny.
Część szczególna..., red. J. Giezek, LEX/el. 2014). Trzeba także odnotować, że wedle SN pozostawienie przez sprawcę
przestępstwa określonego w art. 158 § 1 k.k. pobitej uprzednio osoby w położeniu, o którym mowa w art. 162 § 1 k.k., jest
niczym innym jak tylko dalszym utrzymywaniem stworzonej w następstwie pobicia sytuacji zagrażającej życiu lub zdrowiu
pokrzywdzonego i w związku z tym nie stanowi odrębnego przestępstwa, lecz jedynie okoliczność obciążającą przy wymiarze
kary (wyrok SN z dnia 18 listopada 1982 r., Rw 989/82, OSNKW 1983, nr 4-5, poz. 27).
grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, pomimo że dana osoba mogła
to uczynić, nie ryzykując utratą analogicznych dóbr ani nie narażając innych na utratę życia albo na niebezpieczeństwo ciężkiego
uszczerbku na zdrowiu.
2.
Przedmiot ochrony. Przedmiotem ochrony art. 162 § 1 k.k. jest życie i zdrowie człowieka, który znajduje się w położeniu
szczególnym - w obliczu zagrożenia niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu.
3
Znamiona strony przedmiotowej. Istota przestępstwa nieudzielenia pomocy polega na zaniechaniu pomocy osobie
znajdującej się obiektywnie w położeniu grożącym bezpośrednio niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na
zdrowiu (wyrok SA w Łodzi z dnia 14 marca 1996 r., II AKa 26/96, OSAŁ 1996, nr 2, poz. 46). Kodeks nie określa przy tym
sposobu, w jaki ów obowiązek miałby zostać zrealizowany. Wypada zatem przyjąć, że chodzi tu o każde działanie zmniejszające
lub likwidujące niebezpieczeństwo, choć oceniane na płaszczyźnie okoliczności konkretnego przypadku, ze szczególnym
uwzględnieniem kwalifikacji osoby udzielającej pomocy. Jedynie stwierdzenie zgonu nie wymaga podejmowania działań
zmierzających do udzielenia pomocy w sytuacji określonej w art. 162 k.k. (wyrok SA w Katowicach z dnia 1 lutego 2008 r., II
AKa 382/07, Prok. i Pr.-wkł. 2008, nr 10, poz. 31). Prawnie irrelewantne jest już to, czy faktycznie te dobra (tj. życie lub
zdrowie) można było uratować, jak również źródło niebezpieczeństwa. Dopóki człowiek, którego organizm żyje mimo doznanych
zakłóceń i mimo całkowitej beznadziejności jakiegokolwiek ratunku nie skonał, dopóty istnieje obowiązek podjęcia wszelkich
dostępnych kroków, jeżeli już nie prowadzących do uchylenia zagrożenia, to przynajmniej do jego umniejszenia (wyrok SN z
dnia 27 października 1958 r., II K 928/58, RPEiS 1959, z. 3, s. 355). Niebezpieczeństwo, o jakim mowa w przepisie art. 162
k.k., musi być bezpośrednie, a więc natychmiastowe, realne, konkretnie istniejące w sytuacji już stworzonej przez sprawcę bez
jego dalszych możliwych działań. Istnienie warunków, które w przyszłości mogły narażać na niebezpieczeństwo życia lub zdrowia
ludzi, nie upoważnia do tworzenia neologizmu o "formalnym niebezpieczeństwie" (wyrok SA w Krakowie z dnia 4 października
2007 r., II AKa 132/07, Prok. i Pr.-wkł. 2008, nr 5, poz. 33).
Przestępstwo nieudzielenia pomocy można popełnić tylko przez zaniechanie. Jest to przestępstwo o charakterze
formalnym (bezskutkowe), z abstrakcyjnego narażenia na niebezpieczeństwo. Warunkiem odpowiedzialności sprawcy
na podstawie przepisu art. 162 § 1 k.k. nie jest zaistnienie jakiegokolwiek skutku, a w szczególności wymienionych w tym
przepisie: utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu człowieka. Warunkiem takim jest świadomość sprawcy, że inna
osoba znajduje się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu
i uchylenie się tegoż sprawcy od udzielenia pomocy, mimo że może on jej udzielić bez narażenia siebie samego lub innej osoby
na takie samo niebezpieczeństwo (postanowienie SN z dnia 11 lutego 2003 r., V KK 112/02, LEX nr 77012).
Zgodnie z art. 162 § 2 k.k. (wyłączenie przestępności) nie dojdzie do popełnienia przestępstwa nieudzielenia pomocy
człowiekowi znajdującemu się w bezpośrednim niebezpieczeństwie grożącym utratą życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub
ciężkiego rozstroju zdrowia, jeśli:
a) pomoc dla osoby musiałaby polegać na poddaniu się zabiegom lekarskim;
b) z okoliczności danego wypadku wynika, że możliwa jest natychmiastowa pomoc ze strony instytucji lub osoby do
tego powołanej, np. lekarza, pogotowia ratunkowego.
Słusznie wskazuje się, że w tym wypadku nie powstaje obowiązek udzielenia pomocy (J. Giezek, kom. do art. 162 k.k. (w
Kodeks karny. Część szczególna..., red. J. Giezek, LEX/el. 2014). Trzeba też zauważyć, że obowiązek udzielenia pomocy nie
ma charakteru bezwzględnego, nie wymaga się bowiem od ratującego, aby ten narażał życie lub zdrowie swoje lub innej osoby
(M. Budyn-Kulik, kom. do art. 162 k.k. (w
Kodeks karny. Praktyczny..., red. M. Mozgawa, LEX/el. 2015).4.
Podmiot przestępstwa. Występek z art. 162 § 1 k.k. jest przestępstwem powszechnym. Odpowiedzialność karną z tego
przepisu może ponieść lekarz, lecz jedynie wtedy, gdy nie ciążył na nim obowiązek troszczenia się o osobę zagrożoną. Jeżeli
zaś lekarz w konkretnym przypadku był tzw. gwarantem bezpieczeństwa osoby zagrożonej na swoim zdrowiu lub życiu, to
odpowiedzialność karną należy rozważać na płaszczyźnie art. 160 § 2 lub 3 k.k. (wyrok SN z dnia 28 kwietnia 2000 r., V KKN
318/99, Prok. i Pr.-wkł. 2000, nr 12, poz. 6). Odmienny pogląd (zob. L. Kubicki, HIV/AIDS - odmowa leczenia i nieudzielenie
pomocy medycznej, Poznań 2001, s. 87), nakładający na lekarza stały, szczególny obowiązek zapobiegnięcia skutkowi w postaci
utraty życia czy zdrowia przez drugiego człowieka i sytuujący jego odpowiedzialność na podstawie treści innych przepisów, nie
ma bowiem pełnego, niepodważalnego uzasadnienia (szerzej V. Konarska-Wrzosek, kom. do art. 162 k.k. (w
Kodeks karny..., red. R.A. Stefański, Legalis 2014, zob. także art. 30 u.z.l.).
5.
Znamiona strony podmiotowej. Przestępstwa z art. 162 k.k. można się dopuścić umyślnie w obydwu postaciach zamiaru
(bezpośrednim i ewentualnym). Warunek umyślności działania, wypełniającej istotę analizowanego występku, jest zachowany,
gdy sprawca ma świadomość położenia grożącego bezpośrednim niebezpieczeństwem dla życia lub zdrowia ludzkiego i zdaje
sobie sprawę ze swojej możności przyczynienia się do uchylenia lub pomniejszenia tego niebezpieczeństwa bez narażenia siebie
lub bliskich na bezpośrednie niebezpieczeństwo, a nie czyni tego, godząc się co najmniej na utrzymanie się wspomnianego
położenia (wyrok SN z dnia 15 września 1971 r., II KR 163/71, OSNPG 1972, nr 1, poz. 11). Wystarczające więc będzie, jeśli
sprawca godzi się na nieudzielenie pomocy, mając świadomość okoliczności modalnych czynu. Ustawa nie wymaga, aby sprawca
"wiedział", że inny człowiek znajduje się w stanie zagrożenia, o jakim mowa w art. 162 § 1 k.k., wystarczające jest bowiem,
aby sprawca był świadom takiej możliwości (wyrok SA we Wrocławiu z dnia 30 listopada 2006 r., II AKa 299/06, LEX nr 211735).
6.
Sankcja karna i tryb ścigania. Przestępstwo nieudzielenia pomocy z art. 162 § 1 k.k. jest występkiem ściganym z oskarżenia
publicznego. Za jego popełnienie grozi kara pozbawienia wolności w wymiarze do lat 3.
7.
Zbieg przepisów. Wedle konsekwentnego stanowiska judykatury przepis art. 162 § 1 k.k. pozostaje w realnym zbiegu z art.
177 § 2 w zw. z art. 178 k.k. (zob. np. wyrok SN z dnia 18 maja 2009 r., III KK 22/09, LEX nr 515556; wyrok SN z dnia 24
października 2007 r., IV KK 304/07, OSP 2009, z. 7-8, poz. 74). Jest to pogląd słuszny. Trzeba przyjąć, że w sytuacji gdy
ucieczka sprawcy z miejsca zdarzenia połączona jest z nieudzielaniem pomocy, wówczas zachodzi realny zbieg (szerzej V.
Konarska-Wrzosek, kom. do art. 162 k.k. (w
Kodeks karny..., red. R.A. Stefański, Legalis 2014). W doktrynie można spotkać pogląd, że to stanowisko można rozszerzyć na inne przestępstwa, których skutkiem (lub nawet dalszym, nietypizowanym przez
ustawodawcę następstwem) jest stworzenie położenia grożącego bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego
uszczerbku na zdrowiu, jak choćby określonych w art. 163-165, 173, 174 (J. Giezek, kom. do art. 162 k.k. (w
Kodeks karny. Część szczególna..., red. J. Giezek, LEX/el. 2014). Trzeba także odnotować, że wedle SN pozostawienie przez sprawcę
przestępstwa określonego w art. 158 § 1 k.k. pobitej uprzednio osoby w położeniu, o którym mowa w art. 162 § 1 k.k., jest
niczym innym jak tylko dalszym utrzymywaniem stworzonej w następstwie pobicia sytuacji zagrażającej życiu lub zdrowiu
pokrzywdzonego i w związku z tym nie stanowi odrębnego przestępstwa, lecz jedynie okoliczność obciążającą przy wymiarze
kary (wyrok SN z dnia 18 listopada 1982 r., Rw 989/82, OSNKW 1983, nr 4-5, poz. 27).