Wprowadzenie. Komentowany przepis określa typ przestępstwa zmuszania do określonego zachowania lub znoszenia. Ustawa
przewiduje dwie odmiany rodzajowe przestępstwa: typ podstawowy w art. 191 § 1 k.k. oraz - jak się podkreśla w doktrynie -
typ kwalifikowany przez szczególne zabarwienie zachowania sprawcy (art. 191 § 2 k.k.). Tej odmiany nie przewidywał k.k. z
1969 r. Nowym typem czynu zabronionego jest przewidziane w art. 191 § 1a k.k. utrudnianie korzystania z lokalu mieszkalnego.
Został on wprowadzony do k.k. na podstawie ustawy z dnia 10 września 2015 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny, ustawy -
Prawo budowlane oraz ustawy - Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (Dz. U. poz. 1549), która weszła w życie 7
stycznia 2016 r.
2.
Przedmiot ochrony. Przedmiotem ochrony na gruncie przepisu art. 191 § 1 i 2 k.k. jest swoboda decyzji woli co do zachowania
w określony sposób (zob. M. Filar (w
Kodeks karny..., 2012, s. 958; por. jednak A. Zoll (w Kodeks karny. Część szczególna.
Komentarz, t. 2, red. A. Zoll, 2008, s. 515, który twierdzi, że przedmiotem ochrony na gruncie przepisu art. 191 § 1 k.k. jest
wolność wyboru określonego postępowania). Ustawodawca chroni zatem tutaj wolną wolę, jakkolwiek ochrona ta jest w zasadzie
niepełna, nie obejmuje ona bowiem zmuszania do określonego postępowania na skutek podstępu (wprowadzenia w błąd).
Podjęcie określonego zachowania na skutek błędu (podstępu) wywołanego przez sprawcę godzi również w swobodę decyzji
woli, jeśli można zakładać, że pokrzywdzony nie podjąłby określonego zachowania, gdyby nie został wprowadzony w błąd.
Przepis art. 191 § 1a k.k. chroni natomiast spokojne, niezakłócone korzystanie z lokalu mieszkalnego.
3.
Podmiot przestępstwa. Sprawcą przestępstwa z art. 191 § 1 k.k. może być każdy. Pewne wątpliwości może rodzić
zagadnienie podmiotu przestępstwa z art. 191 § 2 k.k. Z treści tego przepisu można wyczytać, że chodzi tutaj o podmiot,
któremu wierzytelność przysługuje, co prowadziłoby do wniosku o indywidualnym charakterze tego czynu. Trzeba jednak
podkreślić, że uregulowanie to nie stanowi o działaniu w celu wymuszenia zwrotu przysługującej sprawcy wierzytelności.
Oznacza to, że również ten typ przestępstwa ma charakter ogólnosprawczy. Jego sprawcą może być nie tylko ten, komu
wierzytelność przysługuje, ale również ten, który działa w celu wymuszenia zwrotu wierzytelności przysługującej osobie trzeciej
(tak np. A. Marek, Kodeks karny..., 2010, s. 440). Czyn z art. 191 § 1a k.k. ma również charakter powszechny.
4.
Przemoc wobec osoby. Przez pojęcie przemocy wobec osoby należy rozumieć używanie siły fizycznej skierowanej
bezpośrednio na człowieka (bliżej na temat tego pojęcia zob. T. Hanausek, Przemoc jako forma działania przestępnego, Kraków
1966, s. 65; T. Bigoszeski, Przemoc jako znamię strony przedmiotowej, CzPKiNP 1997, nr 2, s. 19; J. Wawrowski, Przestępstwa
z użyciem przemocy - przemoc, a przemoc wobec osoby, PS 2007, nr 6, s. 121; M. Wysocki, Przemoc wobec osoby w rozumieniu
art. 191 k.k., Prok. i Pr. 1999, nr 3, s. 60; zob. też uchwała SN z dnia 10 grudnia 1998 r., I KZP 22/98, OSNKW 1999, nr 1-2,
poz. 2, wraz z glosami A. Zolla, OSP 1999, z. 5, poz. 93, s. 242-244, oraz J. Kuleszy, Palestra 1999, nr 5-6, s. 191-193, i W.
Cieślaka, PS 1999, nr 10, s. 141-145). Z użyciem przemocy wobec osoby wiąże się zatem zawsze co najmniej naruszenie
nietykalności cielesnej. Nie realizuje znamienia przemocy wobec osoby zachowanie polegające na używaniu przemocy wobec
rzeczy w celu wywarcia wpływu na psychikę człowieka. Jest to tzw. przemoc pośrednia, którą należy odróżnić od przemocy
bezpośredniej, tj. przemocy wobec osoby. Odcięcie wody lub gazu albo energii nie stanowi przemocy wobec osoby i nie realizuje
znamion przestępstwa z art. 191 § 1 k.k. Tak samo przemocą wobec osoby nie będzie zamknięcie na kłódkę pomieszczeń, do
których pokrzywdzony do tej pory miał swobodny dostęp (wyrok SN z dnia 20 lutego 2001 r., IV KKN 389/00, LEX nr 553850).
Przemoc nie musi być używana bezpośrednio w stosunku do osoby zmuszanej. Może to być przemoc używana wobec innej
osoby, z którą pokrzywdzony pozostaje w bliskiej relacji, przez co sprawca wywiera nacisk na psychikę osoby zmuszanej (tak
również M. Siewierski (w J. Bafia, K. Mioduski, M. Siewierski, Kodeks karny..., 1971, s. 387; zob. jednak M. Królikowski, A.
Sakowicz (w Kodeks karny. Część szczególna, t. 1, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, 2013, s. 547; A. Marek, Kodeks karny...,
2010, s. 439-440; zob. też wyrok SA we Wrocławiu z dnia 24 lipca 2014 r., II AKa 204/14, LEX nr 1499089). Przemocą wobec
osoby nie będzie wymiana zamków w drzwiach i uniemożliwienie dostępu do mieszkania, zniszczenie rzeczy w celu wywarcia
wpływu na psychikę pokrzywdzonego (ale grożenie zniszczeniem rzeczy może realizować znamię groźby bezprawnej).
5.
Groźba bezprawna. Zob. komentarz do art. 115 § 12 k.k.
6.
Przedmiot czynności wykonawczej. Przedmiotem czynności wykonawczej może być tylko człowiek. Wiek pokrzywdzonego
jest w zasadzie bez znaczenia, ważne jedynie jest to, aby znajdował się w takim stanie, w jakim może przetwarzać komunikaty
pochodzące od sprawcy.
7.
Charakter przestępstwa. Do znamion czynu z art. 191 § 1 k.k. nie należy faktyczne zmuszenie do określonego działania,
zaniechania lub znoszenia. Natomiast znamiona przepisu art. 191 § 2 k.k. nie obejmują zwrotu wierzytelności. Oznacza to, że
obydwa przestępstwa mają charakter formalny, sprowadzenie wskazanych skutków może mieć znaczenie tylko z punktu
widzenia oceny stopnia społecznej szkodliwości, a w konsekwencji wymiaru kary.
8.
Strona podmiotowa. Przestępstwo zmuszania może być popełnione tylko w zamiarze bezpośrednim o szczególnym
zabarwieniu. Sprawca czynu opisanego w art. 191 § 1 k.k. ma działać w celu zmuszenia do określonego działania, zaniechania
określonej czynności lub znoszenia określonej sytuacji. Działanie, zaniechanie oraz to znoszenie musi być sprecyzowane i
zindywidualizowane przez sprawcę. Samo używanie przemocy wobec pokrzywdzonego bez sprecyzowania zachowania, do
którego sprawca przymusza, wyczerpuje znamiona czynu z art. 217 § 1 k.k., natomiast grożenie innej osobie również bez
sprecyzowania takiego zachowania może realizować znamiona czynu z art. 190 § 1 k.k., chyba że polega na grożeniu
wszczęciem postępowania karnego lub rozgłoszeniem wiadomości uwłaczającej czci pokrzywdzonego lub osoby najbliższej. W
tych dwóch ostatnich przypadkach nie dochodzi do popełnienia przestępstwa. Działanie, zaniechanie lub znoszenie, do którego
zmusza sprawca, może być zarówno zgodne z prawem, jak i bezprawne. Z kolei strona podmiotowa przestępstwa z art. 191 §
2 k.k. polega na działaniu w celu wymuszenia wierzytelności. Wierzytelność oznacza prawo domagania się od innej osoby
określonego świadczenia. Źródło tej wierzytelności jest obojętne (zob. wyrok SA w Katowicach z dnia 19 czerwca 2008 r., II
AKa 147/08, Biul. SAKa 2008, nr 3, poz. 10). Nie może ona jednak dotyczyć działalności przestępczej (postanowienie SN z dnia
17 marca 2008 r., V KK 11/08, OSNKW 2008, nr 9, poz. 66). W doktrynie i orzecznictwie sporne jest, czy wierzytelność, o
której tutaj mowa, faktycznie musi istnieć, czy też nie. Zdaniem A. Marka (Kodeks karny..., 2010, s. 440) wierzytelność musi
istnieć w obiektywnej rzeczywistości, a nie tylko w wyobrażeniach sprawcy (zob. też wyrok SA w Krakowie z dnia 12 marca
2003 r., II AKa 39/03, Prok. i Pr.-wkł. 2003, nr 10, poz. 12; postanowienie SN z dnia 13 grudnia 2013 r., III KK 321/13, LEX
nr 1403888; wyrok SA we Wrocławiu z dnia 17 października 2013 r., II AKa 224/13, LEX nr 1392133; wyrok SA we Wrocławiu
z dnia 27 lutego 2013 r., II AKa 26/13, LEX nr 1299044; wyrok SA z dnia 7 lutego 2008 r., II AKa 460/07, LEX nr 410407;
wyrok SA w Lublinie z dnia 9 grudnia 2004 r., II AKa 297/04, Prok. i Pr.-wkł. 2005, nr 11, poz. 23). W judykaturze SN należy
odnotować jednak odmienne stanowisko, zgodnie z którym dla przypisania przestępstwa z art. 191 § 2 k.k. wystarczające jest
subiektywne przekonanie sprawcy o istnieniu wierzytelności, obiektywnie natomiast nie musi ona istnieć (postanowienie SN z
dnia 5 marca 2003 r., III KKN 195/01, OSNKW 2003, nr 5-6, poz. 55; postanowienie SN z dnia 22 maja 2014 r., II KK 346/13,
OSNKW 2014, nr 12, poz. 90; wyrok SA w Warszawie z dnia 9 maja 2014 r., II AKa 100/14, LEX nr 1474793; zob. również P.
Kardas, Zasada ochrony wolności a odpowiedzialność karna za wymuszenie zwrotu wierzytelności (w Prawne aspekty wolności.
Materiały z konferencji Arłamów 16-18 maja 2005 r., Kraków 2006, s. 160-161). Należy opowiedzieć się za pierwszym z
prezentowanych poglądów. Trzeba podkreślić, że ustawodawca nierzadko konstruuje stronę podmiotową czynu zabronionego
w ten sposób, że ogranicza ją do działania w określonym celu. Jako przykład warto wskazać przepis art. 281 k.k., gdzie sprawca
ma działać w celu utrzymania się w posiadaniu skradzionej rzeczy. Idąc tropem wykładni subiektywizującej to znamię,
proponowanej na gruncie art. 191 § 2 k.k., należałoby przyjąć, że znamiona kradzieży rozbójniczej wyczerpuje również ten
sprawca, któremu jedynie wydaje się, że rzecz została zabrana. Tymczasem na gruncie tego uregulowania rzecz skradziona
jest przedmiotem czynności wykonawczej, a więc musi obiektywnie istnieć. Tak samo należy interpretować przepis art. 191 §
2 k.k. Wierzytelność, o której mowa w tym przepisie, musi również obiektywnie istnieć. Przez pojęcie wierzytelności trzeba
rozumieć możliwość żądania od drugiej osoby określonego zachowania się. Źródło takiej wierzytelności nie ma znaczenia. Nie
ma również znaczenia, czy jest to wierzytelność przedawniona, czy też nie. Warto podkreślić, że przepis stanowi o działaniu w
celu wymuszenia zwrotu wierzytelności, a nie w celu zaspokojenia wierzytelności. Sformułowanie kodeksowe jest dość
niefortunne - jego literalne brzmienie może prowadzić do konstatacji, że celem zachowania sprawcy jest wymuszenie zwrotnego
przeniesienia wierzytelności, która została uprzednio zbyta. "Zwrócić wierzytelność" oznacza bowiem przenieść ją z powrotem
na pierwotnego wierzyciela. Można byłoby więc stwierdzić, że na gruncie przepisu art. 191 § 2 k.k. chodzi o relację pomiędzy
pierwotnym wierzycielem a nabywcą wierzytelności, a nie o relację między wierzycielem a dłużnikiem. Taka interpretacja
kwestionuje jednak ratio legis rzeczonego uregulowania, którą było przeciwdziałanie bezprawnym "egzekucjom" w stosunku do
dłużników. Wydaje się zatem, że przepis dotyczy również sytuacji, w której sprawca na dłużniku wymusza zaspokojenie
wierzytelności w sposób opisany w art. 191 § 2 k.k., jakkolwiek nie wynika to expressis verbis z treści tego unormowania.
Przepis obejmuje jednak również taką sytuację, w której sprawca domaga się od cesjonariusza (a więc nabywcy wierzytelności)
zwrotu jej pierwotnemu wierzycielowi. Odpowiada to literalnemu brzmieniu przepisu. Nie stosuje się zatem w takim przypadku
przepisu art. 282 k.k. Jeśli jednak wierzytelność w ogóle nie istnieje, a sprawca swoim zachowaniem zmusza do jej zaspokojenia,
to zastosowanie powinien mieć przepis art. 282 k.k. Nie stosuje się wówczas przepisów art. 13 § 2 w zw. z art. 191 § 2 k.k.,
gdyż są one pochłonięte przez art. 282 k.k., o ile oczywiście znamiona tego przepisu zostały w całości wyczerpane. Jeśli tak się
nie stało z powodu tego, że sprawca nie działał w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, zastosowanie znajduje art. 13 § 2 w
zw. z art. 191 § 2 k.k.
9.
Typ przestępstwa z art. 191 § 1a k.k. Przestępstwo z art. 191 § 1a k.k. ma charakter ogólnosprawczy. Jego sprawcą może
być zarówno właściciel zajmowanego lokalu, jak i osoba, która nie ma żadnego tytułu do zajmowania lokalu mieszkalnego.
Sprawcą może być także osoba zajmująca lokal wspólnie z pokrzywdzonym. Do znamion strony przedmiotowej należy
stosowanie innej przemocy niż przemoc wobec osoby. Może być to każda czynność fizyczna, skierowana przeciwko rzeczy.
Mieszczą się w tym pojęciu takie zachowania, jak zmiana zamków w drzwiach i uniemożliwienie dostępu do lokalu, odcięcie
dopływu wody, odpływu ścieków, energii elektrycznej czy też cieplnej, ciepłej wody, ogrzewania. Jeśli sprawca będzie stosował
przemoc wobec osoby w celu zmuszenia do opuszczenia lokalu, będzie odpowiadał na podstawie art. 191 § 1 k.k. Przedmiotem
czynności wykonawczej jest zajmowany przez pokrzywdzonego lokal mieszkalny. Nie ma znaczenia to, czy pokrzywdzony ma
tytuł prawny do zajmowania takiego lokalu, czy też nie. Zajmowanie lokalu oznacza nie tylko zamieszkiwanie, ale również
jedynie przechowywanie tam różnych przedmiotów. Przedmiotem czynności wykonawczej nie może być lokal użytkowy.
Nieistotne jest to, czy pokrzywdzony korzysta z całego lokalu, czy też jedynie z wydzielonych pomieszczeń w lokalu
mieszkalnym. Komentowane uregulowanie penalizuje utrudnienie korzystania z całego lokalu mieszkalnego lub jego wydzielonej
części (pokoju, kuchni czy łazienki; lege non distinguente). Wydaje się, że przepis art. 191 § 1a k.k. nie rozciąga się na
pomieszczenia przynależne do takiego lokalu (np. piwnicę). Przeciwna wykładnia stanowiłaby przejaw nieuprawnionego
poszerzenia zakresu penalizacji na niekorzyść sprawcy. Penalizacji podlega uporczywe używanie innego rodzaju przemocy niż
przemoc wobec osoby lub stosowanie przemocy innego rodzaju niż wskazana w art. 191 § 1 k.k. w sposób istotnie utrudniający
korzystanie z zajmowanego lokalu mieszkalnego. Uporczywość oznacza dużą częstotliwość stosowania przemocy, natomiast
istotne utrudnienie wchodzi w grę wówczas, gdy korzystanie z lokalu - na skutek zachowania sprawcy - wymaga poważnych
wysiłków ze strony osoby, która ten lokal mieszkalny zajmuje (np. konieczność wchodzenia do mieszkania przez balkon,
przynoszenia wody do lokalu, gdy jej dopływ został odcięty, załatwiania potrzeb fizjologicznych do wiadra, korzystania ze świec
w mieszkaniu, w którym odcięto prąd). Wydaje się, że ustawodawca penalizuje na gruncie tego przepisu również
uniemożliwienie korzystania z zajmowanego lokalu (argumentum a minori ad maius). Jeśli bowiem przestępstwem jest samo
utrudnienie korzystania z takiego lokalu, to tym bardziej będzie nim uniemożliwienie korzystania. Uporczywe stosowanie
przemocy zakłada powtarzalność zachowań sprawcy, jest to więc przestępstwo wieloczynowe. Istotne utrudnianie korzystania
z lokalu może mieć charakter jednorazowy (np. odcięcie dopływu wody, wymiana zamków w drzwiach, odcięcie dopływu
energii). Od strony podmiotowej przestępstwo polega na zamiarze bezpośrednim o szczególnym zabarwieniu. Sprawca ma
działać w celu zmuszenia pokrzywdzonego do określonego zachowania, zaniechania lub znoszenia.
10.
Tryb ścigania. Przestępstwo z art. 191 § 1 i 2 k.k. ścigane jest z urzędu, natomiast typ z art. 191 § 1a k.k. - na wniosek
pokrzywdzonego
przewiduje dwie odmiany rodzajowe przestępstwa: typ podstawowy w art. 191 § 1 k.k. oraz - jak się podkreśla w doktrynie -
typ kwalifikowany przez szczególne zabarwienie zachowania sprawcy (art. 191 § 2 k.k.). Tej odmiany nie przewidywał k.k. z
1969 r. Nowym typem czynu zabronionego jest przewidziane w art. 191 § 1a k.k. utrudnianie korzystania z lokalu mieszkalnego.
Został on wprowadzony do k.k. na podstawie ustawy z dnia 10 września 2015 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny, ustawy -
Prawo budowlane oraz ustawy - Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (Dz. U. poz. 1549), która weszła w życie 7
stycznia 2016 r.
2.
Przedmiot ochrony. Przedmiotem ochrony na gruncie przepisu art. 191 § 1 i 2 k.k. jest swoboda decyzji woli co do zachowania
w określony sposób (zob. M. Filar (w
Kodeks karny..., 2012, s. 958; por. jednak A. Zoll (w Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. 2, red. A. Zoll, 2008, s. 515, który twierdzi, że przedmiotem ochrony na gruncie przepisu art. 191 § 1 k.k. jest
wolność wyboru określonego postępowania). Ustawodawca chroni zatem tutaj wolną wolę, jakkolwiek ochrona ta jest w zasadzie
niepełna, nie obejmuje ona bowiem zmuszania do określonego postępowania na skutek podstępu (wprowadzenia w błąd).
Podjęcie określonego zachowania na skutek błędu (podstępu) wywołanego przez sprawcę godzi również w swobodę decyzji
woli, jeśli można zakładać, że pokrzywdzony nie podjąłby określonego zachowania, gdyby nie został wprowadzony w błąd.
Przepis art. 191 § 1a k.k. chroni natomiast spokojne, niezakłócone korzystanie z lokalu mieszkalnego.
3.
Podmiot przestępstwa. Sprawcą przestępstwa z art. 191 § 1 k.k. może być każdy. Pewne wątpliwości może rodzić
zagadnienie podmiotu przestępstwa z art. 191 § 2 k.k. Z treści tego przepisu można wyczytać, że chodzi tutaj o podmiot,
któremu wierzytelność przysługuje, co prowadziłoby do wniosku o indywidualnym charakterze tego czynu. Trzeba jednak
podkreślić, że uregulowanie to nie stanowi o działaniu w celu wymuszenia zwrotu przysługującej sprawcy wierzytelności.
Oznacza to, że również ten typ przestępstwa ma charakter ogólnosprawczy. Jego sprawcą może być nie tylko ten, komu
wierzytelność przysługuje, ale również ten, który działa w celu wymuszenia zwrotu wierzytelności przysługującej osobie trzeciej
(tak np. A. Marek, Kodeks karny..., 2010, s. 440). Czyn z art. 191 § 1a k.k. ma również charakter powszechny.
4.
Przemoc wobec osoby. Przez pojęcie przemocy wobec osoby należy rozumieć używanie siły fizycznej skierowanej
bezpośrednio na człowieka (bliżej na temat tego pojęcia zob. T. Hanausek, Przemoc jako forma działania przestępnego, Kraków
1966, s. 65; T. Bigoszeski, Przemoc jako znamię strony przedmiotowej, CzPKiNP 1997, nr 2, s. 19; J. Wawrowski, Przestępstwa
z użyciem przemocy - przemoc, a przemoc wobec osoby, PS 2007, nr 6, s. 121; M. Wysocki, Przemoc wobec osoby w rozumieniu
art. 191 k.k., Prok. i Pr. 1999, nr 3, s. 60; zob. też uchwała SN z dnia 10 grudnia 1998 r., I KZP 22/98, OSNKW 1999, nr 1-2,
poz. 2, wraz z glosami A. Zolla, OSP 1999, z. 5, poz. 93, s. 242-244, oraz J. Kuleszy, Palestra 1999, nr 5-6, s. 191-193, i W.
Cieślaka, PS 1999, nr 10, s. 141-145). Z użyciem przemocy wobec osoby wiąże się zatem zawsze co najmniej naruszenie
nietykalności cielesnej. Nie realizuje znamienia przemocy wobec osoby zachowanie polegające na używaniu przemocy wobec
rzeczy w celu wywarcia wpływu na psychikę człowieka. Jest to tzw. przemoc pośrednia, którą należy odróżnić od przemocy
bezpośredniej, tj. przemocy wobec osoby. Odcięcie wody lub gazu albo energii nie stanowi przemocy wobec osoby i nie realizuje
znamion przestępstwa z art. 191 § 1 k.k. Tak samo przemocą wobec osoby nie będzie zamknięcie na kłódkę pomieszczeń, do
których pokrzywdzony do tej pory miał swobodny dostęp (wyrok SN z dnia 20 lutego 2001 r., IV KKN 389/00, LEX nr 553850).
Przemoc nie musi być używana bezpośrednio w stosunku do osoby zmuszanej. Może to być przemoc używana wobec innej
osoby, z którą pokrzywdzony pozostaje w bliskiej relacji, przez co sprawca wywiera nacisk na psychikę osoby zmuszanej (tak
również M. Siewierski (w
J. Bafia, K. Mioduski, M. Siewierski, Kodeks karny..., 1971, s. 387; zob. jednak M. Królikowski, A. Sakowicz (w
Kodeks karny. Część szczególna, t. 1, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, 2013, s. 547; A. Marek, Kodeks karny..., 2010, s. 439-440; zob. też wyrok SA we Wrocławiu z dnia 24 lipca 2014 r., II AKa 204/14, LEX nr 1499089). Przemocą wobec
osoby nie będzie wymiana zamków w drzwiach i uniemożliwienie dostępu do mieszkania, zniszczenie rzeczy w celu wywarcia
wpływu na psychikę pokrzywdzonego (ale grożenie zniszczeniem rzeczy może realizować znamię groźby bezprawnej).
5.
Groźba bezprawna. Zob. komentarz do art. 115 § 12 k.k.
6.
Przedmiot czynności wykonawczej. Przedmiotem czynności wykonawczej może być tylko człowiek. Wiek pokrzywdzonego
jest w zasadzie bez znaczenia, ważne jedynie jest to, aby znajdował się w takim stanie, w jakim może przetwarzać komunikaty
pochodzące od sprawcy.
7.
Charakter przestępstwa. Do znamion czynu z art. 191 § 1 k.k. nie należy faktyczne zmuszenie do określonego działania,
zaniechania lub znoszenia. Natomiast znamiona przepisu art. 191 § 2 k.k. nie obejmują zwrotu wierzytelności. Oznacza to, że
obydwa przestępstwa mają charakter formalny, sprowadzenie wskazanych skutków może mieć znaczenie tylko z punktu
widzenia oceny stopnia społecznej szkodliwości, a w konsekwencji wymiaru kary.
8.
Strona podmiotowa. Przestępstwo zmuszania może być popełnione tylko w zamiarze bezpośrednim o szczególnym
zabarwieniu. Sprawca czynu opisanego w art. 191 § 1 k.k. ma działać w celu zmuszenia do określonego działania, zaniechania
określonej czynności lub znoszenia określonej sytuacji. Działanie, zaniechanie oraz to znoszenie musi być sprecyzowane i
zindywidualizowane przez sprawcę. Samo używanie przemocy wobec pokrzywdzonego bez sprecyzowania zachowania, do
którego sprawca przymusza, wyczerpuje znamiona czynu z art. 217 § 1 k.k., natomiast grożenie innej osobie również bez
sprecyzowania takiego zachowania może realizować znamiona czynu z art. 190 § 1 k.k., chyba że polega na grożeniu
wszczęciem postępowania karnego lub rozgłoszeniem wiadomości uwłaczającej czci pokrzywdzonego lub osoby najbliższej. W
tych dwóch ostatnich przypadkach nie dochodzi do popełnienia przestępstwa. Działanie, zaniechanie lub znoszenie, do którego
zmusza sprawca, może być zarówno zgodne z prawem, jak i bezprawne. Z kolei strona podmiotowa przestępstwa z art. 191 §
2 k.k. polega na działaniu w celu wymuszenia wierzytelności. Wierzytelność oznacza prawo domagania się od innej osoby
określonego świadczenia. Źródło tej wierzytelności jest obojętne (zob. wyrok SA w Katowicach z dnia 19 czerwca 2008 r., II
AKa 147/08, Biul. SAKa 2008, nr 3, poz. 10). Nie może ona jednak dotyczyć działalności przestępczej (postanowienie SN z dnia
17 marca 2008 r., V KK 11/08, OSNKW 2008, nr 9, poz. 66). W doktrynie i orzecznictwie sporne jest, czy wierzytelność, o
której tutaj mowa, faktycznie musi istnieć, czy też nie. Zdaniem A. Marka (Kodeks karny..., 2010, s. 440) wierzytelność musi
istnieć w obiektywnej rzeczywistości, a nie tylko w wyobrażeniach sprawcy (zob. też wyrok SA w Krakowie z dnia 12 marca
2003 r., II AKa 39/03, Prok. i Pr.-wkł. 2003, nr 10, poz. 12; postanowienie SN z dnia 13 grudnia 2013 r., III KK 321/13, LEX
nr 1403888; wyrok SA we Wrocławiu z dnia 17 października 2013 r., II AKa 224/13, LEX nr 1392133; wyrok SA we Wrocławiu
z dnia 27 lutego 2013 r., II AKa 26/13, LEX nr 1299044; wyrok SA z dnia 7 lutego 2008 r., II AKa 460/07, LEX nr 410407;
wyrok SA w Lublinie z dnia 9 grudnia 2004 r., II AKa 297/04, Prok. i Pr.-wkł. 2005, nr 11, poz. 23). W judykaturze SN należy
odnotować jednak odmienne stanowisko, zgodnie z którym dla przypisania przestępstwa z art. 191 § 2 k.k. wystarczające jest
subiektywne przekonanie sprawcy o istnieniu wierzytelności, obiektywnie natomiast nie musi ona istnieć (postanowienie SN z
dnia 5 marca 2003 r., III KKN 195/01, OSNKW 2003, nr 5-6, poz. 55; postanowienie SN z dnia 22 maja 2014 r., II KK 346/13,
OSNKW 2014, nr 12, poz. 90; wyrok SA w Warszawie z dnia 9 maja 2014 r., II AKa 100/14, LEX nr 1474793; zob. również P.
Kardas, Zasada ochrony wolności a odpowiedzialność karna za wymuszenie zwrotu wierzytelności (w
Prawne aspekty wolności. Materiały z konferencji Arłamów 16-18 maja 2005 r., Kraków 2006, s. 160-161). Należy opowiedzieć się za pierwszym z
prezentowanych poglądów. Trzeba podkreślić, że ustawodawca nierzadko konstruuje stronę podmiotową czynu zabronionego
w ten sposób, że ogranicza ją do działania w określonym celu. Jako przykład warto wskazać przepis art. 281 k.k., gdzie sprawca
ma działać w celu utrzymania się w posiadaniu skradzionej rzeczy. Idąc tropem wykładni subiektywizującej to znamię,
proponowanej na gruncie art. 191 § 2 k.k., należałoby przyjąć, że znamiona kradzieży rozbójniczej wyczerpuje również ten
sprawca, któremu jedynie wydaje się, że rzecz została zabrana. Tymczasem na gruncie tego uregulowania rzecz skradziona
jest przedmiotem czynności wykonawczej, a więc musi obiektywnie istnieć. Tak samo należy interpretować przepis art. 191 §
2 k.k. Wierzytelność, o której mowa w tym przepisie, musi również obiektywnie istnieć. Przez pojęcie wierzytelności trzeba
rozumieć możliwość żądania od drugiej osoby określonego zachowania się. Źródło takiej wierzytelności nie ma znaczenia. Nie
ma również znaczenia, czy jest to wierzytelność przedawniona, czy też nie. Warto podkreślić, że przepis stanowi o działaniu w
celu wymuszenia zwrotu wierzytelności, a nie w celu zaspokojenia wierzytelności. Sformułowanie kodeksowe jest dość
niefortunne - jego literalne brzmienie może prowadzić do konstatacji, że celem zachowania sprawcy jest wymuszenie zwrotnego
przeniesienia wierzytelności, która została uprzednio zbyta. "Zwrócić wierzytelność" oznacza bowiem przenieść ją z powrotem
na pierwotnego wierzyciela. Można byłoby więc stwierdzić, że na gruncie przepisu art. 191 § 2 k.k. chodzi o relację pomiędzy
pierwotnym wierzycielem a nabywcą wierzytelności, a nie o relację między wierzycielem a dłużnikiem. Taka interpretacja
kwestionuje jednak ratio legis rzeczonego uregulowania, którą było przeciwdziałanie bezprawnym "egzekucjom" w stosunku do
dłużników. Wydaje się zatem, że przepis dotyczy również sytuacji, w której sprawca na dłużniku wymusza zaspokojenie
wierzytelności w sposób opisany w art. 191 § 2 k.k., jakkolwiek nie wynika to expressis verbis z treści tego unormowania.
Przepis obejmuje jednak również taką sytuację, w której sprawca domaga się od cesjonariusza (a więc nabywcy wierzytelności)
zwrotu jej pierwotnemu wierzycielowi. Odpowiada to literalnemu brzmieniu przepisu. Nie stosuje się zatem w takim przypadku
przepisu art. 282 k.k. Jeśli jednak wierzytelność w ogóle nie istnieje, a sprawca swoim zachowaniem zmusza do jej zaspokojenia,
to zastosowanie powinien mieć przepis art. 282 k.k. Nie stosuje się wówczas przepisów art. 13 § 2 w zw. z art. 191 § 2 k.k.,
gdyż są one pochłonięte przez art. 282 k.k., o ile oczywiście znamiona tego przepisu zostały w całości wyczerpane. Jeśli tak się
nie stało z powodu tego, że sprawca nie działał w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, zastosowanie znajduje art. 13 § 2 w
zw. z art. 191 § 2 k.k.
9.
Typ przestępstwa z art. 191 § 1a k.k. Przestępstwo z art. 191 § 1a k.k. ma charakter ogólnosprawczy. Jego sprawcą może
być zarówno właściciel zajmowanego lokalu, jak i osoba, która nie ma żadnego tytułu do zajmowania lokalu mieszkalnego.
Sprawcą może być także osoba zajmująca lokal wspólnie z pokrzywdzonym. Do znamion strony przedmiotowej należy
stosowanie innej przemocy niż przemoc wobec osoby. Może być to każda czynność fizyczna, skierowana przeciwko rzeczy.
Mieszczą się w tym pojęciu takie zachowania, jak zmiana zamków w drzwiach i uniemożliwienie dostępu do lokalu, odcięcie
dopływu wody, odpływu ścieków, energii elektrycznej czy też cieplnej, ciepłej wody, ogrzewania. Jeśli sprawca będzie stosował
przemoc wobec osoby w celu zmuszenia do opuszczenia lokalu, będzie odpowiadał na podstawie art. 191 § 1 k.k. Przedmiotem
czynności wykonawczej jest zajmowany przez pokrzywdzonego lokal mieszkalny. Nie ma znaczenia to, czy pokrzywdzony ma
tytuł prawny do zajmowania takiego lokalu, czy też nie. Zajmowanie lokalu oznacza nie tylko zamieszkiwanie, ale również
jedynie przechowywanie tam różnych przedmiotów. Przedmiotem czynności wykonawczej nie może być lokal użytkowy.
Nieistotne jest to, czy pokrzywdzony korzysta z całego lokalu, czy też jedynie z wydzielonych pomieszczeń w lokalu
mieszkalnym. Komentowane uregulowanie penalizuje utrudnienie korzystania z całego lokalu mieszkalnego lub jego wydzielonej
części (pokoju, kuchni czy łazienki; lege non distinguente). Wydaje się, że przepis art. 191 § 1a k.k. nie rozciąga się na
pomieszczenia przynależne do takiego lokalu (np. piwnicę). Przeciwna wykładnia stanowiłaby przejaw nieuprawnionego
poszerzenia zakresu penalizacji na niekorzyść sprawcy. Penalizacji podlega uporczywe używanie innego rodzaju przemocy niż
przemoc wobec osoby lub stosowanie przemocy innego rodzaju niż wskazana w art. 191 § 1 k.k. w sposób istotnie utrudniający
korzystanie z zajmowanego lokalu mieszkalnego. Uporczywość oznacza dużą częstotliwość stosowania przemocy, natomiast
istotne utrudnienie wchodzi w grę wówczas, gdy korzystanie z lokalu - na skutek zachowania sprawcy - wymaga poważnych
wysiłków ze strony osoby, która ten lokal mieszkalny zajmuje (np. konieczność wchodzenia do mieszkania przez balkon,
przynoszenia wody do lokalu, gdy jej dopływ został odcięty, załatwiania potrzeb fizjologicznych do wiadra, korzystania ze świec
w mieszkaniu, w którym odcięto prąd). Wydaje się, że ustawodawca penalizuje na gruncie tego przepisu również
uniemożliwienie korzystania z zajmowanego lokalu (argumentum a minori ad maius). Jeśli bowiem przestępstwem jest samo
utrudnienie korzystania z takiego lokalu, to tym bardziej będzie nim uniemożliwienie korzystania. Uporczywe stosowanie
przemocy zakłada powtarzalność zachowań sprawcy, jest to więc przestępstwo wieloczynowe. Istotne utrudnianie korzystania
z lokalu może mieć charakter jednorazowy (np. odcięcie dopływu wody, wymiana zamków w drzwiach, odcięcie dopływu
energii). Od strony podmiotowej przestępstwo polega na zamiarze bezpośrednim o szczególnym zabarwieniu. Sprawca ma
działać w celu zmuszenia pokrzywdzonego do określonego zachowania, zaniechania lub znoszenia.
10.
Tryb ścigania. Przestępstwo z art. 191 § 1 i 2 k.k. ścigane jest z urzędu, natomiast typ z art. 191 § 1a k.k. - na wniosek
pokrzywdzonego