Uwagi wstępne. Komentowany przepis penalizuje przestępstwo znieważenia. Jest ono skierowane przeciwko godności
osobistej człowieka, postrzeganej jako cześć wewnętrzna. Przepis ten chroni godność osobistą każdej osoby. Nie podaje jednak
legalnej definicji znieważenia, co czyni ten występek ex definitione określonym w sposób nieostry (por. I. Zgoliński, W kwestii
"granic" występku znieważenia z art. 216 kodeksu karnego, Ius Novum 2013, nr 2, s. 48-49). Znieważenie polega generalnie
na okazaniu innej osobie pogardy, uwłaczaniu czci, ubliżaniu jej lub innym zachowaniu obraźliwym (por. P. Hofmański, J. Satko,
Przestępstwa przeciwko czci..., s. 44). O tym, czy konkretne zachowanie ma charakter znieważający, decydują przeważające
w społeczeństwie standardy, oceny i normy obyczajowe (por. W. Kulesza, Zniesławienie i zniewaga..., s. 165-169; zob. także
postanowienie SN z dnia 7 maja 2008 r., III KK 234/07, OSNKW 2008, nr 9, poz. 69). Znieważenia nie należy utożsamiać z
samym lekceważeniem czy brakiem okazania szacunku innej osobie. Chodzi tu bowiem o zachowania poważniejsze.
Lekceważenie zaś niewątpliwie w mniejszym stopniu narusza godność człowieka niż znieważenie (por. R.A. Stefański, Zniewaga:
pojęcie i kryteria (w
Przestępstwa przeciwko czci i nietykalności cielesnej, red. M. Mozgawa, Warszawa 2013, s. 158).
2.
Przedmiot ochrony. Przedmiotem ochrony występku znieważenia jest godność, postrzegana jako cześć wewnętrzna
człowieka. Godność człowieka jest pojęciem niejednorodnym, ewoluującym w czasie oraz uzależnionym od wielu czynników.
Artykuł 256 § 1 k.k. z 1932 r. używał wprost terminu "godność osobista", który jednak obecnie w treści przepisu art. 216 k.k.
nie występuje. Cześć określonej osoby, rozumiana jako kategoria normatywna, korzysta z ochrony prawnej niezależnie od tego,
jaką dana osoba ma opinię u jednostki czy nawet w określonym środowisku (wyrok SN z dnia 3 listopada 2004 r., IV KK 132/04,
LEX nr 137490). Wskazuje to bezpośrednio na jej przyrodzony i niezbywalny charakter i w takim sensie należy postrzegać ją
na płaszczyźnie występku znieważenia.
Podmiotem biernym przestępstwa znieważenia może być tylko osoba żyjąca. Osoby zmarłe co do zasady nie podlegają
ochronie prawnokarnej na podstawie tego przepisu, a na podstawie art. 262 § 1 k.k. Inaczej będzie jednak, gdy za pomocą
znieważenia osoby zmarłej sprawca zmierza równocześnie do znieważenia osoby żyjącej, np. najbliższej zmarłemu.
3.
Znamiona strony przedmiotowej. Przestępstwo znieważenia sprowadza się do tych zachowań sprawcy, które wyrażają
pogardę dla innej osoby, w szczególności mają poniżyć ją, uwłaczać godności oraz sprawić, aby poczuła się obrażona (por.
postanowienie SN z dnia 7 maja 2008 r., III KK 234/07, Biul. PK 2008, nr 10, poz. 33). Chodzi tu o wszelkie zachowania
sprawcy, niezależnie od ich formy. Znieważenia można więc dokonać np. gestem, pismem, jak też werbalnie. Innymi słowy, środki, za pomocą których wyrażono pogardę, nie mają znaczenia. Przestępstwo znieważenia może zostać popełnione
wyłącznie przez działanie. Nie jest możliwe dopuszczenie się go przez zaniechanie.
W literaturze przedmiotu podnosi się, że ocena realizacji znamion znieważenia powinna być dokonywana wedle kryteriów
obiektywnych (S. Hypś, kom. do art. 216 k.k. (w Kodeks karny..., red. A. Grześkowiak, K. Wiak, Legalis 2015). Zachowanie
sprawcy powinno być więc powszechnie przyjęte za obraźliwe, naruszające godność osobistą człowieka w świetle ogólnie
przyjętych norm społeczno-obyczajowych, a subiektywne odczucia pokrzywdzonego nie są miarodajne dla ustalenia realizacji
znamion występku znieważenia, przedmiotem znieważenia jest bowiem godność człowieka, a nie wyobrażenie o godności.
Wydaje się, że nie jest to pogląd do końca słuszny. Konieczne jest bowiem wzięcie także pod uwagę ocen środowiskowych, jeśli
funkcjonują w nich reguły pozwalające uznać dane zachowanie za znieważające, choćby dla ogółu społeczeństwa to zachowanie
było neutralne. Podobnie istotne jest subiektywne odczucie osoby pokrzywdzonej, żądającej ochrony prawnej. Trudno bowiem,
uwzględniając specyfikę komentowanego występku, narzucać własną, rzekomo obiektywną ocenę w sytuacji, gdy pokrzywdzony
uważa, że nie doszło do znieważenia (por. jednak stanowisko odmienne w wyroku SA w Gdańsku z dnia 30 stycznia 2002 r., II
AKa 577/01, OSA 2005, z. 3, poz. 21). Trzeba uwzględniać także kontekst czasowo-sytuacyjny, w którym dane zachowanie
miało miejsce. Z tych względów należy przyjąć, że dla oceny zachowania znieważającego najbardziej miarodajne jest
kryterium mieszane, tj. obiektywno-subiektywne, uwzględniające zarówno normy społeczne, jak i stanowisko
pokrzywdzonego (R.A. Stefański, Zniewaga: pojęcie i kryteria..., s. 150-161). Trafna jest bowiem konstatacja, że "poniżenie
godności ludzkiej obrażonego będące zasadniczym czynnikiem składowym karygodnej obrazy osobistej jest samo przez się
pojęciem nader luźnym i względnym, bo zależnym od stopnia kultury i uobyczajnienia, od zapatrywań i zwyczajów danego
środowiska, od wzajemnego stosunku stron, od ich wrażliwości i uosobienia, od stanowiska i zawodu obrażonego (i honor
zawodowy), a poniekąd nawet od okoliczności zewnętrznych miejsca i czasu - słowem od całego splotu warunków zdolnych
uczynkom, słowom lub gestom nadać piętno karygodnej zniewagi. Każdorazowa ocena obelżywości zachowania się lub
odezwania oskarżonego i uznania w nim znamion karygodnej zniewagi należy do sądu wyrokującego" (orzeczenie SN z dnia 28
sierpnia 1932 r., Zb. Orz. 1932, poz. 175).
Znieważenie jest występkiem formalnym, do jego dokonania nie jest konieczne wystąpienie skutku. Pokrzywdzony nie
musi być zdolny do odczucia zniewagi. Z tego względu możliwe jest znieważenie osób, które z uwagi na swój stan psychiczny
nie są w stanie rozpoznać danego zachowania jako znieważającego.
Okoliczności znieważenia. Przepis art. 216 § 1 k.k. przewiduje trzy sytuacje, w których sprawca może się dopuścić
znieważenia. Pierwszą z nich jest znieważenie w obecności pokrzywdzonego (tzw. zniewaga bezpośrednia), drugą
znieważenie pod nieobecność pokrzywdzonego (a więc zaocznie), lecz publicznie, zaś trzecią również pod nieobecność
pokrzywdzonego, jednak w zamiarze, aby treść zniewagi dotarła do niego. Oznacza to, że bez działania w takim
zamiarze niepubliczne znieważające wypowiedzi formułowane pod nieobecność ich adresata nie wypełniają znamion
przestępstwa.
4.
Prowokacja i retorsja. Prowokacja zachodzi w sytuacji, gdy zniewagę spowodowało wyzywające zachowanie się
znieważonego, retorsja - gdy sprawca odpowiedział wzajemną zniewagą lub naruszeniem nietykalności cielesnej. Sytuacje te
umożliwiają sądowi odstąpienie od wymierzenia kary, lecz nie uchylają bezprawności czynu (nie należą do kontratypów).
Uzasadnieniem dopuszczalności wyłączenia karalności jest w przypadku prowokacji szczególna motywacja sprawcy implikowana
uprzednim zachowaniem pokrzywdzonego, zaś w przypadku retorsji - okolicznością, że sprawca poniósł już ujemne
konsekwencje swojego czynu i doszło tym samym do wzajemnej kompensacji krzywd (por. P. Hofmański, J. Satko, Przestępstwa
przeciwko czci..., s. 52). Jak wskazuje A. Marek, "problemem trudnym do oceny jest, czy odpowiedź na zniewagę była
bezprawną retorsją, czy też realizacją prawa do obrony koniecznej przeciwko bezprawnemu zamachowi. Decydujące znaczenie
ma tutaj ustalenie, czy działanie sprawcy przynajmniej podmiotowo zmierzało do obrony czci i godności czy też zostało podjęte
w celu wywarcia zemsty na napastniku" (A. Marek, Kodeks karny..., s. 487-488; zob. także tenże, Obrona konieczna..., s. 43).
Zarówno w przypadku prowokacji, jak i retorsji istotne znaczenie ma też związek skutkowo-przyczynowy, który
musi pozwalać na połączenie danego zachowania z reakcją.
5.
Typ kwalifikowany. Przepis art. 216 § 2 k.k. reguluje kwalifikowany typ występku znieważenia, gdzie znamieniem
kwalifikującym jest działanie sprawcy za pomocą środków masowego komunikowania. Pojęcie środków masowego
komunikowania jest rozumiane analogicznie do rozumienia go na płaszczyźnie art. 212 § 2 k.k.
6.
Podmiot przestępstwa. Przestępstwo znieważenia (zarówno w typie podstawowym, jak i kwalifikowanym) jest występkiem
powszechnym. Oznacza to, że każda osoba może zostać jego sprawcą. Za tym ustaleniem przemawia użycie przez ustawodawcę
w treści przepisu zaimka rzeczownego "kto".
7.
Znamiona strony podmiotowej. Znieważenie jest przestępstwem umyślnym (zarówno w typie podstawowym, jak i
kwalifikowanym), przy czym można je popełnić, działając bądź to z zamiarem bezpośrednim, bądź to z ewentualnym.
Sprawcą znieważenia jest ten, kto intencjonalnie chce znieważyć, a także ten, kto przewidując, że jego zachowanie może mieć
taki charakter, godzi się na to. W sytuacji natomiast, gdyby sprawca nie miał świadomości pejoratywnego zabarwienia swojego
zachowania, konieczne staje się rozważenie, czy nie występują okoliczności wymienione w art. 28 k.k. (por. S. Hypś (w Kodeks
karny..., red. A. Grześkowiak, K. Wiak, Legalis 2015).
8.
Sankcja karna i tryb ścigania. Znieważenie w typie podstawowym (art. 216 § 1 k.k.) zagrożone jest karą grzywny albo karą
ograniczenia wolności. Typ kwalifikowany tego występku (art. 216 § 2 k.k.) sankcjonowany jest grzywną, karą ograniczenia
wolności albo karą pozbawienia wolności do roku. Odmienna, wyższa sankcja z tytułu popełnienia znieważenia w typie
kwalifikowanym jest uzasadniona wyższym stopniem społecznej szkodliwości oraz większym rozmiarem krzywdy wyrządzonej
takim zachowaniem. W razie skazania sprawcy za przestępstwo z art. 216 § 2 k.k. sąd może orzec nawiązkę na rzecz
pokrzywdzonego, Polskiego Czerwonego Krzyża lub na inny cel społeczny wskazany przez pokrzywdzonego (w wysokości
określonej w art. 48 § 1 k.k.). Jak wskazuje A. Marek, jest to zgodne z ogólną ideą k.k., wyrażającą się w uwzględnianiu - w
możliwie najszerszym zakresie - stanowiska pokrzywdzonego przestępstwem (A. Marek, kom. do art. 212 k.k. (w A. Marek,
Kodeks karny..., LEX/el. 2010). Zniesławienie jest przestępstwem ściganym z oskarżenia prywatnego (art. 216 § 5 k.k.).
Przez wzgląd na interes społeczny objawiający się w randze sprawy lub jej oddziaływaniu prokurator może jednak objąć ten
występek ściganiem z urzędu.
W art. 216 § 3 k.k. przewidziany został szczególny przypadek instytucji odstąpienia od wymierzenia kary, którego podstawą
zastosowania jest wyzywające zachowanie się pokrzywdzonego, jego odpowiedź naruszeniem nietykalności cielesnej lub
zniewagą wzajemną. Instytucja ta ma charakter fakultatywny, zależy w pełni od oceny danego przypadku przez sąd.
9.
Zbieg przepisów. W sytuacji gdy sprawca, chcąc znieważyć człowieka, narusza jednocześnie jego nietykalność cielesną, przez
np. spoliczkowanie go, zachodzi kumulatywna kwalifikacja czynu na podstawie przepisów art. 216 § 1 i art. 217 § 1 (w zw. z
art. 11 § 2 k.k.). Podobnie art. 216 § 1 k.k. może pozostawać w zbiegu z art. 212 § 1, a art. 216 § 2 w zbiegu z art. 212 § 2
k.k.
Kodeks karny przewiduje ponadto kilkanaście innych przestępstw, których składnikiem jest znieważanie. Są to przepisy art.
133, 135 § 2, art. 136 § 3 i 4, art. 137, 196, 226, 257, 261, 262, 347, 350. Stanowią one normy szczególne wobec konstrukcji
z art. 216 k.k. i z tego względu pozostają w zbiegu pozornym (pomijalnym) z komentowanym przepisem.
osobistej człowieka, postrzeganej jako cześć wewnętrzna. Przepis ten chroni godność osobistą każdej osoby. Nie podaje jednak
legalnej definicji znieważenia, co czyni ten występek ex definitione określonym w sposób nieostry (por. I. Zgoliński, W kwestii
"granic" występku znieważenia z art. 216 kodeksu karnego, Ius Novum 2013, nr 2, s. 48-49). Znieważenie polega generalnie
na okazaniu innej osobie pogardy, uwłaczaniu czci, ubliżaniu jej lub innym zachowaniu obraźliwym (por. P. Hofmański, J. Satko,
Przestępstwa przeciwko czci..., s. 44). O tym, czy konkretne zachowanie ma charakter znieważający, decydują przeważające
w społeczeństwie standardy, oceny i normy obyczajowe (por. W. Kulesza, Zniesławienie i zniewaga..., s. 165-169; zob. także
postanowienie SN z dnia 7 maja 2008 r., III KK 234/07, OSNKW 2008, nr 9, poz. 69). Znieważenia nie należy utożsamiać z
samym lekceważeniem czy brakiem okazania szacunku innej osobie. Chodzi tu bowiem o zachowania poważniejsze.
Lekceważenie zaś niewątpliwie w mniejszym stopniu narusza godność człowieka niż znieważenie (por. R.A. Stefański, Zniewaga:
pojęcie i kryteria (w
Przestępstwa przeciwko czci i nietykalności cielesnej, red. M. Mozgawa, Warszawa 2013, s. 158).2.
Przedmiot ochrony. Przedmiotem ochrony występku znieważenia jest godność, postrzegana jako cześć wewnętrzna
człowieka. Godność człowieka jest pojęciem niejednorodnym, ewoluującym w czasie oraz uzależnionym od wielu czynników.
Artykuł 256 § 1 k.k. z 1932 r. używał wprost terminu "godność osobista", który jednak obecnie w treści przepisu art. 216 k.k.
nie występuje. Cześć określonej osoby, rozumiana jako kategoria normatywna, korzysta z ochrony prawnej niezależnie od tego,
jaką dana osoba ma opinię u jednostki czy nawet w określonym środowisku (wyrok SN z dnia 3 listopada 2004 r., IV KK 132/04,
LEX nr 137490). Wskazuje to bezpośrednio na jej przyrodzony i niezbywalny charakter i w takim sensie należy postrzegać ją
na płaszczyźnie występku znieważenia.
Podmiotem biernym przestępstwa znieważenia może być tylko osoba żyjąca. Osoby zmarłe co do zasady nie podlegają
ochronie prawnokarnej na podstawie tego przepisu, a na podstawie art. 262 § 1 k.k. Inaczej będzie jednak, gdy za pomocą
znieważenia osoby zmarłej sprawca zmierza równocześnie do znieważenia osoby żyjącej, np. najbliższej zmarłemu.
3.
Znamiona strony przedmiotowej. Przestępstwo znieważenia sprowadza się do tych zachowań sprawcy, które wyrażają
pogardę dla innej osoby, w szczególności mają poniżyć ją, uwłaczać godności oraz sprawić, aby poczuła się obrażona (por.
postanowienie SN z dnia 7 maja 2008 r., III KK 234/07, Biul. PK 2008, nr 10, poz. 33). Chodzi tu o wszelkie zachowania
sprawcy, niezależnie od ich formy. Znieważenia można więc dokonać np. gestem, pismem, jak też werbalnie. Innymi słowy, środki, za pomocą których wyrażono pogardę, nie mają znaczenia. Przestępstwo znieważenia może zostać popełnione
wyłącznie przez działanie. Nie jest możliwe dopuszczenie się go przez zaniechanie.
W literaturze przedmiotu podnosi się, że ocena realizacji znamion znieważenia powinna być dokonywana wedle kryteriów
obiektywnych (S. Hypś, kom. do art. 216 k.k. (w
Kodeks karny..., red. A. Grześkowiak, K. Wiak, Legalis 2015). Zachowaniesprawcy powinno być więc powszechnie przyjęte za obraźliwe, naruszające godność osobistą człowieka w świetle ogólnie
przyjętych norm społeczno-obyczajowych, a subiektywne odczucia pokrzywdzonego nie są miarodajne dla ustalenia realizacji
znamion występku znieważenia, przedmiotem znieważenia jest bowiem godność człowieka, a nie wyobrażenie o godności.
Wydaje się, że nie jest to pogląd do końca słuszny. Konieczne jest bowiem wzięcie także pod uwagę ocen środowiskowych, jeśli
funkcjonują w nich reguły pozwalające uznać dane zachowanie za znieważające, choćby dla ogółu społeczeństwa to zachowanie
było neutralne. Podobnie istotne jest subiektywne odczucie osoby pokrzywdzonej, żądającej ochrony prawnej. Trudno bowiem,
uwzględniając specyfikę komentowanego występku, narzucać własną, rzekomo obiektywną ocenę w sytuacji, gdy pokrzywdzony
uważa, że nie doszło do znieważenia (por. jednak stanowisko odmienne w wyroku SA w Gdańsku z dnia 30 stycznia 2002 r., II
AKa 577/01, OSA 2005, z. 3, poz. 21). Trzeba uwzględniać także kontekst czasowo-sytuacyjny, w którym dane zachowanie
miało miejsce. Z tych względów należy przyjąć, że dla oceny zachowania znieważającego najbardziej miarodajne jest
kryterium mieszane, tj. obiektywno-subiektywne, uwzględniające zarówno normy społeczne, jak i stanowisko
pokrzywdzonego (R.A. Stefański, Zniewaga: pojęcie i kryteria..., s. 150-161). Trafna jest bowiem konstatacja, że "poniżenie
godności ludzkiej obrażonego będące zasadniczym czynnikiem składowym karygodnej obrazy osobistej jest samo przez się
pojęciem nader luźnym i względnym, bo zależnym od stopnia kultury i uobyczajnienia, od zapatrywań i zwyczajów danego
środowiska, od wzajemnego stosunku stron, od ich wrażliwości i uosobienia, od stanowiska i zawodu obrażonego (i honor
zawodowy), a poniekąd nawet od okoliczności zewnętrznych miejsca i czasu - słowem od całego splotu warunków zdolnych
uczynkom, słowom lub gestom nadać piętno karygodnej zniewagi. Każdorazowa ocena obelżywości zachowania się lub
odezwania oskarżonego i uznania w nim znamion karygodnej zniewagi należy do sądu wyrokującego" (orzeczenie SN z dnia 28
sierpnia 1932 r., Zb. Orz. 1932, poz. 175).
Znieważenie jest występkiem formalnym, do jego dokonania nie jest konieczne wystąpienie skutku. Pokrzywdzony nie
musi być zdolny do odczucia zniewagi. Z tego względu możliwe jest znieważenie osób, które z uwagi na swój stan psychiczny
nie są w stanie rozpoznać danego zachowania jako znieważającego.
Okoliczności znieważenia. Przepis art. 216 § 1 k.k. przewiduje trzy sytuacje, w których sprawca może się dopuścić
znieważenia. Pierwszą z nich jest znieważenie w obecności pokrzywdzonego (tzw. zniewaga bezpośrednia), drugą
znieważenie pod nieobecność pokrzywdzonego (a więc zaocznie), lecz publicznie, zaś trzecią również pod nieobecność
pokrzywdzonego, jednak w zamiarze, aby treść zniewagi dotarła do niego. Oznacza to, że bez działania w takim
zamiarze niepubliczne znieważające wypowiedzi formułowane pod nieobecność ich adresata nie wypełniają znamion
przestępstwa.
4.
Prowokacja i retorsja. Prowokacja zachodzi w sytuacji, gdy zniewagę spowodowało wyzywające zachowanie się
znieważonego, retorsja - gdy sprawca odpowiedział wzajemną zniewagą lub naruszeniem nietykalności cielesnej. Sytuacje te
umożliwiają sądowi odstąpienie od wymierzenia kary, lecz nie uchylają bezprawności czynu (nie należą do kontratypów).
Uzasadnieniem dopuszczalności wyłączenia karalności jest w przypadku prowokacji szczególna motywacja sprawcy implikowana
uprzednim zachowaniem pokrzywdzonego, zaś w przypadku retorsji - okolicznością, że sprawca poniósł już ujemne
konsekwencje swojego czynu i doszło tym samym do wzajemnej kompensacji krzywd (por. P. Hofmański, J. Satko, Przestępstwa
przeciwko czci..., s. 52). Jak wskazuje A. Marek, "problemem trudnym do oceny jest, czy odpowiedź na zniewagę była
bezprawną retorsją, czy też realizacją prawa do obrony koniecznej przeciwko bezprawnemu zamachowi. Decydujące znaczenie
ma tutaj ustalenie, czy działanie sprawcy przynajmniej podmiotowo zmierzało do obrony czci i godności czy też zostało podjęte
w celu wywarcia zemsty na napastniku" (A. Marek, Kodeks karny..., s. 487-488; zob. także tenże, Obrona konieczna..., s. 43).
Zarówno w przypadku prowokacji, jak i retorsji istotne znaczenie ma też związek skutkowo-przyczynowy, który
musi pozwalać na połączenie danego zachowania z reakcją.
5.
Typ kwalifikowany. Przepis art. 216 § 2 k.k. reguluje kwalifikowany typ występku znieważenia, gdzie znamieniem
kwalifikującym jest działanie sprawcy za pomocą środków masowego komunikowania. Pojęcie środków masowego
komunikowania jest rozumiane analogicznie do rozumienia go na płaszczyźnie art. 212 § 2 k.k.
6.
Podmiot przestępstwa. Przestępstwo znieważenia (zarówno w typie podstawowym, jak i kwalifikowanym) jest występkiem
powszechnym. Oznacza to, że każda osoba może zostać jego sprawcą. Za tym ustaleniem przemawia użycie przez ustawodawcę
w treści przepisu zaimka rzeczownego "kto".
7.
Znamiona strony podmiotowej. Znieważenie jest przestępstwem umyślnym (zarówno w typie podstawowym, jak i
kwalifikowanym), przy czym można je popełnić, działając bądź to z zamiarem bezpośrednim, bądź to z ewentualnym.
Sprawcą znieważenia jest ten, kto intencjonalnie chce znieważyć, a także ten, kto przewidując, że jego zachowanie może mieć
taki charakter, godzi się na to. W sytuacji natomiast, gdyby sprawca nie miał świadomości pejoratywnego zabarwienia swojego
zachowania, konieczne staje się rozważenie, czy nie występują okoliczności wymienione w art. 28 k.k. (por. S. Hypś (w
Kodeks karny..., red. A. Grześkowiak, K. Wiak, Legalis 2015).
8.
Sankcja karna i tryb ścigania. Znieważenie w typie podstawowym (art. 216 § 1 k.k.) zagrożone jest karą grzywny albo karą
ograniczenia wolności. Typ kwalifikowany tego występku (art. 216 § 2 k.k.) sankcjonowany jest grzywną, karą ograniczenia
wolności albo karą pozbawienia wolności do roku. Odmienna, wyższa sankcja z tytułu popełnienia znieważenia w typie
kwalifikowanym jest uzasadniona wyższym stopniem społecznej szkodliwości oraz większym rozmiarem krzywdy wyrządzonej
takim zachowaniem. W razie skazania sprawcy za przestępstwo z art. 216 § 2 k.k. sąd może orzec nawiązkę na rzecz
pokrzywdzonego, Polskiego Czerwonego Krzyża lub na inny cel społeczny wskazany przez pokrzywdzonego (w wysokości
określonej w art. 48 § 1 k.k.). Jak wskazuje A. Marek, jest to zgodne z ogólną ideą k.k., wyrażającą się w uwzględnianiu - w
możliwie najszerszym zakresie - stanowiska pokrzywdzonego przestępstwem (A. Marek, kom. do art. 212 k.k. (w
A. Marek, Kodeks karny..., LEX/el. 2010). Zniesławienie jest przestępstwem ściganym z oskarżenia prywatnego (art. 216 § 5 k.k.).
Przez wzgląd na interes społeczny objawiający się w randze sprawy lub jej oddziaływaniu prokurator może jednak objąć ten
występek ściganiem z urzędu.
W art. 216 § 3 k.k. przewidziany został szczególny przypadek instytucji odstąpienia od wymierzenia kary, którego podstawą
zastosowania jest wyzywające zachowanie się pokrzywdzonego, jego odpowiedź naruszeniem nietykalności cielesnej lub
zniewagą wzajemną. Instytucja ta ma charakter fakultatywny, zależy w pełni od oceny danego przypadku przez sąd.
9.
Zbieg przepisów. W sytuacji gdy sprawca, chcąc znieważyć człowieka, narusza jednocześnie jego nietykalność cielesną, przez
np. spoliczkowanie go, zachodzi kumulatywna kwalifikacja czynu na podstawie przepisów art. 216 § 1 i art. 217 § 1 (w zw. z
art. 11 § 2 k.k.). Podobnie art. 216 § 1 k.k. może pozostawać w zbiegu z art. 212 § 1, a art. 216 § 2 w zbiegu z art. 212 § 2
k.k.
Kodeks karny przewiduje ponadto kilkanaście innych przestępstw, których składnikiem jest znieważanie. Są to przepisy art.
133, 135 § 2, art. 136 § 3 i 4, art. 137, 196, 226, 257, 261, 262, 347, 350. Stanowią one normy szczególne wobec konstrukcji
z art. 216 k.k. i z tego względu pozostają w zbiegu pozornym (pomijalnym) z komentowanym przepisem.