Uwagi wstępne. Występek naruszenia nietykalności cielesnej został umieszczony w rozdziale XXVII k.k., zaliczono go bowiem
do zamachów na wolność i godność człowieka, przy ustaleniu, że nie wiąże się z narażeniem zdrowia pokrzywdzonego. Czyny
polegające na naruszeniu nietykalności cielesnej w istocie bowiem nie odpowiadają potocznemu pojęciu uszkodzenia ciała,
rozumianego zwykle jako fizyczne oddziaływanie na organizm ludzki. Nie powodują znaczących zmian anatomicznych lub
fizjologicznych, a materializują głównie zamiar sprawcy w postaci poniżenia godności ludzkiej, choć przez fizyczne oddziaływanie
na ciało człowieka. W tym kontekście SN przyjął, że przepis chroni nietykalność osobistą przed agresywnymi działaniami
mającymi postać czynnej zniewagi (zob. wyrok SN z dnia 28 grudnia 1979 r., V KRN 277/79, OSNPG 1980, nr 7, poz. 93).
Przepis ten niejako dopełnia inne normy chroniące człowieka, zawarte w rozdziale XIX k.k., przesądzając o kompleksowej
ochronie przed wszelkimi zamachami na jego ciało.
2.
Przedmiot ochrony. Przedmiotem ochrony występku z art. 217 k.k. jest nietykalność cielesna człowieka, która jednocześnie
mieści się w szerokim katalogu dóbr osobistych. Chodzi tu o wolność od fizycznych oddziaływań na ciało ludzkie oraz wolność
od niepożądanych doznań (por. Kodeks karny. Praktyczny, red. M. Mozgawa, LEX/el. 2014).
3.
Znamiona strony przedmiotowej. Jak wynika z treści art. 217 § 1 k.k., naruszenie nietykalności cielesnej może nastąpić
przez uderzanie człowieka lub dokonanie tego w inny sposób. Prawnie relewantne będzie tu zatem w istocie każde oddziaływanie
na ciało innej osoby, które nie jest przez nią akceptowane. Forma naruszenia nietykalności nie ma tu większego znaczenia,
gdyż ustawodawca wprowadził otwarty katalog (w ramach tzw. znamion wyjaśniających), jedynie przykładowo wyliczając
uderzanie człowieka (jako przypadek w praktyce najczęstszy), przez co w znamionach przepisu mieszczą się wszystkie
zachowania podjęte w wymiarze fizycznym, a realizujące skutek w postaci naruszenia nietykalności cielesnej. Będzie to więc
także np. oblanie kogoś cieczą, fekaliami, ukłucie szpilką, kopnięcie, szarpnięcie, oplucie, targanie za włosy, obcięcie lub
wyrwanie włosów itd.
W doktrynie można zauważyć wyraźną polaryzację stanowisk w zakresie tego, czy komentowany występek ma charakter
formalny, czy też materialny. Z jednej strony funkcjonuje bowiem pogląd, że przestępstwo naruszenia nietykalności cielesnej
ma charakter materialny. Jego skutkiem jest naruszenie integralności cielesnej innej osoby, wiążące się zwykle z poniżeniem,
przykrością czy bólem (por. M. Mozgawa (w
Kodeks karny. Praktyczny..., red. M. Mozgawa, LEX/el. 2014; tenże, Uwagi na
temat naruszenia nietykalności cielesnej (w Przestępstwa przeciwko czci i nietykalności cielesnej, red. M. Mozgawa, Warszawa
2013, s. 172-174; A. Marek, kom. do art. 217 k.k. (w A. Marek, Kodeks karny..., LEX/el. 2010; J. Wojciechowski (w Kodeks
karny. Część szczególna, t. 1, red. A. Wąsek, 2004, s. 1139). Pogląd ten nie jest w pełni miarodajny, bo zdaje się nie obejmować
wszystkich możliwych sytuacji związanych z naruszeniem nietykalności cielesnej. Istnieje też zapatrywanie, że występek
naruszenia nietykalności cielesnej ma charakter formalny (S. Hypś (w Kodeks karny..., red. A. Grześkowiak, K. Wiak,
Legalis 2015; W. Kulesza (w System Prawa Karnego, t. 10, red. J. Warylewski, s. 1091). Wydaje się, że drugiemu pośród
zaprezentowanych stanowisk nie sposób odmówić słuszności. Trafnie uzasadnia i egzemplifikuje go W. Kulesza, wskazując
generalnie, że przemawiają za nim obiektywizacja pojęcia integralności cielesnej oraz wynikające z niej domniemanie braku
zgody na naruszenie nietykalności. Przedmiotem czynności wykonawczej może być każdy człowiek, niezależnie od tego, czy
jest on w stanie odebrać zachowanie sprawcy jako naruszające jego nietykalność cielesną wskutek np. stanu swojej świadomości
(szerzej W. Kulesza (w System Prawa Karnego, t. 10, red. J. Warylewski, s. 1091).
Naruszenie nietykalności cielesnej musi mieć wymiar fizyczny, przy czym nie musi łączyć się z zadaniem bólu czy też
powstaniem śladów na ciele. Nie jest tu bowiem tyle istotne narażenie zdrowia pokrzywdzonego, ile naruszenie jego godności.
W pojęciu naruszenia nietykalności cielesnej mieszczą się jednak przemijające dolegliwości bólowe oraz niewielkie następstwa
fizyczne, np. otarcia, siniaki, zadrapania czy inne tego typu drobne urazy. Jeśli działanie sprawcy nie jest jednak skierowane
wyłącznie przeciw godności i przekracza powyżej scharakteryzowane naruszenie nietykalności cielesnej, należy wówczas
rozważyć kumulatywna kwalifikację prawną z przepisami penalizującymi przestępstwa przeciwko zdrowiu, w szczególności w
zakresie lekkiego, średniego i ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 156, 157 k.k.).
4.
Kontratyp karcenia wychowawczego. W obecnym stanie normatywnym zakazane jest fizyczne karcenie małoletnich w
ramach procesu wychowawczego, o czym stanowi wprost art. 961 k.r.o. Przez wiele lat karcenie małoletnich stanowiło natomiast
kontratyp pozaustawowy, który wiązał się z przyzwoleniem społecznym na karanie osób pozostających pod władzą rodzicielską,
najczęściej za pomocą karcenia fizycznego o niewielkim stopniu natężenia (karcenie cielesne), słownej reprymendy (karcenie
słowem) lub odpowiedniej postawy (karcenie gestem). Wydaje się jednak, że przyzwolenie na karcenie nieletnich jest w naszym
społeczeństwie bardzo silnie zakorzenione. Wypada przy tym zauważyć, że przyzwolenie to na przestrzeni lat ulegało
stopniowemu zawężaniu, wraz ze zmieniającym się obrazem społecznym i przykładaniem coraz większej wagi do praw
małoletnich (szerzej I. Zgoliński, I. Zduński, Okoliczności wyłączające bezprawność..., s. 75 i n.). Karcenie słowem czy gestem
jest w dalszym ciągu dozwolone, a takie uprawnienie przysługuje nie tylko rodzicom, lecz także innym osobom sprawującym
opiekę nad nieletnim. W sytuacji karcenia małoletniego w sposób wykraczający poza potrzeby w zależności od swojego
zachowania sprawca może odpowiadać za wypełnienie znamion różnych przepisów karnych. Z najważniejszych można
wymienić: znieważenie (art. 216 k.k.), groźby karalne (art. 190 k.k.), bezprawne pozbawienie wolności (art. 189 k.k.) oraz
znęcanie (art. 207 § 1 k.k.). W sytuacji dopuszczenia się karcenia cielesnego w zależności od skutków sprawca może odpowiadać
za inne czyny, jak np. naruszenie nietykalności cielesnej (art. 217 k.k.), zmuszanie do określonego zachowania (art. 191 k.k.),
spowodowanie lekkiego, średniego bądź ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 156 i 157 k.k.), nieumyślne spowodowanie
śmierci (art. 155 k.k.) czy nawet zabójstwo (art. 148 § 1 k.k.). Należy jednak zauważyć, że na płaszczyźnie naruszenia
nietykalności cielesnej należy rozważyć szczególnie wnikliwie stopień społecznej szkodliwości takiego czynu. Wzajemne relacje
stron oraz intymność relacji rodzinnych ogólnie nakazują uznać, że wszelkie decyzje o pociągnięciu rodziców/opiekunów do
odpowiedzialności karnej powinny być podejmowane z dużą ostrożnością (zob. R.G. Hałas, S. Hypś, Karcenie małoletnich w
perspektywie prawnomiędzynarodowej i prawnoporównawczej (w Prawne aspekty karcenia małoletnich, red. F. Ciepły,
Warszawa 2011, s. 59-60).
5.
Podmiot przestępstwa. Przestępstwo naruszenia nietykalności cielesnej jest występkiem powszechnym. Oznacza to, że
każda osoba może zostać jego sprawcą. Za tym ustaleniem przemawia użycie przez ustawodawcę w treści przepisu zaimka
rzeczownego "kto".
6.
Znamiona strony podmiotowej. Naruszenie nietykalności cielesnej jest przestępstwem umyślnym, przy czym można je
popełnić, działając bądź to z zamiarem bezpośrednim, bądź to z ewentualnym. Sprawcą tego występku jest zarówno ten,
kto intencjonalnie chce naruszyć nietykalność cielesną, jak i ten, kto przewidując, że jego zachowanie może nie być
akceptowane przez pokrzywdzonego, godzi się na to.
7.
Sankcja karna i tryb ścigania. Występek naruszenia nietykalności cielesnej jest sankcjonowany karą grzywny, ograniczenia
wolności lub pozbawienia wolności do roku. W art. 217 § 2 k.k. przewidziany został szczególny przypadek instytucji odstąpienia
od wymierzenia kary, którego podstawą zastosowania jest wyzywające zachowanie się pokrzywdzonego (prowokacja) albo
odpowiedź z jego strony w postaci naruszenia nietykalności cielesnej (retorsja). Instytucja ta ma charakter fakultatywny, a jej
zastosowanie zależy w pełni od oceny danego przypadku przez sąd. Trzeba tu wskazać, że pojęcia prowokacji i retorsji należy
rozumieć analogicznie do rozumienia ich na gruncie art. 216 § 3 k.k., przy czym należy pamiętać, że w ramach występku
znieważenia działający w retorsji może odpowiedzieć zniewagą wzajemną bądź naruszeniem nietykalności cielesnej, zaś w
ramach występku naruszenia nietykalności cielesnej zawężony został ten zakres zachowań, bo pokrzywdzony może
odpowiedzieć wyłącznie zachowaniem analogicznym, tj. naruszeniem nietykalności cielesnej. To rozróżnienie nie znajduje
racjonalnego uzasadnienia i powinno zostać wyeliminowane w toku dalszych prac legislacyjnych.
Ściganie występku naruszenia nietykalności cielesnej odbywa się z oskarżenia prywatnego (art. 217 § 3 k.k.)
Zbieg przepisów. Najczęstszym przypadkiem jest pozostawanie komentowanego występku w zbiegu pozornym z tymi
czynami, którymi sprawca narusza dobra związane z integralnością cielesną innej osoby. Analogicznie jest w tych sytuacjach,
gdy nietykalność cielesna wprost stanowi znamię innych przestępstw. Tego rodzaju zbieg (pozorny) można zaobserwować w
szczególności z art. 148-150, 153, 156, 191, 207, 222 § 1, art. 280 § 1, art. 351 k.k. Generalnie nieliczne są te sytuacje, gdy
zaistnieje rzeczywisty zbieg właściwy z art. 217 k.k. W judykaturze zaakcentowano natomiast, że w sytuacji umyślnego
naruszenia nietykalności cielesnej połączonego z nieumyślnym spowodowaniem uszkodzenia ciała zachodzi kumulatywny zbieg
przepisów ustawy (wyrok SN z dnia 19 lipca 1973 r., RNw 24/73, LEX nr 21572; podobne stanowisko, lecz na gruncie zbiegu z
występkiem naruszenia miru domowego, wydał SA w Krakowie w wyroku z dnia 17 lutego 1994 r., II AKr 286/93, KZS 1994,
z. 2, poz. 17)
do zamachów na wolność i godność człowieka, przy ustaleniu, że nie wiąże się z narażeniem zdrowia pokrzywdzonego. Czyny
polegające na naruszeniu nietykalności cielesnej w istocie bowiem nie odpowiadają potocznemu pojęciu uszkodzenia ciała,
rozumianego zwykle jako fizyczne oddziaływanie na organizm ludzki. Nie powodują znaczących zmian anatomicznych lub
fizjologicznych, a materializują głównie zamiar sprawcy w postaci poniżenia godności ludzkiej, choć przez fizyczne oddziaływanie
na ciało człowieka. W tym kontekście SN przyjął, że przepis chroni nietykalność osobistą przed agresywnymi działaniami
mającymi postać czynnej zniewagi (zob. wyrok SN z dnia 28 grudnia 1979 r., V KRN 277/79, OSNPG 1980, nr 7, poz. 93).
Przepis ten niejako dopełnia inne normy chroniące człowieka, zawarte w rozdziale XIX k.k., przesądzając o kompleksowej
ochronie przed wszelkimi zamachami na jego ciało.
2.
Przedmiot ochrony. Przedmiotem ochrony występku z art. 217 k.k. jest nietykalność cielesna człowieka, która jednocześnie
mieści się w szerokim katalogu dóbr osobistych. Chodzi tu o wolność od fizycznych oddziaływań na ciało ludzkie oraz wolność
od niepożądanych doznań (por. Kodeks karny. Praktyczny, red. M. Mozgawa, LEX/el. 2014).
3.
Znamiona strony przedmiotowej. Jak wynika z treści art. 217 § 1 k.k., naruszenie nietykalności cielesnej może nastąpić
przez uderzanie człowieka lub dokonanie tego w inny sposób. Prawnie relewantne będzie tu zatem w istocie każde oddziaływanie
na ciało innej osoby, które nie jest przez nią akceptowane. Forma naruszenia nietykalności nie ma tu większego znaczenia,
gdyż ustawodawca wprowadził otwarty katalog (w ramach tzw. znamion wyjaśniających), jedynie przykładowo wyliczając
uderzanie człowieka (jako przypadek w praktyce najczęstszy), przez co w znamionach przepisu mieszczą się wszystkie
zachowania podjęte w wymiarze fizycznym, a realizujące skutek w postaci naruszenia nietykalności cielesnej. Będzie to więc
także np. oblanie kogoś cieczą, fekaliami, ukłucie szpilką, kopnięcie, szarpnięcie, oplucie, targanie za włosy, obcięcie lub
wyrwanie włosów itd.
W doktrynie można zauważyć wyraźną polaryzację stanowisk w zakresie tego, czy komentowany występek ma charakter
formalny, czy też materialny. Z jednej strony funkcjonuje bowiem pogląd, że przestępstwo naruszenia nietykalności cielesnej
ma charakter materialny. Jego skutkiem jest naruszenie integralności cielesnej innej osoby, wiążące się zwykle z poniżeniem,
przykrością czy bólem (por. M. Mozgawa (w
Kodeks karny. Praktyczny..., red. M. Mozgawa, LEX/el. 2014; tenże, Uwagi na temat naruszenia nietykalności cielesnej (w
Przestępstwa przeciwko czci i nietykalności cielesnej, red. M. Mozgawa, Warszawa 2013, s. 172-174; A. Marek, kom. do art. 217 k.k. (w
A. Marek, Kodeks karny..., LEX/el. 2010; J. Wojciechowski (w Kodeks karny. Część szczególna, t. 1, red. A. Wąsek, 2004, s. 1139). Pogląd ten nie jest w pełni miarodajny, bo zdaje się nie obejmować
wszystkich możliwych sytuacji związanych z naruszeniem nietykalności cielesnej. Istnieje też zapatrywanie, że występek
naruszenia nietykalności cielesnej ma charakter formalny (S. Hypś (w
Kodeks karny..., red. A. Grześkowiak, K. Wiak, Legalis 2015; W. Kulesza (w
System Prawa Karnego, t. 10, red. J. Warylewski, s. 1091). Wydaje się, że drugiemu pośród zaprezentowanych stanowisk nie sposób odmówić słuszności. Trafnie uzasadnia i egzemplifikuje go W. Kulesza, wskazując
generalnie, że przemawiają za nim obiektywizacja pojęcia integralności cielesnej oraz wynikające z niej domniemanie braku
zgody na naruszenie nietykalności. Przedmiotem czynności wykonawczej może być każdy człowiek, niezależnie od tego, czy
jest on w stanie odebrać zachowanie sprawcy jako naruszające jego nietykalność cielesną wskutek np. stanu swojej świadomości
(szerzej W. Kulesza (w
System Prawa Karnego, t. 10, red. J. Warylewski, s. 1091).Naruszenie nietykalności cielesnej musi mieć wymiar fizyczny, przy czym nie musi łączyć się z zadaniem bólu czy też
powstaniem śladów na ciele. Nie jest tu bowiem tyle istotne narażenie zdrowia pokrzywdzonego, ile naruszenie jego godności.
W pojęciu naruszenia nietykalności cielesnej mieszczą się jednak przemijające dolegliwości bólowe oraz niewielkie następstwa
fizyczne, np. otarcia, siniaki, zadrapania czy inne tego typu drobne urazy. Jeśli działanie sprawcy nie jest jednak skierowane
wyłącznie przeciw godności i przekracza powyżej scharakteryzowane naruszenie nietykalności cielesnej, należy wówczas
rozważyć kumulatywna kwalifikację prawną z przepisami penalizującymi przestępstwa przeciwko zdrowiu, w szczególności w
zakresie lekkiego, średniego i ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 156, 157 k.k.).
4.
Kontratyp karcenia wychowawczego. W obecnym stanie normatywnym zakazane jest fizyczne karcenie małoletnich w
ramach procesu wychowawczego, o czym stanowi wprost art. 961 k.r.o. Przez wiele lat karcenie małoletnich stanowiło natomiast
kontratyp pozaustawowy, który wiązał się z przyzwoleniem społecznym na karanie osób pozostających pod władzą rodzicielską,
najczęściej za pomocą karcenia fizycznego o niewielkim stopniu natężenia (karcenie cielesne), słownej reprymendy (karcenie
słowem) lub odpowiedniej postawy (karcenie gestem). Wydaje się jednak, że przyzwolenie na karcenie nieletnich jest w naszym
społeczeństwie bardzo silnie zakorzenione. Wypada przy tym zauważyć, że przyzwolenie to na przestrzeni lat ulegało
stopniowemu zawężaniu, wraz ze zmieniającym się obrazem społecznym i przykładaniem coraz większej wagi do praw
małoletnich (szerzej I. Zgoliński, I. Zduński, Okoliczności wyłączające bezprawność..., s. 75 i n.). Karcenie słowem czy gestem
jest w dalszym ciągu dozwolone, a takie uprawnienie przysługuje nie tylko rodzicom, lecz także innym osobom sprawującym
opiekę nad nieletnim. W sytuacji karcenia małoletniego w sposób wykraczający poza potrzeby w zależności od swojego
zachowania sprawca może odpowiadać za wypełnienie znamion różnych przepisów karnych. Z najważniejszych można
wymienić: znieważenie (art. 216 k.k.), groźby karalne (art. 190 k.k.), bezprawne pozbawienie wolności (art. 189 k.k.) oraz
znęcanie (art. 207 § 1 k.k.). W sytuacji dopuszczenia się karcenia cielesnego w zależności od skutków sprawca może odpowiadać
za inne czyny, jak np. naruszenie nietykalności cielesnej (art. 217 k.k.), zmuszanie do określonego zachowania (art. 191 k.k.),
spowodowanie lekkiego, średniego bądź ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 156 i 157 k.k.), nieumyślne spowodowanie
śmierci (art. 155 k.k.) czy nawet zabójstwo (art. 148 § 1 k.k.). Należy jednak zauważyć, że na płaszczyźnie naruszenia
nietykalności cielesnej należy rozważyć szczególnie wnikliwie stopień społecznej szkodliwości takiego czynu. Wzajemne relacje
stron oraz intymność relacji rodzinnych ogólnie nakazują uznać, że wszelkie decyzje o pociągnięciu rodziców/opiekunów do
odpowiedzialności karnej powinny być podejmowane z dużą ostrożnością (zob. R.G. Hałas, S. Hypś, Karcenie małoletnich w
perspektywie prawnomiędzynarodowej i prawnoporównawczej (w
Prawne aspekty karcenia małoletnich, red. F. Ciepły, Warszawa 2011, s. 59-60).
5.
Podmiot przestępstwa. Przestępstwo naruszenia nietykalności cielesnej jest występkiem powszechnym. Oznacza to, że
każda osoba może zostać jego sprawcą. Za tym ustaleniem przemawia użycie przez ustawodawcę w treści przepisu zaimka
rzeczownego "kto".
6.
Znamiona strony podmiotowej. Naruszenie nietykalności cielesnej jest przestępstwem umyślnym, przy czym można je
popełnić, działając bądź to z zamiarem bezpośrednim, bądź to z ewentualnym. Sprawcą tego występku jest zarówno ten,
kto intencjonalnie chce naruszyć nietykalność cielesną, jak i ten, kto przewidując, że jego zachowanie może nie być
akceptowane przez pokrzywdzonego, godzi się na to.
7.
Sankcja karna i tryb ścigania. Występek naruszenia nietykalności cielesnej jest sankcjonowany karą grzywny, ograniczenia
wolności lub pozbawienia wolności do roku. W art. 217 § 2 k.k. przewidziany został szczególny przypadek instytucji odstąpienia
od wymierzenia kary, którego podstawą zastosowania jest wyzywające zachowanie się pokrzywdzonego (prowokacja) albo
odpowiedź z jego strony w postaci naruszenia nietykalności cielesnej (retorsja). Instytucja ta ma charakter fakultatywny, a jej
zastosowanie zależy w pełni od oceny danego przypadku przez sąd. Trzeba tu wskazać, że pojęcia prowokacji i retorsji należy
rozumieć analogicznie do rozumienia ich na gruncie art. 216 § 3 k.k., przy czym należy pamiętać, że w ramach występku
znieważenia działający w retorsji może odpowiedzieć zniewagą wzajemną bądź naruszeniem nietykalności cielesnej, zaś w
ramach występku naruszenia nietykalności cielesnej zawężony został ten zakres zachowań, bo pokrzywdzony może
odpowiedzieć wyłącznie zachowaniem analogicznym, tj. naruszeniem nietykalności cielesnej. To rozróżnienie nie znajduje
racjonalnego uzasadnienia i powinno zostać wyeliminowane w toku dalszych prac legislacyjnych.
Ściganie występku naruszenia nietykalności cielesnej odbywa się z oskarżenia prywatnego (art. 217 § 3 k.k.)
Zbieg przepisów. Najczęstszym przypadkiem jest pozostawanie komentowanego występku w zbiegu pozornym z tymi
czynami, którymi sprawca narusza dobra związane z integralnością cielesną innej osoby. Analogicznie jest w tych sytuacjach,
gdy nietykalność cielesna wprost stanowi znamię innych przestępstw. Tego rodzaju zbieg (pozorny) można zaobserwować w
szczególności z art. 148-150, 153, 156, 191, 207, 222 § 1, art. 280 § 1, art. 351 k.k. Generalnie nieliczne są te sytuacje, gdy
zaistnieje rzeczywisty zbieg właściwy z art. 217 k.k. W judykaturze zaakcentowano natomiast, że w sytuacji umyślnego
naruszenia nietykalności cielesnej połączonego z nieumyślnym spowodowaniem uszkodzenia ciała zachodzi kumulatywny zbieg
przepisów ustawy (wyrok SN z dnia 19 lipca 1973 r., RNw 24/73, LEX nr 21572; podobne stanowisko, lecz na gruncie zbiegu z
występkiem naruszenia miru domowego, wydał SA w Krakowie w wyroku z dnia 17 lutego 1994 r., II AKr 286/93, KZS 1994,
z. 2, poz. 17)