Dyrektywa szczególna dotycząca wymiaru kary za występki zagrożone wyłącznie karą pozbawienia wolności.
Przepis art. 37a k.k. został dodany nowelą z dnia 20 lutego 2015 r., a ostatnio zmieniony I nowelą z dnia 11 marca 2016 r. W
2015 r. przeniesiono do niego dyrektywę szczególną wymiaru kary, która zawarta była dotąd w art. 58 § 3 k.k., dokonując dość
znaczącej jej modyfikacji. Jednak ogólne wskazanie dla sądów orzekających pozostało takie samo. Otóż w przepisie art. 37a
k.k. - podobnie, jak to było w przypadku uchylonego przepisu art. 58 § 3 k.k. - przewidziano bardzo szeroką,
nieograniczoną żadnymi warunkami możliwość orzekania wolnościowych kar zamiennych w postaci kary grzywny
lub kary ograniczenia wolności za wszystkie typy występków o średnim, lecz nie najwyższym ciężarze
gatunkowym, które zostały zagrożone w sankcji jedynie karą pozbawienia wolności bez żadnej wolnościowej
alternatywy. Możliwość ta została przewidziana dla wszystkich występków zagrożonych karą pozbawienia wolności
nieprzekraczającą w górnym progu lat 8. W uchylonym przepisie art. 58 § 3 k.k. możliwość stosowania wolnościowych kar
zamiennych przewidziana była dla występków zagrożonych karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą lat 5. Jest to poważna
zmiana, która sprawia, że możliwość orzeczenia jednej z wolnościowych kar zamiennych będzie dotyczyła większości
występków. Spod tej możliwości zostały wyłączone jedynie najcięższe występki zagrożone karą pozbawienia
wolności do lat 10 oraz do lat 12. To rozszerzenie możliwości stosowania którejś z kar wolnościowych w miejsce grożącej
kary pozbawienia wolności w wymiarze aż do lat 8 było zsynchronizowane z nowym kształtem kary ograniczenia wolności
nadanym tej karze przez nowelę z dnia 20 lutego 2015 r. i możliwością kumulatywnego orzekania kilku dolegliwości naraz (w
tym obowiązku przebywania w miejscu stałego pobytu lub innym wyznaczonym miejscu pod dozorem elektronicznym), co
czyniło tę karę bardziej surową i dolegliwą, o większej mocy szczególnoprewencyjnego oddziaływania. Kara ograniczenia
wolności w takim kształcie mogła z powodzeniem zastąpić karę pozbawienia wolności nawet w przypadku występków
zagrożonych karą do 8 lat pozbawienia wolności. Obecnie po zmianach dokonanych I nowelą z dnia 11 marca 2016 r., którymi
m.in. usunięto stacjonarny dozór elektroniczny spośród dolegliwości mogących składać się na treść kary ograniczenia wolności
i uczyniono z niego jeden z systemów odbywania kary pozbawienia wolności, możliwość zastąpienia karą ograniczenia wolności
lub grzywną kary pozbawienia wolności w wymiarze aż do lat 8 wydaje się liberalizacją odpowiedzialności karnej zbyt daleko
idącą.
2.
Możliwość orzekania zamiennych kar wolnościowych. Na podstawie przepisu art. 37a k.k. sądy orzekające mają
możliwość w ramach tzw. zwyczajnego wymiaru kary rezygnacji z orzekania kary pozbawienia wolności
przewidzianej w sankcji i orzeczenia zamiast niej kary grzywny lub kary ograniczenia wolności. Jest to możliwość
dana sądom do korzystania z niej na zasadzie swobodnego uznania, a nie żadna preferencja co do rodzaju
orzekanych kar. Z ustawową preferencją co do wyboru i orzekania kar wolnościowych mamy do czynienia jedynie przy
drobnych występkach i występkach lżejszych z grupy o średnim ciężarze gatunkowym zagrożonych sankcją alternatywną, w
przypadku których ustawa przewiduje możliwość wyboru między karą pozbawienia wolności a karami wolnościowymi (zob. art.
58 § 1 k.k.).
3.
Typy sankcji upoważniające do orzekania wolnościowych kar zamiennych. Dyrektywa szczególna sądowego wymiaru
kary za występki zagrożone karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą lat 8, o jakiej mowa w art. 37a k.k., jest sformułowana
na użytek wymiaru kary sprawcom czynów zagrożonych sankcją prostą, w której jedyną karą grożącą jest kara
pozbawienia wolności. Dyrektywa z art. 37a k.k. niejako uelastycznia tego typu sankcje, dając sądom możliwość
rezygnacji z kary pozbawienia wolności przewidzianej w sankcji i wymierzenia kary łagodniejszego rodzaju w ramach zwykłego,
a nie nadzwyczajnego wymiaru kary. Z uwagi na dyrektywę sformułowaną w art. 37a k.k. przed sądami orzekającymi
otwiera się potrójna alternatywa, gdyż mogą orzec karę pozbawienia wolności przewidzianą w sankcji lub karę grzywny,
lub karę ograniczenia wolności. Możliwość orzekania wolnościowych kar zamiennych dotyczy również występków
zagrożonych sankcją złożoną kumulatywnie, w której obok kary pozbawienia wolności w wysokości nie wyższej niż 8 lat
pozbawienia wolności przewidziana jest grzywna do kumulatywnego orzekania (zob. sankcje niektórych typów przestępstw
pozakodeksowych, np. zawarte w art. 171 ust. 1-5 pr. bank.). Dyrektywa z art. 37a k.k. będzie miała także zastosowanie do
występków zagrożonych wyłącznie karą pozbawienia wolności i fakultatywną grzywną, możliwą do orzeczenia na podstawie art.
33 § 2 k.k. Należy w tym miejscu wskazać, że decyzja sądu o skorzystaniu z możliwości orzeczenia wolnościowej kary
zamiennej na podstawie art. 37a k.k. w przypadku występków zagrożonych karą pozbawienia wolności i grzywną
obligatoryjną albo grzywną o charakterze fakultatywnym pociąga za sobą nieuchronny skutek w postaci niemożności
orzeczenia grzywny kumulatywnej zarówno wtedy, gdy ma ona charakter fakultatywny, jak i wtedy, gdy ma
charakter obligatoryjny. Wynika to z systemowych rozwiązań przyjętych w obszarze prawa karnego powszechnego, w którym
grzywna może być orzekana kumulatywnie tylko z karą pozbawienia wolności (i to tzw. zwykłą), nie można jej natomiast łączyć
z innymi rodzajami kar, w tym z karą ograniczenia wolności oraz grzywną (zob. szerzej V. Konarska-Wrzosek (w
Kodeks
karny..., red. R.A. Stefański, 2015, s. 399-400).
4.
Pozorny brak ograniczeń stosowania wolnościowych kar zamiennych. Dyrektywie szczególnej sądowego wymiaru kary
zawartej w art. 37a k.k. nie towarzyszą żadne wyraźne wyłączenia spod możliwości korzystania przez sądy z wolnościowych
kar zamiennych wobec sprawców występków zagrożonych wyłącznie karą pozbawienia wolności, tak jak to przewidywał
uchylony przepis art. 58 § 4 k.k. Przepis ten, w swoim ostatnim brzmieniu nadanym ustawą z dnia 12 lutego 2010 r. o zmianie
ustawy - Kodeks karny, ustawy - Kodeks karny wykonawczy oraz ustawy - Prawo ochrony środowiska (Dz. U. Nr 40, poz. 227
z późn. zm.), wyłączał możliwość stosowania wolnościowych kar zamiennych wobec sprawców występków chuligańskich oraz
wobec sprawców przestępstwa z art. 178a § 4 k.k. Wobec uchylenia tego przepisu przez nowelę z dnia 20 lutego 2015 r. i
nowego usytuowania dawnej dyrektywy z art. 58 § 3 w dodanym art. 37a k.k. powstaje pytanie, czy obecnie nie ma żadnych
ustawowych, podmiotowych przeszkód do orzekania wolnościowych kar zamiennych. Otóż należy wskazać, że dobrodziejstwa
stosowania wolnościowych kar zamiennych są pozbawieni: sprawcy występków chuligańskich, multirecydywiści,
przestępcy zawodowi, przestępcy działający w strukturach zorganizowanych i sprawcy przestępstw o charakterze
terrorystycznym. Wyłączenie względem sprawców występków chuligańskich wynika z postanowień art. 57a § 1 k.k., który
formułuje dyrektywę szczególną dotyczącą sądowego wymiaru kary obligującą sąd do wymierzenia sprawcy "kary przewidzianej
za przypisane sprawcy przestępstwo" (a nie innej), i to jeszcze nie niższej od dolnej granicy ustawowego zagrożenia
zwiększonego o połowę (czyli nadzwyczajnie obostrzonej). Jeżeli karą grożącą jest wyłącznie kara pozbawienia wolności, to
karę tego rodzaju sąd musi orzec. Wyłączenie względem pozostałych wymienionych sprawców przestępstw wynika z dyrektywy
szczególnej wymiaru kary, sformułowanej w art. 64 § 2 i art. 65 § 1 k.k., w myśl której multirecydywistom i zrównanym z nimi
w statusie innym groźnym przestępcom sąd ma obowiązek wymierzyć karę pozbawienia wolności przewidzianą w sankcji (a nie
inną), i to w wymiarze nadzwyczajnie obostrzonym. Obecnie nie ma natomiast formalnych przeszkód do wymierzenia jednej z
wolnościowych kar zamiennych wobec sprawców przestępstw komunikacyjnych, o których mowa w art. 178a § 4 k.k.
5.
Brak jakichkolwiek dodatkowych warunków lub preferencji dla korzystania z możliwości orzekania
wolnościowych kar zamiennych. Możliwość korzystania przez sądy z zamiennych kar wolnościowych i orzekanie jednej z
nich zamiast grożącej kary pozbawienia wolności nie jest niczym uwarunkowana i opiera się na swobodnym uznaniu z
uwzględnieniem dyrektyw ogólnych i szczególnych wymiaru kary. Porównując dyrektywę z art. 37a k.k. z jej pierwowzorem z
uchylonego art. 58 § 3 k.k., można zauważyć, że nie zawarto w niej żadnej sugestii, że stosowanie wolnościowej kary
zamiennej jest zasadne w szczególności wtedy, gdy sąd obok niej orzeka równocześnie środek karny. Ustawodawca
zrezygnował z zaakcentowania w art. 37a k.k., że jest to jakiś wariant szczególnie pożądany i preferowany, pozostawiając to
całkowicie swobodnemu uznaniu sądu.
6.
Wymiar kary zamiennej. W przepisie art. 37a k.k. wskazuje się, że w miejsce grożącej kary pozbawienia wolności w wymiarze
do lat 8 można orzec wobec sprawcy przestępstwa jako karę zamienną: karę grzywny (a więc w jej pełnych widełkowych
granicach od 10 do 540 stawek dziennych) albo karę ograniczenia wolności (też w jej pełnych granicach czasowych od miesiąca
do lat 2), w wariantach wskazanych w art. 34 § 1a pkt 1 i 4 k.k. Oznacza to, że jako zamienna kara wolnościowa może być
orzeczona kara ograniczenia wolności w postaci obowiązku wykonywania nieodpłatnej pracy na cele społeczne lub potrącenia
części wynagrodzenia za pracę zarobkową, lub kumulatywnego orzeczenia tych dwóch rodzajów dolegliwości.
Wymierzona kara ograniczenia wolności może być dodatkowo wzmocniona przez orzeczenie świadczenia pieniężnego lub
obowiązek/obowiązki, o których mowa w art. 72 § 1 pkt 2-7a k.k.
Przepis art. 37a k.k. został dodany nowelą z dnia 20 lutego 2015 r., a ostatnio zmieniony I nowelą z dnia 11 marca 2016 r. W
2015 r. przeniesiono do niego dyrektywę szczególną wymiaru kary, która zawarta była dotąd w art. 58 § 3 k.k., dokonując dość
znaczącej jej modyfikacji. Jednak ogólne wskazanie dla sądów orzekających pozostało takie samo. Otóż w przepisie art. 37a
k.k. - podobnie, jak to było w przypadku uchylonego przepisu art. 58 § 3 k.k. - przewidziano bardzo szeroką,
nieograniczoną żadnymi warunkami możliwość orzekania wolnościowych kar zamiennych w postaci kary grzywny
lub kary ograniczenia wolności za wszystkie typy występków o średnim, lecz nie najwyższym ciężarze
gatunkowym, które zostały zagrożone w sankcji jedynie karą pozbawienia wolności bez żadnej wolnościowej
alternatywy. Możliwość ta została przewidziana dla wszystkich występków zagrożonych karą pozbawienia wolności
nieprzekraczającą w górnym progu lat 8. W uchylonym przepisie art. 58 § 3 k.k. możliwość stosowania wolnościowych kar
zamiennych przewidziana była dla występków zagrożonych karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą lat 5. Jest to poważna
zmiana, która sprawia, że możliwość orzeczenia jednej z wolnościowych kar zamiennych będzie dotyczyła większości
występków. Spod tej możliwości zostały wyłączone jedynie najcięższe występki zagrożone karą pozbawienia
wolności do lat 10 oraz do lat 12. To rozszerzenie możliwości stosowania którejś z kar wolnościowych w miejsce grożącej
kary pozbawienia wolności w wymiarze aż do lat 8 było zsynchronizowane z nowym kształtem kary ograniczenia wolności
nadanym tej karze przez nowelę z dnia 20 lutego 2015 r. i możliwością kumulatywnego orzekania kilku dolegliwości naraz (w
tym obowiązku przebywania w miejscu stałego pobytu lub innym wyznaczonym miejscu pod dozorem elektronicznym), co
czyniło tę karę bardziej surową i dolegliwą, o większej mocy szczególnoprewencyjnego oddziaływania. Kara ograniczenia
wolności w takim kształcie mogła z powodzeniem zastąpić karę pozbawienia wolności nawet w przypadku występków
zagrożonych karą do 8 lat pozbawienia wolności. Obecnie po zmianach dokonanych I nowelą z dnia 11 marca 2016 r., którymi
m.in. usunięto stacjonarny dozór elektroniczny spośród dolegliwości mogących składać się na treść kary ograniczenia wolności
i uczyniono z niego jeden z systemów odbywania kary pozbawienia wolności, możliwość zastąpienia karą ograniczenia wolności
lub grzywną kary pozbawienia wolności w wymiarze aż do lat 8 wydaje się liberalizacją odpowiedzialności karnej zbyt daleko
idącą.
2.
Możliwość orzekania zamiennych kar wolnościowych. Na podstawie przepisu art. 37a k.k. sądy orzekające mają
możliwość w ramach tzw. zwyczajnego wymiaru kary rezygnacji z orzekania kary pozbawienia wolności
przewidzianej w sankcji i orzeczenia zamiast niej kary grzywny lub kary ograniczenia wolności. Jest to możliwość
dana sądom do korzystania z niej na zasadzie swobodnego uznania, a nie żadna preferencja co do rodzaju
orzekanych kar. Z ustawową preferencją co do wyboru i orzekania kar wolnościowych mamy do czynienia jedynie przy
drobnych występkach i występkach lżejszych z grupy o średnim ciężarze gatunkowym zagrożonych sankcją alternatywną, w
przypadku których ustawa przewiduje możliwość wyboru między karą pozbawienia wolności a karami wolnościowymi (zob. art.
58 § 1 k.k.).
3.
Typy sankcji upoważniające do orzekania wolnościowych kar zamiennych. Dyrektywa szczególna sądowego wymiaru
kary za występki zagrożone karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą lat 8, o jakiej mowa w art. 37a k.k., jest sformułowana
na użytek wymiaru kary sprawcom czynów zagrożonych sankcją prostą, w której jedyną karą grożącą jest kara
pozbawienia wolności. Dyrektywa z art. 37a k.k. niejako uelastycznia tego typu sankcje, dając sądom możliwość
rezygnacji z kary pozbawienia wolności przewidzianej w sankcji i wymierzenia kary łagodniejszego rodzaju w ramach zwykłego,
a nie nadzwyczajnego wymiaru kary. Z uwagi na dyrektywę sformułowaną w art. 37a k.k. przed sądami orzekającymi
otwiera się potrójna alternatywa, gdyż mogą orzec karę pozbawienia wolności przewidzianą w sankcji lub karę grzywny,
lub karę ograniczenia wolności. Możliwość orzekania wolnościowych kar zamiennych dotyczy również występków
zagrożonych sankcją złożoną kumulatywnie, w której obok kary pozbawienia wolności w wysokości nie wyższej niż 8 lat
pozbawienia wolności przewidziana jest grzywna do kumulatywnego orzekania (zob. sankcje niektórych typów przestępstw
pozakodeksowych, np. zawarte w art. 171 ust. 1-5 pr. bank.). Dyrektywa z art. 37a k.k. będzie miała także zastosowanie do
występków zagrożonych wyłącznie karą pozbawienia wolności i fakultatywną grzywną, możliwą do orzeczenia na podstawie art.
33 § 2 k.k. Należy w tym miejscu wskazać, że decyzja sądu o skorzystaniu z możliwości orzeczenia wolnościowej kary
zamiennej na podstawie art. 37a k.k. w przypadku występków zagrożonych karą pozbawienia wolności i grzywną
obligatoryjną albo grzywną o charakterze fakultatywnym pociąga za sobą nieuchronny skutek w postaci niemożności
orzeczenia grzywny kumulatywnej zarówno wtedy, gdy ma ona charakter fakultatywny, jak i wtedy, gdy ma
charakter obligatoryjny. Wynika to z systemowych rozwiązań przyjętych w obszarze prawa karnego powszechnego, w którym
grzywna może być orzekana kumulatywnie tylko z karą pozbawienia wolności (i to tzw. zwykłą), nie można jej natomiast łączyć
z innymi rodzajami kar, w tym z karą ograniczenia wolności oraz grzywną (zob. szerzej V. Konarska-Wrzosek (w
Kodeks karny..., red. R.A. Stefański, 2015, s. 399-400).
4.
Pozorny brak ograniczeń stosowania wolnościowych kar zamiennych. Dyrektywie szczególnej sądowego wymiaru kary
zawartej w art. 37a k.k. nie towarzyszą żadne wyraźne wyłączenia spod możliwości korzystania przez sądy z wolnościowych
kar zamiennych wobec sprawców występków zagrożonych wyłącznie karą pozbawienia wolności, tak jak to przewidywał
uchylony przepis art. 58 § 4 k.k. Przepis ten, w swoim ostatnim brzmieniu nadanym ustawą z dnia 12 lutego 2010 r. o zmianie
ustawy - Kodeks karny, ustawy - Kodeks karny wykonawczy oraz ustawy - Prawo ochrony środowiska (Dz. U. Nr 40, poz. 227
z późn. zm.), wyłączał możliwość stosowania wolnościowych kar zamiennych wobec sprawców występków chuligańskich oraz
wobec sprawców przestępstwa z art. 178a § 4 k.k. Wobec uchylenia tego przepisu przez nowelę z dnia 20 lutego 2015 r. i
nowego usytuowania dawnej dyrektywy z art. 58 § 3 w dodanym art. 37a k.k. powstaje pytanie, czy obecnie nie ma żadnych
ustawowych, podmiotowych przeszkód do orzekania wolnościowych kar zamiennych. Otóż należy wskazać, że dobrodziejstwa
stosowania wolnościowych kar zamiennych są pozbawieni: sprawcy występków chuligańskich, multirecydywiści,
przestępcy zawodowi, przestępcy działający w strukturach zorganizowanych i sprawcy przestępstw o charakterze
terrorystycznym. Wyłączenie względem sprawców występków chuligańskich wynika z postanowień art. 57a § 1 k.k., który
formułuje dyrektywę szczególną dotyczącą sądowego wymiaru kary obligującą sąd do wymierzenia sprawcy "kary przewidzianej
za przypisane sprawcy przestępstwo" (a nie innej), i to jeszcze nie niższej od dolnej granicy ustawowego zagrożenia
zwiększonego o połowę (czyli nadzwyczajnie obostrzonej). Jeżeli karą grożącą jest wyłącznie kara pozbawienia wolności, to
karę tego rodzaju sąd musi orzec. Wyłączenie względem pozostałych wymienionych sprawców przestępstw wynika z dyrektywy
szczególnej wymiaru kary, sformułowanej w art. 64 § 2 i art. 65 § 1 k.k., w myśl której multirecydywistom i zrównanym z nimi
w statusie innym groźnym przestępcom sąd ma obowiązek wymierzyć karę pozbawienia wolności przewidzianą w sankcji (a nie
inną), i to w wymiarze nadzwyczajnie obostrzonym. Obecnie nie ma natomiast formalnych przeszkód do wymierzenia jednej z
wolnościowych kar zamiennych wobec sprawców przestępstw komunikacyjnych, o których mowa w art. 178a § 4 k.k.
5.
Brak jakichkolwiek dodatkowych warunków lub preferencji dla korzystania z możliwości orzekania
wolnościowych kar zamiennych. Możliwość korzystania przez sądy z zamiennych kar wolnościowych i orzekanie jednej z
nich zamiast grożącej kary pozbawienia wolności nie jest niczym uwarunkowana i opiera się na swobodnym uznaniu z
uwzględnieniem dyrektyw ogólnych i szczególnych wymiaru kary. Porównując dyrektywę z art. 37a k.k. z jej pierwowzorem z
uchylonego art. 58 § 3 k.k., można zauważyć, że nie zawarto w niej żadnej sugestii, że stosowanie wolnościowej kary
zamiennej jest zasadne w szczególności wtedy, gdy sąd obok niej orzeka równocześnie środek karny. Ustawodawca
zrezygnował z zaakcentowania w art. 37a k.k., że jest to jakiś wariant szczególnie pożądany i preferowany, pozostawiając to
całkowicie swobodnemu uznaniu sądu.
6.
Wymiar kary zamiennej. W przepisie art. 37a k.k. wskazuje się, że w miejsce grożącej kary pozbawienia wolności w wymiarze
do lat 8 można orzec wobec sprawcy przestępstwa jako karę zamienną: karę grzywny (a więc w jej pełnych widełkowych
granicach od 10 do 540 stawek dziennych) albo karę ograniczenia wolności (też w jej pełnych granicach czasowych od miesiąca
do lat 2), w wariantach wskazanych w art. 34 § 1a pkt 1 i 4 k.k. Oznacza to, że jako zamienna kara wolnościowa może być
orzeczona kara ograniczenia wolności w postaci obowiązku wykonywania nieodpłatnej pracy na cele społeczne lub potrącenia
części wynagrodzenia za pracę zarobkową, lub kumulatywnego orzeczenia tych dwóch rodzajów dolegliwości.
Wymierzona kara ograniczenia wolności może być dodatkowo wzmocniona przez orzeczenie świadczenia pieniężnego lub
obowiązek/obowiązki, o których mowa w art. 72 § 1 pkt 2-7a k.k.