1
Wprowadzenie i ratio legis kary mieszanej (łączonej). Instytucja kary mieszanej polegająca na orzeczeniu wobec
sprawcy przestępstwa jednocześnie dwóch rodzajów kar w postaci krótkoterminowej kary pozbawienia wolności i kary
ograniczenia wolności stanowi novum w polskim prawie karnym. Wprowadzono ją nowelą z dnia 20 lutego 2015 r. z mocą
obowiązującą od dnia 1 lipca 2015 r. Ma mieć ona zastosowanie zwłaszcza do najpoważniejszych występków zagrożonych karą
pozbawienia wolności do lat 10 lub do lat 12 i być alternatywą z jednej strony dla odpowiednio surowej kary bezwzględnego
pozbawienia wolności, a z drugiej dla kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, która często jest
sankcją nieodpowiednią z uwagi na cele stawiane przed karą. Jak wynika z uzasadnienia dołączonego do projektu zmian w k.k.,
"niezależnie od minimalnego zagrożenia ustawowego za konkretny typ - będzie możliwe orzeczenie krótkoterminowej kary
pozbawienia wolności (z warunkowym zawieszeniem jej wykonania lub jako kary bezwzględnej), połączonej z karą ograniczenia
wolności do lat 2. Jest to sposób inkorporacji kar wolnościowych do typów czynów zabronionych zagrożonych karą pozbawienia
wolności od roku do 10 lub od 2 do 12 lat. W zależności od wysokości górnego ustawowego zagrożenia sąd będzie mógł orzec
karę pozbawienia wolności w wymiarze nieprzekraczającym 3 miesięcy lub 6 miesięcy (przy występkach zagrożonych karą
pozbawienia wolności, której górna granica wynosi przynajmniej 10 lat). (...) W wielu sytuacjach wymierzenie krótkoterminowej
kary izolacyjnej jest wystarczające dla osiągnięcia odpowiedniego oddziaływania w zakresie prewencji specjalnej, związanego
z tą sankcją. Uzupełnieniem oddziaływania penalnego w takim wypadku mogłaby być kara ograniczenia wolności, która
skierowana byłaby ku ugruntowaniu społecznie pożądanych zachowań skazanego, a jednocześnie pozbawiona byłaby tak silnego
stygmatyzującego skutku. Ze względu na konieczność zachowania niezbędnej gradacji oddziaływania sankcji penalnych
zastrzeżono, że w pierwszej kolejności wykonuje się wówczas karę pozbawienia wolności, chyba że ustawa stanowi inaczej"
(zob. uzasadnienie rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy - Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw, Sejm RP VII
kadencji, druk nr 2393).
2.
Orzekanie kary mieszanej (łączonej). Orzekanie kary mieszanej polegającej na wymierzeniu kary pozbawienia wolności w
połączeniu z karą ograniczenia wolności to kolejna możliwość zastosowania tzw. kary zamiennej w miejsce grożącej w sankcji
kary pozbawienia wolności. Tego typu kara zamienna jest przewidziana przede wszystkim dla sprawców
najpoważniejszych występków, do których nie ma zastosowania dyrektywa z art. 37a k.k., która pozwala na
stosowanie wolnościowych kar zamiennych, ale tylko do występków zagrożonych karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą
lat 8, a nie surowszą. Dyrektywa sądowego wymiaru kary ustanowiona w art. 37b k.k. przewidująca możliwość
orzekania kary łączonej pozwala oczywiście także na wykorzystywanie tego typu reakcji penalnej do wszystkich
typów występków zagrożonych w sankcji karą pozbawienia wolności bez wolnościowych alternatyw. Nie zawsze
przecież przy występkach zagrożonych w sankcji wyłącznie karą pozbawienia wolności do lat 3, 5 albo 8 sąd będzie uważał za
celowe korzystanie z zamiennej kary ograniczenia wolności lub grzywny, na co pozwala art. 37a k.k.
3.
Występki, do których można stosować karę mieszaną (łączoną). Karę mieszaną można stosować do wszystkich
typów występków zagrożonych karą pozbawienia wolności bez żadnych wolnościowych alternatyw, w tym
oczywiście też do występków, za które grozi kara pozbawienia wolności i grzywna, o charakterze obligatoryjnym lub
fakultatywnym. W rezultacie wobec sprawców niektórych występków sąd, korzystając z możliwości orzeczenia kary
mieszanej, będzie mógł orzec nawet trzy rodzaje kar jednocześnie, tj. karę pozbawienia wolności i karę
ograniczenia wolności oraz karę grzywny. W zakresie stosowania zamiennej kary mieszanej sądy mają pełną swobodę,
gdyż w przepisie art. 37b k.k. nie przewidziano żadnych dodatkowych przesłanek, które ograniczałyby jej stosowanie.
Oczywiście nie można stosować zamiennej kary mieszanej, gdy ustawa obliguje sąd do orzeczenia kary
przewidzianej w sankcji, tak jak to jest przy karaniu za czyny chuligańskie (art. 57a § 1 k.k.), recydywistów (art. 64 k.k.),
przestępców zawodowych, przestępców działających w strukturach zorganizowanych, sprawców przestępstw terrorystycznych
(art. 65 § 1 k.k.) oraz nietrzeźwych lub odurzonych, lub uciekających z miejsca zdarzenia sprawców występków
komunikacyjnych (art. 178 § 1 k.k.).
4.
Wymiar kary mieszanej (łączonej). Skazując sprawcę za występek zagrożony w górnej granicy karą pozbawienia wolności
poniżej lat 10 (a więc do lat 3, 5 albo 8 pozbawienia wolności), sąd może wymierzyć karę łączoną w postaci pozbawienia
wolności w wymiarze miesiąca, 2 miesięcy lub 3 miesięcy i karę ograniczenia wolności w przedziale od miesiąca do lat 2.
Skazując sprawcę za występek zagrożony w górnej granicy karą pozbawienia wolności na co najmniej lat 10 lub karą surowszą
(a więc lat 12), sąd może orzec karę łączoną składającą się z kary pozbawienia wolności w wymiarze od miesiąca do 6 miesięcy
i kary ograniczenia wolności w granicach od miesiąca do lat 2. Konkretny wymiar kar składających się na karę mieszaną
będzie zależał od swobodnego uznania sądu, który zawsze musi mieć na względzie zarówno dyrektywy ogólne,
jak i szczególne dotyczące wymiaru kary. To potrzeba osiągnięcia celów stawianych przed karą będzie miała decydujące
znaczenie przy określaniu długości kary pozbawienia wolności i długości oraz treści kary ograniczenia wolności orzekanej w
charakterze kary łączonej wobec konkretnego sprawcy konkretnego występku. Należy jednak pamiętać, że suma dolegliwości
wynikająca z orzekanych kar i środków karnych nie może przekraczać stopnia winy sprawcy (zob. art. 53 § 1 k.k.). W
przypadku orzeczenia kary mieszanej (łączonej) obowiązuje zasada, że najpierw wykonuje się karę pozbawienia
wolności, a dopiero w drugiej kolejności, po jej wykonaniu, karę ograniczenia wolności. Wyjątek od tej zasady
przewiduje art. 17a k.k.w. Do czasu uzupełnienia art. 37b k.k. zdaniem drugim, w myśl którego przepisów art. 69-75 nie stosuje
się do instytucji kary łączonej (uczyniono to II nowelą z dnia 11 marca 2016 r.), drugim wyjątkiem mogły być przypadki, gdy
karę pozbawienia wolności orzeczoną w ramach kary łączonej sąd postanowił warunkowo zawiesić. Wówczas kara
ograniczenia wolności i środek probacyjny mogły być realizowane równocześnie, gdyż nie było ku temu przeszkód
faktycznych. Obecnie, gdy przepis art. 37b k.k. wyraźnie wyłącza możliwość warunkowego zawieszenia wykonania kary
pozbawienia wolności orzeczonej w ramach kary łączonej (mieszanej) i w związku z wyraźnym wskazaniem (w zdaniu trzecim),
że w pierwszej kolejności wykonuje się karę pozbawienia wolności, kara ograniczenia wolności będzie wykonywana dopiero w
drugiej kolejności, po uprzednim wykonaniu kary bezwzględnego pozbawienia wolności. W związku z ponownym
wprowadzeniem do naszego systemu prawa możliwości odbywania kary pozbawienia wolności w wymiarze nieprzekraczającym
roku w systemie dozoru elektronicznego i możliwości stosowania tego systemu do kary pozbawienia wolności orzeczonej na
podstawie art. 37b k.k. (zob. znowelizowane I nowelą z dnia 11 marca 2016 r., przepisy art. 43c i n., w tym w szczególności
art. 43lb k.k.w.) pojawia się kwestia możliwości równoczesnego wykonywania kary pozbawienia wolności i kary ograniczenia
wolności, zwłaszcza gdy jest ona orzeczona w postaci potrącenia części wynagrodzenia za pracę zarobkową. W takim przypadku
nie ma faktycznych przeszkód do równoczesnego wykonywania obu rodzajów orzeczonych kar w ramach kary mieszanej. Można
jednak dopatrzyć się przeszkody formalnej w postaci braku wyraźnego postanowienia ustawy, które pozwalałoby na
równoczesne wykonywanie obu orzeczonych kar, a nie najpierw kary pozbawienia wolności, a dopiero po jej wykonaniu - kary
ograniczenia wolności (arg. ex z art. 37b zdanie trzecie k.k.). Czy w przypadku wykonywania kary pozbawienia wolności w
systemie dozoru elektronicznego jest to rozwiązanie racjonalne i zamierzone - można mieć wątpliwość.
Wprowadzenie i ratio legis kary mieszanej (łączonej). Instytucja kary mieszanej polegająca na orzeczeniu wobec
sprawcy przestępstwa jednocześnie dwóch rodzajów kar w postaci krótkoterminowej kary pozbawienia wolności i kary
ograniczenia wolności stanowi novum w polskim prawie karnym. Wprowadzono ją nowelą z dnia 20 lutego 2015 r. z mocą
obowiązującą od dnia 1 lipca 2015 r. Ma mieć ona zastosowanie zwłaszcza do najpoważniejszych występków zagrożonych karą
pozbawienia wolności do lat 10 lub do lat 12 i być alternatywą z jednej strony dla odpowiednio surowej kary bezwzględnego
pozbawienia wolności, a z drugiej dla kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, która często jest
sankcją nieodpowiednią z uwagi na cele stawiane przed karą. Jak wynika z uzasadnienia dołączonego do projektu zmian w k.k.,
"niezależnie od minimalnego zagrożenia ustawowego za konkretny typ - będzie możliwe orzeczenie krótkoterminowej kary
pozbawienia wolności (z warunkowym zawieszeniem jej wykonania lub jako kary bezwzględnej), połączonej z karą ograniczenia
wolności do lat 2. Jest to sposób inkorporacji kar wolnościowych do typów czynów zabronionych zagrożonych karą pozbawienia
wolności od roku do 10 lub od 2 do 12 lat. W zależności od wysokości górnego ustawowego zagrożenia sąd będzie mógł orzec
karę pozbawienia wolności w wymiarze nieprzekraczającym 3 miesięcy lub 6 miesięcy (przy występkach zagrożonych karą
pozbawienia wolności, której górna granica wynosi przynajmniej 10 lat). (...) W wielu sytuacjach wymierzenie krótkoterminowej
kary izolacyjnej jest wystarczające dla osiągnięcia odpowiedniego oddziaływania w zakresie prewencji specjalnej, związanego
z tą sankcją. Uzupełnieniem oddziaływania penalnego w takim wypadku mogłaby być kara ograniczenia wolności, która
skierowana byłaby ku ugruntowaniu społecznie pożądanych zachowań skazanego, a jednocześnie pozbawiona byłaby tak silnego
stygmatyzującego skutku. Ze względu na konieczność zachowania niezbędnej gradacji oddziaływania sankcji penalnych
zastrzeżono, że w pierwszej kolejności wykonuje się wówczas karę pozbawienia wolności, chyba że ustawa stanowi inaczej"
(zob. uzasadnienie rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy - Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw, Sejm RP VII
kadencji, druk nr 2393).
2.
Orzekanie kary mieszanej (łączonej). Orzekanie kary mieszanej polegającej na wymierzeniu kary pozbawienia wolności w
połączeniu z karą ograniczenia wolności to kolejna możliwość zastosowania tzw. kary zamiennej w miejsce grożącej w sankcji
kary pozbawienia wolności. Tego typu kara zamienna jest przewidziana przede wszystkim dla sprawców
najpoważniejszych występków, do których nie ma zastosowania dyrektywa z art. 37a k.k., która pozwala na
stosowanie wolnościowych kar zamiennych, ale tylko do występków zagrożonych karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą
lat 8, a nie surowszą. Dyrektywa sądowego wymiaru kary ustanowiona w art. 37b k.k. przewidująca możliwość
orzekania kary łączonej pozwala oczywiście także na wykorzystywanie tego typu reakcji penalnej do wszystkich
typów występków zagrożonych w sankcji karą pozbawienia wolności bez wolnościowych alternatyw. Nie zawsze
przecież przy występkach zagrożonych w sankcji wyłącznie karą pozbawienia wolności do lat 3, 5 albo 8 sąd będzie uważał za
celowe korzystanie z zamiennej kary ograniczenia wolności lub grzywny, na co pozwala art. 37a k.k.
3.
Występki, do których można stosować karę mieszaną (łączoną). Karę mieszaną można stosować do wszystkich
typów występków zagrożonych karą pozbawienia wolności bez żadnych wolnościowych alternatyw, w tym
oczywiście też do występków, za które grozi kara pozbawienia wolności i grzywna, o charakterze obligatoryjnym lub
fakultatywnym. W rezultacie wobec sprawców niektórych występków sąd, korzystając z możliwości orzeczenia kary
mieszanej, będzie mógł orzec nawet trzy rodzaje kar jednocześnie, tj. karę pozbawienia wolności i karę
ograniczenia wolności oraz karę grzywny. W zakresie stosowania zamiennej kary mieszanej sądy mają pełną swobodę,
gdyż w przepisie art. 37b k.k. nie przewidziano żadnych dodatkowych przesłanek, które ograniczałyby jej stosowanie.
Oczywiście nie można stosować zamiennej kary mieszanej, gdy ustawa obliguje sąd do orzeczenia kary
przewidzianej w sankcji, tak jak to jest przy karaniu za czyny chuligańskie (art. 57a § 1 k.k.), recydywistów (art. 64 k.k.),
przestępców zawodowych, przestępców działających w strukturach zorganizowanych, sprawców przestępstw terrorystycznych
(art. 65 § 1 k.k.) oraz nietrzeźwych lub odurzonych, lub uciekających z miejsca zdarzenia sprawców występków
komunikacyjnych (art. 178 § 1 k.k.).
4.
Wymiar kary mieszanej (łączonej). Skazując sprawcę za występek zagrożony w górnej granicy karą pozbawienia wolności
poniżej lat 10 (a więc do lat 3, 5 albo 8 pozbawienia wolności), sąd może wymierzyć karę łączoną w postaci pozbawienia
wolności w wymiarze miesiąca, 2 miesięcy lub 3 miesięcy i karę ograniczenia wolności w przedziale od miesiąca do lat 2.
Skazując sprawcę za występek zagrożony w górnej granicy karą pozbawienia wolności na co najmniej lat 10 lub karą surowszą
(a więc lat 12), sąd może orzec karę łączoną składającą się z kary pozbawienia wolności w wymiarze od miesiąca do 6 miesięcy
i kary ograniczenia wolności w granicach od miesiąca do lat 2. Konkretny wymiar kar składających się na karę mieszaną
będzie zależał od swobodnego uznania sądu, który zawsze musi mieć na względzie zarówno dyrektywy ogólne,
jak i szczególne dotyczące wymiaru kary. To potrzeba osiągnięcia celów stawianych przed karą będzie miała decydujące
znaczenie przy określaniu długości kary pozbawienia wolności i długości oraz treści kary ograniczenia wolności orzekanej w
charakterze kary łączonej wobec konkretnego sprawcy konkretnego występku. Należy jednak pamiętać, że suma dolegliwości
wynikająca z orzekanych kar i środków karnych nie może przekraczać stopnia winy sprawcy (zob. art. 53 § 1 k.k.). W
przypadku orzeczenia kary mieszanej (łączonej) obowiązuje zasada, że najpierw wykonuje się karę pozbawienia
wolności, a dopiero w drugiej kolejności, po jej wykonaniu, karę ograniczenia wolności. Wyjątek od tej zasady
przewiduje art. 17a k.k.w. Do czasu uzupełnienia art. 37b k.k. zdaniem drugim, w myśl którego przepisów art. 69-75 nie stosuje
się do instytucji kary łączonej (uczyniono to II nowelą z dnia 11 marca 2016 r.), drugim wyjątkiem mogły być przypadki, gdy
karę pozbawienia wolności orzeczoną w ramach kary łączonej sąd postanowił warunkowo zawiesić. Wówczas kara
ograniczenia wolności i środek probacyjny mogły być realizowane równocześnie, gdyż nie było ku temu przeszkód
faktycznych. Obecnie, gdy przepis art. 37b k.k. wyraźnie wyłącza możliwość warunkowego zawieszenia wykonania kary
pozbawienia wolności orzeczonej w ramach kary łączonej (mieszanej) i w związku z wyraźnym wskazaniem (w zdaniu trzecim),
że w pierwszej kolejności wykonuje się karę pozbawienia wolności, kara ograniczenia wolności będzie wykonywana dopiero w
drugiej kolejności, po uprzednim wykonaniu kary bezwzględnego pozbawienia wolności. W związku z ponownym
wprowadzeniem do naszego systemu prawa możliwości odbywania kary pozbawienia wolności w wymiarze nieprzekraczającym
roku w systemie dozoru elektronicznego i możliwości stosowania tego systemu do kary pozbawienia wolności orzeczonej na
podstawie art. 37b k.k. (zob. znowelizowane I nowelą z dnia 11 marca 2016 r., przepisy art. 43c i n., w tym w szczególności
art. 43lb k.k.w.) pojawia się kwestia możliwości równoczesnego wykonywania kary pozbawienia wolności i kary ograniczenia
wolności, zwłaszcza gdy jest ona orzeczona w postaci potrącenia części wynagrodzenia za pracę zarobkową. W takim przypadku
nie ma faktycznych przeszkód do równoczesnego wykonywania obu rodzajów orzeczonych kar w ramach kary mieszanej. Można
jednak dopatrzyć się przeszkody formalnej w postaci braku wyraźnego postanowienia ustawy, które pozwalałoby na
równoczesne wykonywanie obu orzeczonych kar, a nie najpierw kary pozbawienia wolności, a dopiero po jej wykonaniu - kary
ograniczenia wolności (arg. ex z art. 37b zdanie trzecie k.k.). Czy w przypadku wykonywania kary pozbawienia wolności w
systemie dozoru elektronicznego jest to rozwiązanie racjonalne i zamierzone - można mieć wątpliwość.