Zasady dotyczące nadzwyczajnego wymiaru kar. Przepis art. 38 k.k. ustanawia ogólne zasady dotyczące wymierzania
kar w przypadkach, gdy ustawa pozwala na obniżenie lub nadzwyczajne obostrzenie górnej granicy ustawowego zagrożenia
przewidzianego dla typu przestępstwa, za które jest sprawcy wymierzana kara, lub je nakazuje. Przepis ten został dość
gruntownie zmieniony nowelą z dnia 20 lutego 2015 r., która w szczególności zmieniła redakcję § 1, eliminując pojawiające się
w poprzednim stanie prawnym poważne wątpliwości co do zakresu zastosowania omawianej regulacji. W myśl znowelizowanego
art. 38 § 1 k.k. przepis ten reguluje kwestię obniżania albo nadzwyczajnego obostrzania górnej granicy ustawowego zagrożenia
w tych wszystkich przypadkach, gdy ustawowe zagrożenie - a więc sankcja grożąca za dany typ rodzajowy przestępstwa -
przewiduje więcej niż jedną z kar takich, jak: grzywna, ograniczenie wolności lub tzw. zwykła kara pozbawienia wolności w
granicach od miesiąca do lat 15. Chodzi zatem o wszystkie przypadki sankcji złożonych, i to we wszelkie możliwe
sposoby, tj. zarówno o zagrożenie sankcją alternatywną, sankcją kumulatywną, jak i sankcją alternatywnokumulatywną, w których przewidziane są w różnych możliwych konfiguracjach takie kary, jak: grzywna, kara
ograniczenia wolności oraz tzw. zwykła kara pozbawienia wolności. Niezależnie od tego, czy w zagrożeniu karnym jest
przewidziana kara grzywny lub kara ograniczenia wolności, lub też kara pozbawienia wolności do alternatywnego wyboru, lub
kara pozbawienia wolności i kara grzywny do kumulatywnego orzekania, zasadą jest, że obniżenie albo obostrzenie górnej
granicy ustawowego zagrożenia odnosi się do każdej z grożących kar.
2.
Maksymalne granice nadzwyczajnie obostrzonych grzywien. W art. 38 § 2 k.k. zostały określone maksymalne granice
kar w wymiarze nadzwyczajnie obostrzonym dla poszczególnych rodzajów kar. I tak dla kary grzywny, której zwykły wymiar
może wynosić maksymalnie 540 stawek dziennych (zob. art. 33 § 1 k.k.), w przypadku nadzwyczajnego obostrzenia tej kary
jej wymiar nie może przekroczyć 810 stawek dziennych. Należy w tym miejscu zaznaczyć, że ustawodawca nie
przewidział możliwości nadzwyczajnego obostrzenia grzywien, które na podstawie przepisu szczególnego mogą
być orzekane w podwyższonym wymiarze, odbiegającym od podstawowego, o jakim mowa w art. 33 § 1 k.k. Tak
więc grzywny orzekane za niektóre przestępstwa gospodarcze, za które na podstawie przepisu art. 309 k.k. można wymierzyć
obok kary pozbawienia wolności grzywnę do wysokości 3000 stawek, nie mogą być już bardziej obostrzane i wymierzane w
wyższym wymiarze. W art. 38 § 2 k.k. nie przewidziano maksymalnych górnych wymiarów grzywien kwotowych grożących za
niektóre przestępstwa pozakodeksowe. Nie oznacza to jednak, że wymiar grzywien kwotowych jest wyłączony spod
mechanizmów i zasad obniżania lub nadzwyczajnego obostrzania, o jakich mowa w art. 38 § 1 k.k. Z uwagi jednak na brak w
art. 38 § 2 k.k. regulacji ustawowej co do maksymalnej, górnej granicy kary grzywny kwotowej nadzwyczajnie obostrzonej,
należy przyjąć, że w systemie prawa karnego powszechnego nie obowiązuje żaden jednolity górny pułap wymiaru tych kar.
Górne granice grzywien kwotowych nadzwyczajnie obostrzonych mogą się kształtować na różnym poziomie i będą
uzależnione od maksymalnej wysokości grzywny przewidzianej w sankcji i zastosowanego mechanizmu
nadzwyczajnego jej obostrzania. Najczęściej polega on na możliwości wymierzenia kary grożącej do wysokości górnej
granicy ustawowego zagrożenia zwiększonego o połowę (zob. np. art. 60 § 1 k.k.).
3.
Maksymalne granice nadzwyczajnie obostrzonej kary ograniczenia wolności. W obowiązującym od dnia 1 lipca 2015
r. stanie prawnym, w którym ustawowe granice kary ograniczenia wolności w jej podstawowym wymiarze zostały zakreślone
szerzej niż dotąd i wynoszą minimum miesiąc, a maksimum 2 lata (zob. art. 34 § 1 k.k.), nie przewiduje się możliwości
wykraczania poza te granice i wymierzania kary ograniczenia wolności ani poniżej miesiąca, ani powyżej 2 lat
nawet w przypadku korzystania z instytucji nadzwyczajnego wymiaru kary, w tym w szczególności gdy ustawa
przewiduje nadzwyczajne obostrzenie górnej granicy ustawowego zagrożenia. Obostrzenie górnej granicy grożącej kary
ograniczenia wolności może być realizowane tylko w tych przypadkach, gdy w sankcji przepisu szczególnego przewidziane
zostało zagrożenie karą ograniczenia wolności w wymiarze niższym niż 2 lata (np. do roku). Jednak w sankcjach takich
ograniczonych zagrożeń się nie ustanawia, a co do zasady, przewiduje się zagrożenie karą ograniczenia wolności w jej pełnej
rozpiętości, tj. obecnie od miesiąca do 2 lat.
4.
Maksymalne granice nadzwyczajnie obostrzonej kary pozbawienia wolności. Nowela z dnia 20 lutego 2015 r. zerwała
z tradycyjnie nieprzekraczalną w polskim prawie karnym granicą lat 15 przy wymierzaniu sprawcy przestępstwa tzw. zwykłej
kary pozbawienia wolności. Od dnia 1 lipca 2015 r. m.in. przy wymierzaniu kary nadzwyczajnie obostrzonej będzie można orzec
karę pozbawienia wolności w wymiarze nieprzekraczającym 20 lat, co oznacza, że będzie można wymierzać kary w
wysokości wcześniej niedopuszczalnej na gruncie naszego prawa, mianowicie w wysokości np. 16, 17, 18, 19 i 20
lat. Kara pozbawienia wolności nadzwyczajnie obostrzona w wymiarze maksymalnym 20 lat może być wymierzana zarówno w
latach, jak i miesiącach (zob. art. 38 § 2 k.k.), co oznacza, że będzie można skazywać za przestępstwa np. na karę 18 lat i 6
miesięcy pozbawienia wolności.
5.
Obniżenie górnej granicy ustawowego zagrożenia w przypadku kar najsurowszych. W przepisie art. 38 § 3 k.k.
ustanowiono zasady obniżania kar najsurowszych w systemie polskiego prawa, tj. kary dożywotniego pozbawienia wolności i
kary 25 lat pozbawienia wolności, które są karami sztywnymi - niepodlegającymi dozowaniu. W myśl postanowień art. 38 § 3
k.k., gdy ustawa przewiduje obniżenie górnej granicy ustawowego zagrożenia za przestępstwo, za które w sankcji przewidziano
karę dożywotniego pozbawienia wolności, wymiar kary nie może przekroczyć za nie 25 lat pozbawienia wolności. Gdy
przestępstwo jest zagrożone karą 25 lat pozbawienia wolności, jako karą najsurowszą, to gdy ustawa przewiduje obniżenie
górnej granicy ustawowego zagrożenia, sąd nie może orzec więcej niż 20 lat pozbawienia wolności. Granica lat 20 wprowadzona
nowelą z dnia 20 lutego 2015 r. zastąpiła przewidzianą wcześniej granicę lat 15. Przydatność regulacji zawartej w art. 38 § 3
k.k. jest jak dotąd tylko potencjalna. Jak na razie k.k. nie przewiduje przypadków zobowiązujących sądy do obniżania górnej
granicy kar, w tym najsurowszych kar pozbawienia wolności. Jedyny przypadek określony w k.k. limitujący maksymalny wymiar
kary orzekanej za przestępstwo jest przewidziany w art. 10 § 3 k.k. Dotyczy on wymierzania kary nieletnim, którzy wyjątkowo
odpowiadają karnie. Orzeczona wobec nich kara nie może przekroczyć 2/3 górnej granicy ustawowego zagrożenia przewidzianego za przypisane sprawcy przestępstwo. Taki ułamkowy sposób limitowania kar dotyczy i może dotyczyć jedynie
kar dających się w ten sposób dozować, czyli tylko kar ujętych w art. 32 pkt 1-3 k.k. W przypadku sprawców nieletnich
wyjątkowo odpowiadających karnie nie przewiduje się innego niż ułamkowy sposób ograniczania maksymalnego wymiaru kary,
w drodze generalnie ujętego "obniżania górnej granicy ustawowego zagrożenia", jak to ma miejsce w art. 38 § 3 k.k. Wobec
sprawców nieletnich niedopuszczalne jest orzekanie kary dożywotniego pozbawienia wolności, z uwagi na dyrektywę szczególną
sądowego wymiaru kary zawartą w art. 54 § 2 k.k., formułującą kategoryczny zakaz orzekania tego rodzaju kary.
kar w przypadkach, gdy ustawa pozwala na obniżenie lub nadzwyczajne obostrzenie górnej granicy ustawowego zagrożenia
przewidzianego dla typu przestępstwa, za które jest sprawcy wymierzana kara, lub je nakazuje. Przepis ten został dość
gruntownie zmieniony nowelą z dnia 20 lutego 2015 r., która w szczególności zmieniła redakcję § 1, eliminując pojawiające się
w poprzednim stanie prawnym poważne wątpliwości co do zakresu zastosowania omawianej regulacji. W myśl znowelizowanego
art. 38 § 1 k.k. przepis ten reguluje kwestię obniżania albo nadzwyczajnego obostrzania górnej granicy ustawowego zagrożenia
w tych wszystkich przypadkach, gdy ustawowe zagrożenie - a więc sankcja grożąca za dany typ rodzajowy przestępstwa -
przewiduje więcej niż jedną z kar takich, jak: grzywna, ograniczenie wolności lub tzw. zwykła kara pozbawienia wolności w
granicach od miesiąca do lat 15. Chodzi zatem o wszystkie przypadki sankcji złożonych, i to we wszelkie możliwe
sposoby, tj. zarówno o zagrożenie sankcją alternatywną, sankcją kumulatywną, jak i sankcją alternatywnokumulatywną, w których przewidziane są w różnych możliwych konfiguracjach takie kary, jak: grzywna, kara
ograniczenia wolności oraz tzw. zwykła kara pozbawienia wolności. Niezależnie od tego, czy w zagrożeniu karnym jest
przewidziana kara grzywny lub kara ograniczenia wolności, lub też kara pozbawienia wolności do alternatywnego wyboru, lub
kara pozbawienia wolności i kara grzywny do kumulatywnego orzekania, zasadą jest, że obniżenie albo obostrzenie górnej
granicy ustawowego zagrożenia odnosi się do każdej z grożących kar.
2.
Maksymalne granice nadzwyczajnie obostrzonych grzywien. W art. 38 § 2 k.k. zostały określone maksymalne granice
kar w wymiarze nadzwyczajnie obostrzonym dla poszczególnych rodzajów kar. I tak dla kary grzywny, której zwykły wymiar
może wynosić maksymalnie 540 stawek dziennych (zob. art. 33 § 1 k.k.), w przypadku nadzwyczajnego obostrzenia tej kary
jej wymiar nie może przekroczyć 810 stawek dziennych. Należy w tym miejscu zaznaczyć, że ustawodawca nie
przewidział możliwości nadzwyczajnego obostrzenia grzywien, które na podstawie przepisu szczególnego mogą
być orzekane w podwyższonym wymiarze, odbiegającym od podstawowego, o jakim mowa w art. 33 § 1 k.k. Tak
więc grzywny orzekane za niektóre przestępstwa gospodarcze, za które na podstawie przepisu art. 309 k.k. można wymierzyć
obok kary pozbawienia wolności grzywnę do wysokości 3000 stawek, nie mogą być już bardziej obostrzane i wymierzane w
wyższym wymiarze. W art. 38 § 2 k.k. nie przewidziano maksymalnych górnych wymiarów grzywien kwotowych grożących za
niektóre przestępstwa pozakodeksowe. Nie oznacza to jednak, że wymiar grzywien kwotowych jest wyłączony spod
mechanizmów i zasad obniżania lub nadzwyczajnego obostrzania, o jakich mowa w art. 38 § 1 k.k. Z uwagi jednak na brak w
art. 38 § 2 k.k. regulacji ustawowej co do maksymalnej, górnej granicy kary grzywny kwotowej nadzwyczajnie obostrzonej,
należy przyjąć, że w systemie prawa karnego powszechnego nie obowiązuje żaden jednolity górny pułap wymiaru tych kar.
Górne granice grzywien kwotowych nadzwyczajnie obostrzonych mogą się kształtować na różnym poziomie i będą
uzależnione od maksymalnej wysokości grzywny przewidzianej w sankcji i zastosowanego mechanizmu
nadzwyczajnego jej obostrzania. Najczęściej polega on na możliwości wymierzenia kary grożącej do wysokości górnej
granicy ustawowego zagrożenia zwiększonego o połowę (zob. np. art. 60 § 1 k.k.).
3.
Maksymalne granice nadzwyczajnie obostrzonej kary ograniczenia wolności. W obowiązującym od dnia 1 lipca 2015
r. stanie prawnym, w którym ustawowe granice kary ograniczenia wolności w jej podstawowym wymiarze zostały zakreślone
szerzej niż dotąd i wynoszą minimum miesiąc, a maksimum 2 lata (zob. art. 34 § 1 k.k.), nie przewiduje się możliwości
wykraczania poza te granice i wymierzania kary ograniczenia wolności ani poniżej miesiąca, ani powyżej 2 lat
nawet w przypadku korzystania z instytucji nadzwyczajnego wymiaru kary, w tym w szczególności gdy ustawa
przewiduje nadzwyczajne obostrzenie górnej granicy ustawowego zagrożenia. Obostrzenie górnej granicy grożącej kary
ograniczenia wolności może być realizowane tylko w tych przypadkach, gdy w sankcji przepisu szczególnego przewidziane
zostało zagrożenie karą ograniczenia wolności w wymiarze niższym niż 2 lata (np. do roku). Jednak w sankcjach takich
ograniczonych zagrożeń się nie ustanawia, a co do zasady, przewiduje się zagrożenie karą ograniczenia wolności w jej pełnej
rozpiętości, tj. obecnie od miesiąca do 2 lat.
4.
Maksymalne granice nadzwyczajnie obostrzonej kary pozbawienia wolności. Nowela z dnia 20 lutego 2015 r. zerwała
z tradycyjnie nieprzekraczalną w polskim prawie karnym granicą lat 15 przy wymierzaniu sprawcy przestępstwa tzw. zwykłej
kary pozbawienia wolności. Od dnia 1 lipca 2015 r. m.in. przy wymierzaniu kary nadzwyczajnie obostrzonej będzie można orzec
karę pozbawienia wolności w wymiarze nieprzekraczającym 20 lat, co oznacza, że będzie można wymierzać kary w
wysokości wcześniej niedopuszczalnej na gruncie naszego prawa, mianowicie w wysokości np. 16, 17, 18, 19 i 20
lat. Kara pozbawienia wolności nadzwyczajnie obostrzona w wymiarze maksymalnym 20 lat może być wymierzana zarówno w
latach, jak i miesiącach (zob. art. 38 § 2 k.k.), co oznacza, że będzie można skazywać za przestępstwa np. na karę 18 lat i 6
miesięcy pozbawienia wolności.
5.
Obniżenie górnej granicy ustawowego zagrożenia w przypadku kar najsurowszych. W przepisie art. 38 § 3 k.k.
ustanowiono zasady obniżania kar najsurowszych w systemie polskiego prawa, tj. kary dożywotniego pozbawienia wolności i
kary 25 lat pozbawienia wolności, które są karami sztywnymi - niepodlegającymi dozowaniu. W myśl postanowień art. 38 § 3
k.k., gdy ustawa przewiduje obniżenie górnej granicy ustawowego zagrożenia za przestępstwo, za które w sankcji przewidziano
karę dożywotniego pozbawienia wolności, wymiar kary nie może przekroczyć za nie 25 lat pozbawienia wolności. Gdy
przestępstwo jest zagrożone karą 25 lat pozbawienia wolności, jako karą najsurowszą, to gdy ustawa przewiduje obniżenie
górnej granicy ustawowego zagrożenia, sąd nie może orzec więcej niż 20 lat pozbawienia wolności. Granica lat 20 wprowadzona
nowelą z dnia 20 lutego 2015 r. zastąpiła przewidzianą wcześniej granicę lat 15. Przydatność regulacji zawartej w art. 38 § 3
k.k. jest jak dotąd tylko potencjalna. Jak na razie k.k. nie przewiduje przypadków zobowiązujących sądy do obniżania górnej
granicy kar, w tym najsurowszych kar pozbawienia wolności. Jedyny przypadek określony w k.k. limitujący maksymalny wymiar
kary orzekanej za przestępstwo jest przewidziany w art. 10 § 3 k.k. Dotyczy on wymierzania kary nieletnim, którzy wyjątkowo
odpowiadają karnie. Orzeczona wobec nich kara nie może przekroczyć 2/3 górnej granicy ustawowego zagrożenia przewidzianego za przypisane sprawcy przestępstwo. Taki ułamkowy sposób limitowania kar dotyczy i może dotyczyć jedynie
kar dających się w ten sposób dozować, czyli tylko kar ujętych w art. 32 pkt 1-3 k.k. W przypadku sprawców nieletnich
wyjątkowo odpowiadających karnie nie przewiduje się innego niż ułamkowy sposób ograniczania maksymalnego wymiaru kary,
w drodze generalnie ujętego "obniżania górnej granicy ustawowego zagrożenia", jak to ma miejsce w art. 38 § 3 k.k. Wobec
sprawców nieletnich niedopuszczalne jest orzekanie kary dożywotniego pozbawienia wolności, z uwagi na dyrektywę szczególną
sądowego wymiaru kary zawartą w art. 54 § 2 k.k., formułującą kategoryczny zakaz orzekania tego rodzaju kary.