1.
Wprowadzenie. Komentowany przepis określa zasady ogólne prawa intertemporalnego w obszarze prawa karnego. Dotyczy
sytuacji, w której między czasem popełnienia przestępstwa a orzekaniem dochodzi do zmiany ustawy, a także sytuacji, w której
zmiana taka następuje po wydaniu orzeczenia.
2.
Czas popełnienia czynu zabronionego. Zob. komentarz do art. 6 § 1 k.k. Na gruncie przepisu art. 4 § 1 k.k. nie ma
znaczenia miejsce popełnienia czynu zabronionego. Jeśli czyn taki został popełniony i osądzony za granicą, w razie przejęcia
orzeczenia do wykonania w Polsce (art. 607s § 4 k.p.k.) przy określaniu kwalifikacji prawnej czynu i kary według prawa polskiego
sąd ma obowiązek stosować również przepis art. 4 § 1 k.k. (zob. wyrok SA w Krakowie z dnia 21 marca 2013 r., II AKz 6/13,
LEX nr 1293631).
3.
Pojęcie ustawy. Na gruncie art. 4 k.k. pojęcie ustawy należy rozumieć szeroko. Trafnie podkreślono w orzecznictwie, że
w przepisie tym chodzi o cały stan prawny, ale w sensie materialnoprawnym, determinujący sytuację prawnokarną
sprawcy (wyrok SN z dnia 1 lipca 2004 r., II KO 1/04, OSNwSK 2004, nr 1, poz. 1216; wyrok SN z dnia 4 lipca 2001 r., V KKN
346/99, Prok. i Pr.-wkł. 2001, nr 12, poz. 1 i 16). Warto tutaj podkreślić, że przepis art. 4 k.k. nie stanowi o ustawie karnej, co
jedynie potwierdza konieczność szerokiej interpretacji (tak również S. Żółtek (w
Kodeks karny. Część ogólna, t. 1, red. M.
Królikowski, 2015, s. 194). Niewątpliwie przez pojęcie ustawy będziemy rozumieć akt normatywny, uchwalony przez parlament
w trybie przewidzianym w Konstytucji RP i ogłoszony w Dzienniku Ustaw. W przypadku przepisów ustawy karnej o charakterze
blankietowym przez pojęcie zmiany ustawy będziemy rozumieć również zmianę regulacji, która ten blankiet wypełnia. Mogą to
być przepisy innych ustaw, a mogą to być również uregulowania zawarte w aktach wykonawczych (np. rozporządzeniach), a
nawet zmiany w zakresie norm technicznych, które nie mają charakteru powszechnie obowiązującego (zob. wyrok SN z dnia 4
lipca 2013 r., III KK 16/13, LEX nr 1356230). Przez pojęcie ustawy należy rozumieć także unijne akty normatywne o charakterze
wtórnym. Zmiana rozporządzenia unijnego, która może wpływać na zakres odpowiedzialności karnej sprawcy, musi być
oceniana przez pryzmat przepisu art. 4 § 1 k.k., chyba że rozporządzenie takie w sposób odmienny tę kwestię reguluje. W
orzecznictwie TS podkreśla się, że w przypadku gdy dyrektywa nie została przez państwo członkowskie implementowana, po
okresie, w którym czynność ta powinna nastąpić, wywiera ona skutek bezpośredni. Oznacza to brak możliwości stosowania
przepisów krajowych popadających w kolizję z taką dyrektywą (zob. wyrok TS C-148/78 Ratti, ECLI:EU:C:1979:110; wyrok TS
C-341/94 Allain, ECLI:EU:C:1996:356). Trzeba jednak podkreślić, że nieimplementowane uregulowanie zawarte w dyrektywie
musi być na tyle precyzyjne, aby nadawało się do bezpośredniego stosowania, musi być jasne i precyzyjne, co TS także
podkreśla w swoich orzeczeniach (zob. postanowienie SN z dnia 19 czerwca 2013 r., I CZ 59/13, LEX nr 1360186, oraz powołane
tam orzecznictwo Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości). Przez pojęcie ustawy nie należy rozumieć rozwiązań o charakterze
procesowym (tak również SA w Katowicach w wyroku z dnia 16 października 2013 r., II AKa 607/13, Biul. SAKa 2013, nr 4,
poz. 24).
4.
Zmiana ustawy. Zmianą ustawy będzie wyeliminowanie przepisu mającego wpływ na odpowiedzialność karną z porządku
prawnego, jego modyfikacja (poszerzenie lub zawężenie) lub wprowadzenie nowego uregulowania, którego w czasie
popełnienia czynu nie było. Przez pojęcie zmiany ustawy należy rozumieć także wejście w życie orzeczenia TK
stwierdzającego niekonstytucyjność przepisu, który może mieć zastosowanie wobec sprawcy. Zgodnie z przepisem art.
190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia TK mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Wyeliminowanie z porządku
prawnego normy niekonstytucyjnej lub wskazanie zakresu, w jakim jest ona niekonstytucyjna, może wpływać bezpośrednio na
sytuację sprawcy w postępowaniu karnym. Podkreślić wypada, że chodzi tutaj o stwierdzenie niekonstytucyjności nie tylko
przepisu prawa karnego, ale również przepisów innych aktów normatywnych, które mają wpływ na zakres odpowiedzialności
karnej sprawcy (zob. S. Zabłocki, W. Wróbel, glosa do wyroku TK z dnia 16 kwietnia 2009 r., P 11/08, Palestra 2009, nr 7-8,
s. 299). Za takim rozwiązaniem przemawia również treść przepisu art. 540 § 2 k.p.k., który nakazuje wznowić postępowanie
zakończone prawomocnym wyrokiem na korzyść strony, jeśli TK stwierdził niekonstytucyjność przepisu prawa, na podstawie
którego wydano orzeczenie. Jeśli zatem ustawodawca nakazuje uwzględnić fakt niekonstytucyjności uregulowania, które było
podstawą rozstrzygnięcia po prawomocnym zakończeniu postępowania, to tym bardziej należy wziąć pod uwagę tę okoliczność,
jeśli zaistniała ona po popełnieniu czynu, a przed orzekaniem. Trafnie podkreśla się w literaturze, że zmianą ustawy nie jest
zmiana wykładni przepisu prawa, który rzutuje na zakres odpowiedzialności sprawcy (por. S. Żółtek (w Kodeks
karny. Część ogólna, t. 1, red. M. Królikowski, 2015, s. 197, oraz powołana tam literatura). Trzeba jednak dodać, że przepis
art. 4 § 1 k.k. znajduje zastosowanie wówczas, gdy zmiana wykładni jest konsekwencją zmiany normatywnej (tak również SA
w Poznaniu w wyroku z dnia 23 maja 2013 r., II AKa 79/13, LEX nr 1345559).
5.
Pojęcie przestępstwa. Przepis art. 4 § 1 k.k. stanowi o popełnieniu przestępstwa, a nie czynu zabronionego. Wykładnia
literalna komentowanego uregulowania mogłaby wskazywać na to, że w razie stwierdzenia, że sprawca popełnił jedynie czyn
zabroniony, który nie stanowi przestępstwa z uwagi na brak winy, czy też ustalenia, że legitymuje się on znikomym stopniem
społecznej szkodliwości, przepis ten nie znajdzie zastosowania. Nie można jednak wykładać tego przepisu w oderwaniu od
pozostałych paragrafów zawartych w komentowanym artykule, w których mowa o czynie, a nie o przestępstwie, i to mimo że
treść przepisu art. 4 § 3 k.k. jednoznacznie wskazuje na to, że chodzi o wyrok, w którym przypisano sprawcy przestępstwo
(mowa tutaj o wyroku, w którym wymierzono karę pozbawienia wolności, a więc sąd musiał przypisać przestępstwo). Zatem
przy wykładni przepisu art. 4 § 1 k.k. nie można ograniczać się do literalnego brzmienia. Konieczne jest również odwołanie się
do ratio legis komentowanego unormowania, którym jest potrzeba stosowania regulacji nowych niezależnie od tego, czy
sprawcy czynu zabronionego można przypisać przestępstwo, czy też nie. Wydaje się jednak, że bardziej konsekwentne byłoby
posłużenie się w art. 4 § 1 k.k. pojęciem czynu zabronionego, a nie przestępstwa. Jest to tym bardziej uzasadnione, gdy
uwzględni się okoliczność, że uregulowanie to odwołuje się do czasu popełnienia przestępstwa, więc de facto nawiązuje do treści
przepisu art. 6 § 1 k.k., a tam mowa o czasie popełnienia czynu zabronionego, a nie przestępstwa. Jeśli w chwili popełnienia
czyn miał status wykroczenia, a na skutek zmiany ustawy stał się przestępstwem, to przepis art. 4 § 1 k.k. nie
znajduje zastosowania. Uregulowanie to stanowi bowiem o popełnieniu przestępstwa (przez to pojęcie należy rozmieć
również czyn zabroniony, który mógłby mieć status przestępstwa). W takim przypadku - z uwagi na zakaz mocy wstecznej
ustawy zaostrzającej odpowiedzialność karną - należy stosować przepisy ustawy, która nakazuje traktować zachowanie jako
wykroczenie (z art. 1 § 1 k.k. wynika możliwość pociągania do odpowiedzialności karnej, jeśli czyn sprawcy miał status
przestępstwa w chwili jego popełnienia). Jeśli natomiast w chwili popełnienia czyn miał status przestępstwa, a w momencie
orzekania stał się wykroczeniem, wówczas stosuje się zgodnie z art. 4 § 1 k.k. ustawę nową.
6.
Zmiana ustawy przed popełnieniem czynu zabronionego. Przepis art. 4 § 1 k.k. nie znajduje zastosowania wówczas, gdy
zmiana ustawy następuje jedynie przed popełnieniem czynu zabronionego. W takiej sytuacji w chwili popełnienia takiego czynu
oraz w czasie orzekania obowiązuje ta sama ustawa. Zastosowanie znajduje art. 1 § 1 k.k. Uregulowanie określone w art. 4 §
1 k.k. nie znajdzie zastosowania również wówczas, gdy w czasie popełnienia czynu nie był on zabroniony pod groźbą kary, a
ustawa karna, kryminalizująca to zachowanie, weszła w życie w trakcie jego popełnienia. I w tej sytuacji należy stosować
przepis art. 1 § 1 k.k., z którego wynika zakaz mocy wstecznej ustawy karnej, kryminalizującej dane zachowanie (zob. A. Zoll
(w Kodeks karny. Część ogólna, t. 1, red. A. Zoll, 2012, s. 104). Trafnie zatem podkreśla się w literaturze, że do zastosowania
przepisu art. 4 § 1 k.k. konieczne jest, aby zachowanie sprawcy było zabronione pod groźbą kary (zob. S. Żółtek (w Kodeks
karny. Część ogólna, t. 1, red. M. Królikowski, 2015, s. 180, oraz powołana tam literatura).
7.
Zmiana ustawy w trakcie popełnienia czynu zabronionego. Powstaje pytanie, czy przepis art. 4 § 1 k.k. należy stosować
w przypadku zmiany ustawy w czasie popełnienia czynu zabronionego. Chodzi o zmiany mające miejsce w trakcie popełnienia
czynu ciągłego (art. 12 k.k.), przestępstwa o wieloczynowo określonych znamionach czynności wykonawczej (np. art. 207 § 1
k.k.) czy też podczas przestępstwa trwałego (art. 178a § 1 lub 4, art. 189 § 1 k.k.). W literaturze podkreśla się (tak J. Majewski,
Zmiana ustawy karnej w czasie popełnienia czynu zabronionego, Palestra 2003, nr 9-10, s. 21), że przepis art. 4 § 1 k.k. określa
konsekwencje zmiany ustawy po popełnieniu czynu zabronionego, natomiast nie rozwiązuje problemu zmiany ustawy w czasie
jego popełnienia, oraz że w przypadku zmiany ustawy na niekorzyść sprawcy w trakcie popełniania czynu zabronionego
stosowanie nowej ustawy do całego czynu popada w kolizję z zasadą nullum crimen nulla poena sine lege poenali anteriori
(tamże, s. 22, 26). Rozwiązanie tego problemu zależy od tego, jak będziemy rozumieć pojęcie czasu popełnienia czynów
opisanych wyżej. Oczywiście jeśli przyjąć rozwiązanie, że o tym, jaką ustawę stosować, decyduje moment podjęcia ostatniego
zachowania składającego się na czyn ciągły albo o wieloczynowo określonych znamionach bądź zakończenie stanu bezprawia,
to należy konsekwentnie uznać, że do całego czynu zastosowanie ma ta ustawa, która obowiązywała w tym właśnie momencie,
nawet jeśli zaostrzyła odpowiedzialność karną. Takiego rozwiązania nie da się jednak pogodzić z zakazem wstecznego
działania surowszej ustawy karnej co do fragmentu czynu (lex criminalis severios retro non agit). Przede wszystkim
trzeba zwrócić uwagę na to, że przepis art. 4 § 1 k.k. stanowi o sytuacji, w której w chwili orzekania obowiązuje inna ustawa
niż w czasie jego popełnienia. Z uregulowania tego nie wynika expressis verbis, że ma ono zastosowanie tylko do zmiany ustawy
po popełnieniu czynu zabronionego. Trzeba zatem uznać, że jeśli ustawa zmienia się w czasie popełnienia czynu
zabronionego, nie można wykluczyć zastosowania rzeczonego uregulowania. W takiej sytuacji zawsze będzie tak, że
w czasie popełnienia czynu będzie obowiązywała ustawa inna niż w czasie orzekania (porównanie ustawy poprzednio
obowiązującej w czasie popełnienia pierwszej części czynu oraz ustawy obowiązującej w czasie orzekania), a także ta sama
ustawa co w czasie orzekania (ustawa nowa podczas drugiego fragmentu czynu i w czasie orzekania, chyba że do momentu
orzekania ustawa zmieniała się jeszcze raz). Powoduje to, że rzeczona sytuacja mieści się w zakresie unormowania w art. 4 §
1 k.k. Przepis art. 4 § 1 k.k. nie wymaga, aby stan prawny obowiązujący w czasie popełnienia przestępstwa był w całej jego
rozciągłości odmienny od tego, który obowiązuje w czasie orzekania. Mając na uwadze powyższe, należy przyjąć, że jeśli
fragment czynu popełniony jest pod rządem poprzedniej ustawy, a fragment pod rządem ustawy nowej, stosuje
się przepis art. 4 § 1 k.k. - tj. do całego czynu stosuje się albo ustawę nową, albo obowiązującą poprzednio w
zależności od tego, która jest najwzględniejsza dla sprawcy. Również zmiana przepisów ustawy z dnia 26 października
1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 382 z późn. zm.) między popełnieniem czynu
karalnego a orzekaniem musi być oceniana na podstawie przepisu art. 4 § 1 k.k., kodeks pozwala bowiem stosować w niektórych
przypadkach środki przewidziane w tej ustawie (art. 10 § 4 k.k.).
8.
Pojęcie orzekania. Pojęcie orzekania jest szersze od pojęcia wyrokowania. Zatem na gruncie przepisu art. 4 § 1 k.k. chodzi
o nową ustawę obowiązującą podczas wydawania wyroku zarówno w I instancji, jak i II instancji, a także na
etapie orzekania kasacyjnego i na skutek wznowienia postępowania. Orzekaniem będzie również wydawanie
postanowienia o umorzeniu postępowania przygotowawczego, postanowienia o przedstawieniu zarzutów,
postanowienia o stosowaniu środków zabezpieczających. Orzekaniem będzie także stwierdzenie niewłaściwości
rzeczowej przez sąd w trybie art. 35 § 1 k.p.k. (por. wyrok SA w Krakowie z dnia 28 lutego 2013 r., II AKz 52/13, LEX nr
1286551; wyrok SN z dnia 14 listopada 2012 r., V KK 16/12, LEX nr 1231649). Zmiana ustawy może polegać na
przekwalifikowaniu zbrodni w występek, co może oznaczać konieczność przekazania sprawy przez sąd okręgowy sądowi
rejonowemu, jeśli zachodzą przesłanki z art. 35 § 2 k.p.k., a występek nie należy do właściwości rzeczowej sądu okręgowego.
Przepis art. 4 § 1 k.k. może znaleźć również zastosowanie w postępowaniu wykonawczym wówczas, gdy sąd
wykonujący orzeczenie będzie musiał podjąć decyzję natury incydentalnej, której treść jest zdeterminowana
uregulowaniami karnomaterialnymi, oczywiście z wyjątkiem sytuacji określonych w art. 4 § 2 i 3 k.k. Nietrafny
jest pogląd S. Żółtka, który twierdzi, że przepis art. 4 § 1 k.k. nie znajdzie zastosowania na etapie postępowania
wykonawczego, zwłaszcza w przypadku stosowania przepisów art. 45, 46, 65 k.k.w. (S. Żółtek (w Kodeks karny. Część ogólna,
t. 1, red. M. Królikowski, 2015, s. 188). Trzeba bowiem podkreślić, że przynajmniej w przypadku zamiany kary grzywny na
zastępczą karę pozbawienia wolności ustawodawca uzależnił maksymalny jej wymiar od górnej granicy kary pozbawienia
wolności za dane przestępstwo, a ta przecież może się zmienić przed wydaniem postanowienia o zamianie. Przez pojęcie
orzekania należy rozumieć także wydawanie wyroku łącznego po zmianie ustawy (por. wyroki SN z dnia: 9 stycznia
2015 r., IV KK 224/14, LEX nr 1622330, 7 listopada 2014 r., II KK 284/14, LEX nr 1539462, 17 lipca 2014 r., V KK 211/14,
Prok. i Pr.-wkł. 2014, nr 10, poz. 1, oraz 25 czerwca 2014 r., II KK 139/14, Prok. i Pr.-wkł. 2014, nr 10, poz. 2).
9.
Zasada stosowania ustawy nowej. Z przepisu art. 4 § 1 k.k. wynika zasada stosowania ustawy nowej, a więc
obowiązującej w czasie orzekania, tj. w chwili wydawania decyzji procesowej. Wydając wyrok na podstawie
ustawy nowej, sąd nie musi w podstawie skazania podawać przepisu art. 4 § 1 k.k., sygnalizując tym samym fakt
zmiany ustawodawstwa. Ustawa nowa jest bowiem prawem obowiązującym w czasie orzekania i nie wymaga
wskazywania szczególnego przepisu jako podstawy jej stosowania. W ewentualnym uzasadnieniu sąd wykaże,
dlaczego ustawodawstwo poprzednio obowiązujące nie znalazło zastosowania (odmiennie i nietrafnie S. Żółtek
(w Kodeks karny. Część ogólna, t. 1, red. M. Królikowski, 2015, s. 187; podobnie SA w Białymstoku w wyroku z dnia 25
lutego 2014 r., II AKa 16/14, LEX nr 1504343). Jakkolwiek nie ma potrzeby, aby powoływać w sentencji orzeczenia przepis art.
4 § 1 k.k. w sytuacji stosowania ustawy nowej, to konieczne wydaje się, aby odwołać się do ustawy nowej, wskazując, że
rozstrzygnięcie następuje na podstawie określonego przepisu w brzmieniu nadanym ustawą nową.
10.
Pojęcie ustawy obowiązującej poprzednio. Przez pojęcie ustawy obowiązującej poprzednio należy rozumieć
uregulowania mogące mieć zastosowanie w konkretnej sprawie, które obowiązywały w czasie popełnienia czynu
zabronionego oraz wszystkie inne - do momentu wejścia w życie ustawy nowej. Ustawą obowiązującą poprzednio nie
jest zatem tylko ta, która bezpośrednio poprzedza wejście w życie ustawy nowej. Treść przepisu art. 4 § 1 k.k. nie stwarza
podstawy takiego wnioskowania. Przez pojęcie ustawy obowiązującej poprzednio należy rozumieć także tzw. ustawę
epizodyczną (tzw. czasową, tj. której czas obowiązywania został przez ustawodawcę jednoznacznie określony i przypadał na
okres pomiędzy czasem popełnienia czynu zabronionego a orzekaniem).
11.
Pojęcie ustawy względniejszej. W przepisie art. 4 § 1 k.k. ustawodawca użył pojęcia ustawy względniejszej dla sprawcy.
Przede wszystkim należy podkreślić, że chodzi tutaj o ocenę in concreto, a nie in abstracto. Z praktycznego punktu
widzenia konieczne jest najpierw ustalenie stanu faktycznego, aby następnie stało się możliwe rozważenie, która z ustaw -
nowa czy też obowiązująca poprzednio - jest najwzględniejsza dla sprawcy. Organ orzekający porównuje sytuację prawną
sprawcy na gruncie nowej ustawy z sytuacją prawną sprawcy na gruncie każdej z ustaw obowiązujących poprzednio. Przy
dokonywaniu takiego porównania uwzględnia się przede wszystkim kwalifikację prawną czynu, a także karę grożącą,
przewidzianą w sankcji. Należy brać pod uwagę także możliwość (obowiązek) jej nadzwyczajnego złagodzenia lub
obostrzenia, a także kształt dyrektyw sądowego wymiaru kary, które determinują jej surowość. Wreszcie bierze się
pod uwagę możliwość przypisania sprawcy czynu w warunkach recydywy, możliwość zastosowania warunkowego
umorzenia postępowania albo zawieszenia wykonania kary. Trzeba jednak zastrzec, że jeśli poprzednia ustawa
przewidywała zagrożenie w granicach do lat 3, a nowa przewiduje zagrożenie od 3 miesięcy do lat 5, natomiast sąd doszedł do
wniosku, że karą adekwatną byłaby kara w wymiarze 2 lat zarówno na gruncie nowej, jak i starej ustawy, to co do zasady
różnica w zagrożeniu ustawowym jest tutaj bez znaczenia. Reasumując, organ orzekający, bazując na ustalonym stanie
faktycznym, musi przygotować projekt rozstrzygnięcia z zastosowaniem przepisów ustawy nowej oraz poprzednio
obowiązujących i wybrać ten, w którym sytuacja sprawcy będzie się kształtowała korzystniej. Trzeba zaznaczyć, że przy ocenie,
czy i która z ustaw jest najwzględniejsza, niezbędne są także uwzględnienie okresu przedawnienia kary, która zostałaby
wymierzona na gruncie każdej z ustaw, a także perspektywa warunkowego zwolnienia, jeśli wymierzono karę pozbawienia
wolności. Wydaje się, że dla takiej oceny mają znaczenie także możliwość dokonywania modyfikacji rzeczonej kary na etapie
postępowania wykonawczego oraz zakres tej modyfikacji. Przy tym przez modyfikację kary należy rozumieć nie tylko jej
zamianę na karę zastępczą, przekształcanie jej formy, ale również dopuszczalność warunkowego jej zawieszenia po wszczęciu
postępowania wykonawczego. Nietrafny jest pogląd wyrażony w judykaturze, jakoby przy dekodowaniu treści przepisu
poprzednio obowiązującego konieczne było uwzględnienie takiej wykładni, którą przyjmowano powszechnie w orzecznictwie w
czasie występowania okoliczności faktycznych będących przedmiotem oceny (tak SN w wyroku z dnia 23 maja 2013 r., III KK
102/13, LEX nr 1315620). Pogląd taki pomija całkowicie treść przepisu art. 8 § 1 k.p.k., który przewiduje zasadę
samodzielności jurysdykcyjnej sądu. Jego akceptacja oznaczałaby, że sąd, stosując ustawę poprzednio obowiązującą, byłby
związany wykładnią uregulowań dokonywaną w czasie, gdy one obowiązywały.
12.
Wybór jednej ustawy. W razie zmiany ustawy między popełnieniem czynu zabronionego a orzekaniem organ orzekający
musi zdecydować się albo na ustawę nową, albo na jedną z ustaw obowiązujących poprzednio. Nie jest
dopuszczalne stosowanie najkorzystniejszych uregulowań ze wszystkich konkurujących ze sobą ustaw. Przepis art.
4 § 1 k.k. stanowi bowiem o ustawie, a nie o ustawach, które należy zastosować. Warto jednak odnotować zaprezentowane w
orzecznictwie stanowisko, zgodnie z którym w razie gdy stosowanie przepisów tylko jednej z ustaw popadałoby w kolizję z art.
15 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych otwartego do podpisu w Nowym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r.
(Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167, zał.), a także z art. 7 ust. 1 EKPC, nie jest wykluczone stosowanie najwzględniejszych
przepisów jednej i drugiej ustawy (wyrok SA w Lublinie z dnia 20 maja 1993 r., II AKr 80/93, OSA 1994, z. 2, poz. 10). Taka
konstatacja znajduje swoje normatywne podstawy w art. 90 ust. 2 Konstytucji RP, który stanowi, że umowa międzynarodowa
ratyfikowana za zgodą wyrażoną w ustawie ma pierwszeństwo przed ustawą, jeśli ustawy nie da się pogodzić z umową. W
przypadku przypisania sprawcy kilku czynów zabronionych możliwa jest ocena każdego z nich na podstawie tej samej ustawy
karnej, lecz w różnym brzmieniu. Trafnie jednak podkreśla się w literaturze przedmiotu, że do jednego czynu należy stosować
jedną ustawę (S. Żółtek (w Kodeks karny. Część ogólna, t. 1, red. M. Królikowski, 2015, s. 200; zob. też wyrok SA w Krakowie
z dnia 10 czerwca 2014 r., II AKa 94/14, KZS 2014, z. 6, poz. 72), oczywiście z zastrzeżeniem, które zostało poczynione wyżej.
13.
Powołanie art. 4 § 1 k.k. w podstawie rozstrzygnięcia. W razie zastosowania ustawy, która nie obowiązuje już w chwili
orzekania, konieczne jest powołanie w podstawie rozstrzygnięcia przepisu art. 4 § 1 k.k., jest on bowiem podstawą stosowania
uregulowań, które już nie obowiązują. W przypadku wyroku skazującego przepis ten należy powołać zarówno w podstawie
skazania, jak i w podstawie wymiaru kary. W razie wydania wyroku umarzającego postępowanie (warunkowo lub
bezwarunkowo) ewentualnie w przypadku uniewinnienia na podstawie przepisów ustawy obowiązującej poprzednio, również
konieczne jest powołanie art. 4 § 1 k.k. w podstawie rozstrzygnięcia.
14.
Zmiana ustawy po wydaniu orzeczenia nieprawomocnego. Jeżeli zmiana ustawy nastąpi po wydaniu orzeczeniu, a przed
uprawomocnieniem, to kwestia, czy zastosowanie znajdzie przepis art. 4 § 1, czy też 4 § 2-4 k.k., zależy od tego, czy orzeczenie
zostało zaskarżone, czy też nie. W razie wniesienia środka odwoławczego organ II instancji, rozpoznając sprawę,
będzie musiał zastosować przepis art. 4 § 1 k.k. Jeśli natomiast orzeczenie wydał sąd w formie wyroku, który nie został
zaskarżony i uprawomocnił się, ewentualna modyfikacja orzeczenia na skutek zmiany ustawy będzie miała miejsce na podstawie
art. 4 § 2-4 k.k.
15.
Zmiana ustawy po wydaniu orzeczenia prawomocnego. Inną treść normatywną ma przepis art. 4 § 2 k.k., który odnosi
się do zmiany ustawy po wymierzeniu kary. Jakkolwiek nie wynika to jednoznacznie z komentowanego uregulowania, to jednak
trzeba przyjąć, że stosuje się je po uprawomocnieniu się wyroku. Na etapie orzekania zmianę ustawodawstwa uwzględnia się,
w myśl przepisu art. 4 § 1 k.k. (podobnie S. Żółtek (w Kodeks karny. Część ogólna, t. 1, red. M. Królikowski, 2015, s. 200).
Jeśli sąd już wydał wyrok, który się uprawomocnił, i nie toczy się żadne postępowanie zmierzające do jego wzruszenia, to należy
zastosować art. 4 § 2 k.k. Komentowany przepis dotyczy tylko wyroków skazujących. Nie ma znaczenia rodzaj kary
wymierzonej oraz czy kara pozbawienia wolności została wymierzona z warunkowym zawieszeniem wykonania. Ponieważ
przepis art. 4 § 2 k.k. stanowi o karze wymierzonej, to należy przyjąć, że uregulowanie to nie dotyczy kar zastępczych. Ma
natomiast zastosowanie również do kary grzywny orzeczonej jako kara kumulatywna (art. 33 § 2, art. 71 § 1 k.k.).
Uregulowanie dotyczy kar wykonywanych lub tych, które będą wykonywane. Nie ma natomiast zastosowania do kar,
które już zostały wykonane. Stosuje się je także do kar jednostkowych, objętych karą łączną. W razie skrócenia kary
jednostkowej, składającej się na wyrok łączny, konieczne jest ponowne orzeczenie kary łącznej. Do momentu znowelizowania
przepisu art. 4 § 2 k.k. ustawą z dnia 20 lutego 2015 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U.
poz. 396) nie było jasne, jak należy rozumieć sformułowanie "do górnej granicy ustawowego zagrożenia przewidzianego za taki
czyn w nowej ustawie". W orzecznictwie proponowano interpretację, zgodnie z którą chodzi tutaj o górną granicę kary
przewidzianą w sankcji, bez uwzględnienia nadzwyczajnego jej wymiaru (tak np. SN w postanowieniu z dnia 6 września 2000
r., III KKN 337/00, OSNKW 2000, nr 9-10, poz. 81). Odmienne stanowisko zajął wcześniej SA w Katowicach (postanowienie z
dnia 21 października 1998 r., II AKz 227/98, OSA 1999, z. 2, poz. 10), zgodnie z którym przepis art. 4 § 2 k.k. znajduje
zastosowanie jedynie wówczas, gdy na gruncie nowej ustawy łącznie z nadzwyczajnym obostrzeniem kary nie będzie można
orzec kary, która została wymierzona w prawomocnym wyroku. Taki pogląd prezentowany był również w doktrynie prawa
karnego (por. np. A. Zoll (w Kodeks karny. Część ogólna, t. 1, red. A. Zoll, 2012 s. 122). To ostatnie stanowisko znalazło
swój wyraz normatywny w znowelizowanym art. 4 § 2 k.k. Przepis ten od 1 lipca 2015 r. znajdzie zastosowanie jedynie wówczas,
gdy kara orzeczona w prawomocnym wyroku będzie wyższa od kary przewidzianej za ten sam czyn w nowej ustawie, ale z
nadzwyczajnym jej obostrzeniem. Uregulowanie stanowi bowiem o najsurowszej karze możliwej do orzeczenia za dany czyn.
Powstaje jednak pytanie, czy tę granicę obostrzoną w świetle nowej ustawy bierze się pod uwagę niezależnie od tego, czy na
podstawie tej nowej ustawy kara mogłaby być nadzwyczajnie obostrzona wobec osądzonego prawomocnie sprawcy, czy też
tylko wówczas, gdy takie nadzwyczajne obostrzenie kary mogłoby wchodzić w grę. Ratio legis rzeczonego uregulowania było
to, aby sprawcy skazani w warunkach nadzwyczajnego obostrzenia kary nie byli nadmiernie uprzywilejowani na skutek zmiany
ustawodawstwa. Stanowisko proponowane przez SN mogło bowiem prowadzić do sytuacji, w której skutki obostrzenia kary
wymierzonej w warunkach art. 64 § 1 lub 2 k.k., a także w art. 91 § 1 k.k. mogły być zniweczone na skutek wejścia w życie
nowej ustawy. Trzeba zwrócić uwagę na to, że przepis art. 4 § 2 k.k. w nowym brzmieniu stanowi o możliwie najsurowszej
karze możliwej do orzeczenia na podstawie nowej ustawy. Tę możliwość należy oceniać in concreto, a nie in abstracto, a więc
trzeba się zastanawiać nad tym, czy w stosunku do tego konkretnego sprawcy na gruncie nowej ustawy kara
mogłaby być również wymierzona z nadzwyczajnym obostrzeniem. Tylko pod takim warunkiem należy brać pod uwagę
granice nadzwyczajne obostrzone na gruncie nowej ustawy. Jeśli kara wymierzona w wyroku byłaby wyższa od tego wymiaru,
to należy ją obniżyć. Konieczność oceny in concreto uzasadnia to, że również na gruncie art. 4 § 1 k.k. - przy badaniu tego,
która ustawa jest względniejsza dla sprawcy - uwzględnia się ocenę in concreto.
16.
Zakres zastosowania przepisu art. 4 § 2 k.k. Komentowane uregulowanie znajduje zastosowanie tylko wówczas, gdy kara
wymierzona w prawomocnym wyroku i kara przewidziana za ten sam czyn w nowej ustawie o niższych granicach są tego
samego rodzaju.
17.
Zakres zastosowania przepisu art. 4 § 3 k.k. Przepis art. 4 § 3 k.k. dotyczy tylko takich wyroków, w których wymierzono
karę pozbawienia wolności. Nie odnosi się on do sytuacji, w których w prawomocnym wyroku wymierzono karę ograniczenia
wolności, natomiast w nowej ustawie czyn zagrożony jest karą grzywny. W doktrynie podkreśla się, że w takiej sytuacji należy
stosować przepis art. 4 § 3 k.k. per analogiam i dokonywać zamiany na karę grzywny, zgodnie z przelicznikami określonymi w
art. 63 k.k. (tak np. S. Żółtek (w Kodeks karny. Część ogólna, t. 1, red. M. Królikowski, 2015, s. 209, 213). Jakkolwiek
proponowane rozwiązanie jest korzystne dla sprawcy, to jednak rozciąganie komentowanego uregulowania na przedstawioną
sytuację stanowi bardzo odległą analogię. Wydaje się jednak, że nie można przyjąć, że zamiana jest niedopuszczalna, ponieważ
takie rozwiązanie naruszałoby treść przepisu art. 15 ust. 1 zdanie trzecie MPPOiP, który wyraźnie przyznaje skazanemu prawo
do skorzystania z takiej zmiany na korzyść.
18.
Kara podlegająca wykonaniu. Zgodnie z przepisem art. 4 § 3 k.k. zamianie ulega kara pozbawienia wolności podlegająca
wykonaniu. Nie dokonuje się zatem zamiany kary pozbawienia wolności, która została wymierzona z warunkowym
zawieszeniem jej wykonania. Dopiero po zarządzeniu wykonania kary takiej zamiany dokonuje się zgodnie z przelicznikami
określonymi w komentowanym przepisie. Zamiany takiej można dokonać w postanowieniu o zarządzeniu wykonania kary
pozbawienia wolności, pod warunkiem jednak, że takie postanowienie zapada na podstawie art. 75 § 1 lub 2a k.k. Tylko kara
pozbawienia wolności jest wykonalna z chwilą wydania takiego postanowienia (arg. ex art. 9 § 3 k.k.w.), a więc w świetle
przepisu art. 4 § 3 k.k. kara taka ulega zamianie. Jeżeli zarządzenie wykonania kary następuje na podstawie art. 75 § 2 i 3
k.k., kara staje się wykonalna z chwilą uprawomocnienia się takiego postanowienia (art. 178 § 3 k.k.w.). Dopiero po
uprawomocnieniu się tego orzeczenia należy wydać kolejne postanowienie - tym razem o zamianie kary pozbawienia wolności
na karę wolnościową w myśl przepisu art. 4 § 3 k.k.
19.
Kryteria wyboru kary. Sąd, dokonując zmiany kary pozbawienia wolności na karę wolnościową, przy wyborze tej
kary powinien kierować się dyrektywami określonymi w art. 53 k.k.
20.
Wymiar kary przeliczonej. Przeliczeniu podlega reszta kary pozbawienia wolności. Kara grzywny lub ograniczenia
wolności powstała na skutek zastosowania przepisu art. 4 § 3 k.k. może przekraczać ogólne granice wymiaru kary
ograniczenia wolności określone w art. 34 § 1 oraz art. 33 § 1 k.k. Należy zwrócić uwagę na to, że w tych przepisach
wyraźnie postanowiono, iż ogólny wymiar tych kar wchodzi w grę wówczas, gdy ustawa nie stanowi inaczej. Dopuszczalność
przeliczenia kary pozbawienia wolności pozostałej do wykonania na podstawie art. 4 § 3 k.k., a także względy
politycznokryminalne (niedopuszczenie do nadmiernego uprzywilejowania sprawców skazanych na kary izolacyjne) pozwalają
uznać ten przepis za wyjątek w stosunku do ogólnych uregulowań dotyczących wymiaru kary ograniczenia wolności i grzywny
(tak również A. Wąsek, Kodeks karny. Komentarz, t. 1, Gdańsk 1999, s. 76). Orzekając karę ograniczenia wolności lub
grzywny w myśl przepisu art. 4 § 3 k.k., trzeba mieć jednak na uwadze granice tych kar przewidziane w sankcji
za przestępstwo prawomocnie osądzone w nowej ustawie. Sąd ma swobodę w ustaleniu wysokości jednej stawki
dziennej, jeśli nowa ustawa przewiduje grzywnę w tej postaci. Stosuje bowiem przepis art. 33 § 3 k.k.
21.
Właściwość sądu do orzekania na gruncie art. 4 § 2 i 3 k.k. Przepis art. 4 § 2 i 3 k.k. znajduje zastosowanie po
uprawomocnieniu się orzeczenia, w którym wymierzono karę, a więc wówczas, gdy orzeczenie jest wykonalne (art. 9 § 1-2
k.k.w.). W tej sytuacji o właściwości sądu w zakresie modyfikacji orzeczenia rozstrzygać musi sąd właściwy zgodnie z art. 3 §
1 k.k.w. Tym samym sąd będzie orzekał zawsze w składzie jednoosobowym. Trzeba jednak odnotować odmienne
stanowisko prezentowane w tym zakresie w judykaturze (por. np. postanowienie SN z dnia 6 września 2000 r., III KKN 337/00,
OSNKW 2000, nr 9-10, poz. 81). Sąd orzeka postanowienie, w którym wskazuje karę podlegającą obniżeniu, oraz
wyrok, w którym kara ta została wymierzona, a następnie określa, do jakiej wysokości karę skraca, a nie - o ile ją
skraca. Jeśli skazany już wykonał karę w wymiarze wynikającym z tego postanowienia, postępowanie wykonawcze należy
umorzyć. Postanowienie o zmianie orzeczenia jest wykonalne z chwilą wydania (art. 9 § 3 k.k.w.). Wyroki, w których dokonano
zmian, w zakresie niezmienionym, podlegają wykonaniu.
22.
Kontrawencjonalizacja. Powstaje pytanie, czy w razie skazania za przestępstwo, a następnie przekształcenia tego czynu w
wykroczenie w nowej ustawie prawomocne orzeczenie podlega modyfikacji. W takim przypadku nie stosuje się przepisu art. 4
§ 2 i 3 k.k., wykładnia systemowa tego uregulowania prowadzi bowiem do wniosku, że chodzi w nim o wymierzenie kary
przewidzianej za przestępstwo. Problem ten rozwiązuje nowy art. 2a k.w. dodany nowelą z dnia 20 lutego 2015 r. (zob. V.
Konarska-Wrzosek, Nowe przepisy intertemporalne - wątpliwości i trudności w ich praktycznym stosowaniu (w Problemy
współczesnego prawa karnego i polityki kryminalnej. Księga jubileuszowa Profesor Zofii Sienkiewicz, red. M. Bojarski, J.
Brzezińska, K. Łucarz, Wrocław 2015, s. 214-223).
23.
Depenalizacja czynu prawomocnie osądzonego. Jeśli na podstawie nowej ustawy czyn prawomocnie osądzony nie jest
już czynem zabronionym, następuje zatarcie skazania z mocy prawa. Zatarcie skazania następuje z chwilą wejścia w
życie nowej ustawy. Jeśli w momencie wejścia w życie nowej ustawy toczy się postępowanie wykonawcze dotyczące wyroku,
w którym przypisano zdepenalizowany czyn, należy je umorzyć (art. 15 § 1 k.k.w.). Na postanowienie o umorzeniu
postępowania wykonawczego przysługuje zażalenie (art. 15 § 2a k.k.w.). Jeśli postępowania jeszcze nie wszczęto, to
zachodzi przeszkoda do wykonania orzeczenia. Na skutek zatarcia skazania prawomocny wyrok traci cechę wykonalności.
Skutki określone w art. 4 § 4 k.k. dotyczą również tych skazanych, którzy w całości wykonali wymierzoną im karę.
Skazany nie może jednak domagać się od Skarbu Państwa jakiegokolwiek odszkodowania z powodu wykonania kary
wymierzonej za czyn zdepenalizowany. Trafnie podkreśla się w doktrynie prawa karnego, że w razie przesunięcia prawomocnie
osądzonego przestępstwa do kategorii deliktów administracyjnych w nowej ustawie skazanie objęte jest skutkami, o których
mowa w art. 4 § 4 k.k. (S. Żółtek (w Kodeks karny. Część ogólna, t. 1, red. M. Królikowski, 2015, s. 215). W takim bowiem
przypadku czyn przestaje być zabroniony pod groźbą kary.
24.
Artykuł 4 k.k. a szczególne uregulowania intertemporalne. Przepisu art. 4 k.k. nie stosuje się, jeżeli ustawa zawiera
przepisy szczególne, określające zasady intertemporalne. Takim uregulowaniem szczególnym jest na przykład art. 19 ust. 1
ustawy z dnia 20 lutego 2015 r. (Dz. U. poz. 396). Zgodnie z tym unormowaniem przepisów rozdziału IX k.k. (zbieg przestępstw
i zasady orzekania kary łącznej) w brzmieniu nadanym tym aktem normatywnym nie stosuje sie do kar prawomocnie
orzeczonych przed dniem wejścia w życie tej ustawy, chyba że zachodzi potrzeba orzeczenia kary łącznej w związku z
prawomocnym skazaniem po wejściu w życie ustawy z dnia 20 lutego 2015 r. Komentowane uregulowanie dotyczy zatem tylko
takiej sytuacji, gdy po 1 lipca 2015 r. uprawomocni się nowy wyrok, w którym wymierzono kary podlegające łączeniu z karami
prawomocnie orzeczonymi przed tą datą. Przepis ten nie dotyczy sytuacji, w których potrzeba wydania wyroku łącznego,
obejmującego również kary wymierzone przed 1 lipca 2015 r., zajdzie po tej dacie z innych powodów niż prawomocne skazanie
po 1 lipca 2015 r. (np. na skutek uchylenia wyroku skazującego, który uprawomocnił się przed 1 lipca 2015 r.). W takim
przypadku orzekanie kary łącznej na podstawie kar jednostkowych wymierzonych przed 1 lipca 2015 r. musi się odbywać z
uwzględnieniem reguł określonych w art. 4 § 1 k.k. Przepis art. 19 ust. 1 ustawy z dnia 20 lutego 2015 r. nie może być
rozumiany w ten sposób, że w przypadkach, w których potrzeba wydania wyroku łącznego po 1 lipca 2015 r. nie wynika z faktu
prawomocnego, nowego skazania po tej dacie, do orzekania kary łącznej stosuje się przepisy obowiązujące do 1 lipca 2015 r.
To że art. 19 ust. 1 w wypadkach w nim określonych nakazuje jedynie na zasadzie wyjątku stosowanie ustawy nowej także do
skazań sprzed 1 lipca 2015 r., nie oznacza, że w przypadkach wymykających sie z zakresu tej regulacji zawsze stosuje się
ustawę obowiązującą poprzednio, tj. do 1 lipca 2015 r. (tak nietrafnie m.in. SA w Katowicach w postanowieniu z dnia 2 marca
2016 r., II AKz 10/16, OSA/Kat. 2016, nr 1, poz. 1). Przepis art. 4 § 1 k.k. jest wyłączony przez art. 19 ust. 1 ustawy z dnia
20 lutego 2016 r. tylko w zakresie objętym tym ostatnim unormowaniem. W pozostałych przypadkach stosuje się to
uregulowanie, co oznacza konieczność porównywania konsekwencji prawnokarnych wydania wyroku łącznego przy
uwzględnieniu przepisów obowiązujących zarówno przed 1 lipca 2015 r., jak i po tej dacie (por. W. Wróbel (w Nowelizacja
prawa karnego 2015. Komentarz, red. W. Wróbel, Kraków 2015, s. 914-915).
Wprowadzenie. Komentowany przepis określa zasady ogólne prawa intertemporalnego w obszarze prawa karnego. Dotyczy
sytuacji, w której między czasem popełnienia przestępstwa a orzekaniem dochodzi do zmiany ustawy, a także sytuacji, w której
zmiana taka następuje po wydaniu orzeczenia.
2.
Czas popełnienia czynu zabronionego. Zob. komentarz do art. 6 § 1 k.k. Na gruncie przepisu art. 4 § 1 k.k. nie ma
znaczenia miejsce popełnienia czynu zabronionego. Jeśli czyn taki został popełniony i osądzony za granicą, w razie przejęcia
orzeczenia do wykonania w Polsce (art. 607s § 4 k.p.k.) przy określaniu kwalifikacji prawnej czynu i kary według prawa polskiego
sąd ma obowiązek stosować również przepis art. 4 § 1 k.k. (zob. wyrok SA w Krakowie z dnia 21 marca 2013 r., II AKz 6/13,
LEX nr 1293631).
3.
Pojęcie ustawy. Na gruncie art. 4 k.k. pojęcie ustawy należy rozumieć szeroko. Trafnie podkreślono w orzecznictwie, że
w przepisie tym chodzi o cały stan prawny, ale w sensie materialnoprawnym, determinujący sytuację prawnokarną
sprawcy (wyrok SN z dnia 1 lipca 2004 r., II KO 1/04, OSNwSK 2004, nr 1, poz. 1216; wyrok SN z dnia 4 lipca 2001 r., V KKN
346/99, Prok. i Pr.-wkł. 2001, nr 12, poz. 1 i 16). Warto tutaj podkreślić, że przepis art. 4 k.k. nie stanowi o ustawie karnej, co
jedynie potwierdza konieczność szerokiej interpretacji (tak również S. Żółtek (w
Kodeks karny. Część ogólna, t. 1, red. M.Królikowski, 2015, s. 194). Niewątpliwie przez pojęcie ustawy będziemy rozumieć akt normatywny, uchwalony przez parlament
w trybie przewidzianym w Konstytucji RP i ogłoszony w Dzienniku Ustaw. W przypadku przepisów ustawy karnej o charakterze
blankietowym przez pojęcie zmiany ustawy będziemy rozumieć również zmianę regulacji, która ten blankiet wypełnia. Mogą to
być przepisy innych ustaw, a mogą to być również uregulowania zawarte w aktach wykonawczych (np. rozporządzeniach), a
nawet zmiany w zakresie norm technicznych, które nie mają charakteru powszechnie obowiązującego (zob. wyrok SN z dnia 4
lipca 2013 r., III KK 16/13, LEX nr 1356230). Przez pojęcie ustawy należy rozumieć także unijne akty normatywne o charakterze
wtórnym. Zmiana rozporządzenia unijnego, która może wpływać na zakres odpowiedzialności karnej sprawcy, musi być
oceniana przez pryzmat przepisu art. 4 § 1 k.k., chyba że rozporządzenie takie w sposób odmienny tę kwestię reguluje. W
orzecznictwie TS podkreśla się, że w przypadku gdy dyrektywa nie została przez państwo członkowskie implementowana, po
okresie, w którym czynność ta powinna nastąpić, wywiera ona skutek bezpośredni. Oznacza to brak możliwości stosowania
przepisów krajowych popadających w kolizję z taką dyrektywą (zob. wyrok TS C-148/78 Ratti, ECLI:EU:C:1979:110; wyrok TS
C-341/94 Allain, ECLI:EU:C:1996:356). Trzeba jednak podkreślić, że nieimplementowane uregulowanie zawarte w dyrektywie
musi być na tyle precyzyjne, aby nadawało się do bezpośredniego stosowania, musi być jasne i precyzyjne, co TS także
podkreśla w swoich orzeczeniach (zob. postanowienie SN z dnia 19 czerwca 2013 r., I CZ 59/13, LEX nr 1360186, oraz powołane
tam orzecznictwo Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości). Przez pojęcie ustawy nie należy rozumieć rozwiązań o charakterze
procesowym (tak również SA w Katowicach w wyroku z dnia 16 października 2013 r., II AKa 607/13, Biul. SAKa 2013, nr 4,
poz. 24).
4.
Zmiana ustawy. Zmianą ustawy będzie wyeliminowanie przepisu mającego wpływ na odpowiedzialność karną z porządku
prawnego, jego modyfikacja (poszerzenie lub zawężenie) lub wprowadzenie nowego uregulowania, którego w czasie
popełnienia czynu nie było. Przez pojęcie zmiany ustawy należy rozumieć także wejście w życie orzeczenia TK
stwierdzającego niekonstytucyjność przepisu, który może mieć zastosowanie wobec sprawcy. Zgodnie z przepisem art.
190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia TK mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Wyeliminowanie z porządku
prawnego normy niekonstytucyjnej lub wskazanie zakresu, w jakim jest ona niekonstytucyjna, może wpływać bezpośrednio na
sytuację sprawcy w postępowaniu karnym. Podkreślić wypada, że chodzi tutaj o stwierdzenie niekonstytucyjności nie tylko
przepisu prawa karnego, ale również przepisów innych aktów normatywnych, które mają wpływ na zakres odpowiedzialności
karnej sprawcy (zob. S. Zabłocki, W. Wróbel, glosa do wyroku TK z dnia 16 kwietnia 2009 r., P 11/08, Palestra 2009, nr 7-8,
s. 299). Za takim rozwiązaniem przemawia również treść przepisu art. 540 § 2 k.p.k., który nakazuje wznowić postępowanie
zakończone prawomocnym wyrokiem na korzyść strony, jeśli TK stwierdził niekonstytucyjność przepisu prawa, na podstawie
którego wydano orzeczenie. Jeśli zatem ustawodawca nakazuje uwzględnić fakt niekonstytucyjności uregulowania, które było
podstawą rozstrzygnięcia po prawomocnym zakończeniu postępowania, to tym bardziej należy wziąć pod uwagę tę okoliczność,
jeśli zaistniała ona po popełnieniu czynu, a przed orzekaniem. Trafnie podkreśla się w literaturze, że zmianą ustawy nie jest
zmiana wykładni przepisu prawa, który rzutuje na zakres odpowiedzialności sprawcy (por. S. Żółtek (w
Kodekskarny. Część ogólna, t. 1, red. M. Królikowski, 2015, s. 197, oraz powołana tam literatura). Trzeba jednak dodać, że przepis
art. 4 § 1 k.k. znajduje zastosowanie wówczas, gdy zmiana wykładni jest konsekwencją zmiany normatywnej (tak również SA
w Poznaniu w wyroku z dnia 23 maja 2013 r., II AKa 79/13, LEX nr 1345559).
5.
Pojęcie przestępstwa. Przepis art. 4 § 1 k.k. stanowi o popełnieniu przestępstwa, a nie czynu zabronionego. Wykładnia
literalna komentowanego uregulowania mogłaby wskazywać na to, że w razie stwierdzenia, że sprawca popełnił jedynie czyn
zabroniony, który nie stanowi przestępstwa z uwagi na brak winy, czy też ustalenia, że legitymuje się on znikomym stopniem
społecznej szkodliwości, przepis ten nie znajdzie zastosowania. Nie można jednak wykładać tego przepisu w oderwaniu od
pozostałych paragrafów zawartych w komentowanym artykule, w których mowa o czynie, a nie o przestępstwie, i to mimo że
treść przepisu art. 4 § 3 k.k. jednoznacznie wskazuje na to, że chodzi o wyrok, w którym przypisano sprawcy przestępstwo
(mowa tutaj o wyroku, w którym wymierzono karę pozbawienia wolności, a więc sąd musiał przypisać przestępstwo). Zatem
przy wykładni przepisu art. 4 § 1 k.k. nie można ograniczać się do literalnego brzmienia. Konieczne jest również odwołanie się
do ratio legis komentowanego unormowania, którym jest potrzeba stosowania regulacji nowych niezależnie od tego, czy
sprawcy czynu zabronionego można przypisać przestępstwo, czy też nie. Wydaje się jednak, że bardziej konsekwentne byłoby
posłużenie się w art. 4 § 1 k.k. pojęciem czynu zabronionego, a nie przestępstwa. Jest to tym bardziej uzasadnione, gdy
uwzględni się okoliczność, że uregulowanie to odwołuje się do czasu popełnienia przestępstwa, więc de facto nawiązuje do treści
przepisu art. 6 § 1 k.k., a tam mowa o czasie popełnienia czynu zabronionego, a nie przestępstwa. Jeśli w chwili popełnienia
czyn miał status wykroczenia, a na skutek zmiany ustawy stał się przestępstwem, to przepis art. 4 § 1 k.k. nie
znajduje zastosowania. Uregulowanie to stanowi bowiem o popełnieniu przestępstwa (przez to pojęcie należy rozmieć
również czyn zabroniony, który mógłby mieć status przestępstwa). W takim przypadku - z uwagi na zakaz mocy wstecznej
ustawy zaostrzającej odpowiedzialność karną - należy stosować przepisy ustawy, która nakazuje traktować zachowanie jako
wykroczenie (z art. 1 § 1 k.k. wynika możliwość pociągania do odpowiedzialności karnej, jeśli czyn sprawcy miał status
przestępstwa w chwili jego popełnienia). Jeśli natomiast w chwili popełnienia czyn miał status przestępstwa, a w momencie
orzekania stał się wykroczeniem, wówczas stosuje się zgodnie z art. 4 § 1 k.k. ustawę nową.
6.
Zmiana ustawy przed popełnieniem czynu zabronionego. Przepis art. 4 § 1 k.k. nie znajduje zastosowania wówczas, gdy
zmiana ustawy następuje jedynie przed popełnieniem czynu zabronionego. W takiej sytuacji w chwili popełnienia takiego czynu
oraz w czasie orzekania obowiązuje ta sama ustawa. Zastosowanie znajduje art. 1 § 1 k.k. Uregulowanie określone w art. 4 §
1 k.k. nie znajdzie zastosowania również wówczas, gdy w czasie popełnienia czynu nie był on zabroniony pod groźbą kary, a
ustawa karna, kryminalizująca to zachowanie, weszła w życie w trakcie jego popełnienia. I w tej sytuacji należy stosować
przepis art. 1 § 1 k.k., z którego wynika zakaz mocy wstecznej ustawy karnej, kryminalizującej dane zachowanie (zob. A. Zoll
(w
Kodeks karny. Część ogólna, t. 1, red. A. Zoll, 2012, s. 104). Trafnie zatem podkreśla się w literaturze, że do zastosowaniaprzepisu art. 4 § 1 k.k. konieczne jest, aby zachowanie sprawcy było zabronione pod groźbą kary (zob. S. Żółtek (w
Kodekskarny. Część ogólna, t. 1, red. M. Królikowski, 2015, s. 180, oraz powołana tam literatura).
7.
Zmiana ustawy w trakcie popełnienia czynu zabronionego. Powstaje pytanie, czy przepis art. 4 § 1 k.k. należy stosować
w przypadku zmiany ustawy w czasie popełnienia czynu zabronionego. Chodzi o zmiany mające miejsce w trakcie popełnienia
czynu ciągłego (art. 12 k.k.), przestępstwa o wieloczynowo określonych znamionach czynności wykonawczej (np. art. 207 § 1
k.k.) czy też podczas przestępstwa trwałego (art. 178a § 1 lub 4, art. 189 § 1 k.k.). W literaturze podkreśla się (tak J. Majewski,
Zmiana ustawy karnej w czasie popełnienia czynu zabronionego, Palestra 2003, nr 9-10, s. 21), że przepis art. 4 § 1 k.k. określa
konsekwencje zmiany ustawy po popełnieniu czynu zabronionego, natomiast nie rozwiązuje problemu zmiany ustawy w czasie
jego popełnienia, oraz że w przypadku zmiany ustawy na niekorzyść sprawcy w trakcie popełniania czynu zabronionego
stosowanie nowej ustawy do całego czynu popada w kolizję z zasadą nullum crimen nulla poena sine lege poenali anteriori
(tamże, s. 22, 26). Rozwiązanie tego problemu zależy od tego, jak będziemy rozumieć pojęcie czasu popełnienia czynów
opisanych wyżej. Oczywiście jeśli przyjąć rozwiązanie, że o tym, jaką ustawę stosować, decyduje moment podjęcia ostatniego
zachowania składającego się na czyn ciągły albo o wieloczynowo określonych znamionach bądź zakończenie stanu bezprawia,
to należy konsekwentnie uznać, że do całego czynu zastosowanie ma ta ustawa, która obowiązywała w tym właśnie momencie,
nawet jeśli zaostrzyła odpowiedzialność karną. Takiego rozwiązania nie da się jednak pogodzić z zakazem wstecznego
działania surowszej ustawy karnej co do fragmentu czynu (lex criminalis severios retro non agit). Przede wszystkim
trzeba zwrócić uwagę na to, że przepis art. 4 § 1 k.k. stanowi o sytuacji, w której w chwili orzekania obowiązuje inna ustawa
niż w czasie jego popełnienia. Z uregulowania tego nie wynika expressis verbis, że ma ono zastosowanie tylko do zmiany ustawy
po popełnieniu czynu zabronionego. Trzeba zatem uznać, że jeśli ustawa zmienia się w czasie popełnienia czynu
zabronionego, nie można wykluczyć zastosowania rzeczonego uregulowania. W takiej sytuacji zawsze będzie tak, że
w czasie popełnienia czynu będzie obowiązywała ustawa inna niż w czasie orzekania (porównanie ustawy poprzednio
obowiązującej w czasie popełnienia pierwszej części czynu oraz ustawy obowiązującej w czasie orzekania), a także ta sama
ustawa co w czasie orzekania (ustawa nowa podczas drugiego fragmentu czynu i w czasie orzekania, chyba że do momentu
orzekania ustawa zmieniała się jeszcze raz). Powoduje to, że rzeczona sytuacja mieści się w zakresie unormowania w art. 4 §
1 k.k. Przepis art. 4 § 1 k.k. nie wymaga, aby stan prawny obowiązujący w czasie popełnienia przestępstwa był w całej jego
rozciągłości odmienny od tego, który obowiązuje w czasie orzekania. Mając na uwadze powyższe, należy przyjąć, że jeśli
fragment czynu popełniony jest pod rządem poprzedniej ustawy, a fragment pod rządem ustawy nowej, stosuje
się przepis art. 4 § 1 k.k. - tj. do całego czynu stosuje się albo ustawę nową, albo obowiązującą poprzednio w
zależności od tego, która jest najwzględniejsza dla sprawcy. Również zmiana przepisów ustawy z dnia 26 października
1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 382 z późn. zm.) między popełnieniem czynu
karalnego a orzekaniem musi być oceniana na podstawie przepisu art. 4 § 1 k.k., kodeks pozwala bowiem stosować w niektórych
przypadkach środki przewidziane w tej ustawie (art. 10 § 4 k.k.).
8.
Pojęcie orzekania. Pojęcie orzekania jest szersze od pojęcia wyrokowania. Zatem na gruncie przepisu art. 4 § 1 k.k. chodzi
o nową ustawę obowiązującą podczas wydawania wyroku zarówno w I instancji, jak i II instancji, a także na
etapie orzekania kasacyjnego i na skutek wznowienia postępowania. Orzekaniem będzie również wydawanie
postanowienia o umorzeniu postępowania przygotowawczego, postanowienia o przedstawieniu zarzutów,
postanowienia o stosowaniu środków zabezpieczających. Orzekaniem będzie także stwierdzenie niewłaściwości
rzeczowej przez sąd w trybie art. 35 § 1 k.p.k. (por. wyrok SA w Krakowie z dnia 28 lutego 2013 r., II AKz 52/13, LEX nr
1286551; wyrok SN z dnia 14 listopada 2012 r., V KK 16/12, LEX nr 1231649). Zmiana ustawy może polegać na
przekwalifikowaniu zbrodni w występek, co może oznaczać konieczność przekazania sprawy przez sąd okręgowy sądowi
rejonowemu, jeśli zachodzą przesłanki z art. 35 § 2 k.p.k., a występek nie należy do właściwości rzeczowej sądu okręgowego.
Przepis art. 4 § 1 k.k. może znaleźć również zastosowanie w postępowaniu wykonawczym wówczas, gdy sąd
wykonujący orzeczenie będzie musiał podjąć decyzję natury incydentalnej, której treść jest zdeterminowana
uregulowaniami karnomaterialnymi, oczywiście z wyjątkiem sytuacji określonych w art. 4 § 2 i 3 k.k. Nietrafny
jest pogląd S. Żółtka, który twierdzi, że przepis art. 4 § 1 k.k. nie znajdzie zastosowania na etapie postępowania
wykonawczego, zwłaszcza w przypadku stosowania przepisów art. 45, 46, 65 k.k.w. (S. Żółtek (w
Kodeks karny. Część ogólna,t. 1, red. M. Królikowski, 2015, s. 188). Trzeba bowiem podkreślić, że przynajmniej w przypadku zamiany kary grzywny na
zastępczą karę pozbawienia wolności ustawodawca uzależnił maksymalny jej wymiar od górnej granicy kary pozbawienia
wolności za dane przestępstwo, a ta przecież może się zmienić przed wydaniem postanowienia o zamianie. Przez pojęcie
orzekania należy rozumieć także wydawanie wyroku łącznego po zmianie ustawy (por. wyroki SN z dnia: 9 stycznia
2015 r., IV KK 224/14, LEX nr 1622330, 7 listopada 2014 r., II KK 284/14, LEX nr 1539462, 17 lipca 2014 r., V KK 211/14,
Prok. i Pr.-wkł. 2014, nr 10, poz. 1, oraz 25 czerwca 2014 r., II KK 139/14, Prok. i Pr.-wkł. 2014, nr 10, poz. 2).
9.
Zasada stosowania ustawy nowej. Z przepisu art. 4 § 1 k.k. wynika zasada stosowania ustawy nowej, a więc
obowiązującej w czasie orzekania, tj. w chwili wydawania decyzji procesowej. Wydając wyrok na podstawie
ustawy nowej, sąd nie musi w podstawie skazania podawać przepisu art. 4 § 1 k.k., sygnalizując tym samym fakt
zmiany ustawodawstwa. Ustawa nowa jest bowiem prawem obowiązującym w czasie orzekania i nie wymaga
wskazywania szczególnego przepisu jako podstawy jej stosowania. W ewentualnym uzasadnieniu sąd wykaże,
dlaczego ustawodawstwo poprzednio obowiązujące nie znalazło zastosowania (odmiennie i nietrafnie S. Żółtek
(w
Kodeks karny. Część ogólna, t. 1, red. M. Królikowski, 2015, s. 187; podobnie SA w Białymstoku w wyroku z dnia 25lutego 2014 r., II AKa 16/14, LEX nr 1504343). Jakkolwiek nie ma potrzeby, aby powoływać w sentencji orzeczenia przepis art.
4 § 1 k.k. w sytuacji stosowania ustawy nowej, to konieczne wydaje się, aby odwołać się do ustawy nowej, wskazując, że
rozstrzygnięcie następuje na podstawie określonego przepisu w brzmieniu nadanym ustawą nową.
10.
Pojęcie ustawy obowiązującej poprzednio. Przez pojęcie ustawy obowiązującej poprzednio należy rozumieć
uregulowania mogące mieć zastosowanie w konkretnej sprawie, które obowiązywały w czasie popełnienia czynu
zabronionego oraz wszystkie inne - do momentu wejścia w życie ustawy nowej. Ustawą obowiązującą poprzednio nie
jest zatem tylko ta, która bezpośrednio poprzedza wejście w życie ustawy nowej. Treść przepisu art. 4 § 1 k.k. nie stwarza
podstawy takiego wnioskowania. Przez pojęcie ustawy obowiązującej poprzednio należy rozumieć także tzw. ustawę
epizodyczną (tzw. czasową, tj. której czas obowiązywania został przez ustawodawcę jednoznacznie określony i przypadał na
okres pomiędzy czasem popełnienia czynu zabronionego a orzekaniem).
11.
Pojęcie ustawy względniejszej. W przepisie art. 4 § 1 k.k. ustawodawca użył pojęcia ustawy względniejszej dla sprawcy.
Przede wszystkim należy podkreślić, że chodzi tutaj o ocenę in concreto, a nie in abstracto. Z praktycznego punktu
widzenia konieczne jest najpierw ustalenie stanu faktycznego, aby następnie stało się możliwe rozważenie, która z ustaw -
nowa czy też obowiązująca poprzednio - jest najwzględniejsza dla sprawcy. Organ orzekający porównuje sytuację prawną
sprawcy na gruncie nowej ustawy z sytuacją prawną sprawcy na gruncie każdej z ustaw obowiązujących poprzednio. Przy
dokonywaniu takiego porównania uwzględnia się przede wszystkim kwalifikację prawną czynu, a także karę grożącą,
przewidzianą w sankcji. Należy brać pod uwagę także możliwość (obowiązek) jej nadzwyczajnego złagodzenia lub
obostrzenia, a także kształt dyrektyw sądowego wymiaru kary, które determinują jej surowość. Wreszcie bierze się
pod uwagę możliwość przypisania sprawcy czynu w warunkach recydywy, możliwość zastosowania warunkowego
umorzenia postępowania albo zawieszenia wykonania kary. Trzeba jednak zastrzec, że jeśli poprzednia ustawa
przewidywała zagrożenie w granicach do lat 3, a nowa przewiduje zagrożenie od 3 miesięcy do lat 5, natomiast sąd doszedł do
wniosku, że karą adekwatną byłaby kara w wymiarze 2 lat zarówno na gruncie nowej, jak i starej ustawy, to co do zasady
różnica w zagrożeniu ustawowym jest tutaj bez znaczenia. Reasumując, organ orzekający, bazując na ustalonym stanie
faktycznym, musi przygotować projekt rozstrzygnięcia z zastosowaniem przepisów ustawy nowej oraz poprzednio
obowiązujących i wybrać ten, w którym sytuacja sprawcy będzie się kształtowała korzystniej. Trzeba zaznaczyć, że przy ocenie,
czy i która z ustaw jest najwzględniejsza, niezbędne są także uwzględnienie okresu przedawnienia kary, która zostałaby
wymierzona na gruncie każdej z ustaw, a także perspektywa warunkowego zwolnienia, jeśli wymierzono karę pozbawienia
wolności. Wydaje się, że dla takiej oceny mają znaczenie także możliwość dokonywania modyfikacji rzeczonej kary na etapie
postępowania wykonawczego oraz zakres tej modyfikacji. Przy tym przez modyfikację kary należy rozumieć nie tylko jej
zamianę na karę zastępczą, przekształcanie jej formy, ale również dopuszczalność warunkowego jej zawieszenia po wszczęciu
postępowania wykonawczego. Nietrafny jest pogląd wyrażony w judykaturze, jakoby przy dekodowaniu treści przepisu
poprzednio obowiązującego konieczne było uwzględnienie takiej wykładni, którą przyjmowano powszechnie w orzecznictwie w
czasie występowania okoliczności faktycznych będących przedmiotem oceny (tak SN w wyroku z dnia 23 maja 2013 r., III KK
102/13, LEX nr 1315620). Pogląd taki pomija całkowicie treść przepisu art. 8 § 1 k.p.k., który przewiduje zasadę
samodzielności jurysdykcyjnej sądu. Jego akceptacja oznaczałaby, że sąd, stosując ustawę poprzednio obowiązującą, byłby
związany wykładnią uregulowań dokonywaną w czasie, gdy one obowiązywały.
12.
Wybór jednej ustawy. W razie zmiany ustawy między popełnieniem czynu zabronionego a orzekaniem organ orzekający
musi zdecydować się albo na ustawę nową, albo na jedną z ustaw obowiązujących poprzednio. Nie jest
dopuszczalne stosowanie najkorzystniejszych uregulowań ze wszystkich konkurujących ze sobą ustaw. Przepis art.
4 § 1 k.k. stanowi bowiem o ustawie, a nie o ustawach, które należy zastosować. Warto jednak odnotować zaprezentowane w
orzecznictwie stanowisko, zgodnie z którym w razie gdy stosowanie przepisów tylko jednej z ustaw popadałoby w kolizję z art.
15 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych otwartego do podpisu w Nowym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r.
(Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167, zał.), a także z art. 7 ust. 1 EKPC, nie jest wykluczone stosowanie najwzględniejszych
przepisów jednej i drugiej ustawy (wyrok SA w Lublinie z dnia 20 maja 1993 r., II AKr 80/93, OSA 1994, z. 2, poz. 10). Taka
konstatacja znajduje swoje normatywne podstawy w art. 90 ust. 2 Konstytucji RP, który stanowi, że umowa międzynarodowa
ratyfikowana za zgodą wyrażoną w ustawie ma pierwszeństwo przed ustawą, jeśli ustawy nie da się pogodzić z umową. W
przypadku przypisania sprawcy kilku czynów zabronionych możliwa jest ocena każdego z nich na podstawie tej samej ustawy
karnej, lecz w różnym brzmieniu. Trafnie jednak podkreśla się w literaturze przedmiotu, że do jednego czynu należy stosować
jedną ustawę (S. Żółtek (w
Kodeks karny. Część ogólna, t. 1, red. M. Królikowski, 2015, s. 200; zob. też wyrok SA w Krakowiez dnia 10 czerwca 2014 r., II AKa 94/14, KZS 2014, z. 6, poz. 72), oczywiście z zastrzeżeniem, które zostało poczynione wyżej.
13.
Powołanie art. 4 § 1 k.k. w podstawie rozstrzygnięcia. W razie zastosowania ustawy, która nie obowiązuje już w chwili
orzekania, konieczne jest powołanie w podstawie rozstrzygnięcia przepisu art. 4 § 1 k.k., jest on bowiem podstawą stosowania
uregulowań, które już nie obowiązują. W przypadku wyroku skazującego przepis ten należy powołać zarówno w podstawie
skazania, jak i w podstawie wymiaru kary. W razie wydania wyroku umarzającego postępowanie (warunkowo lub
bezwarunkowo) ewentualnie w przypadku uniewinnienia na podstawie przepisów ustawy obowiązującej poprzednio, również
konieczne jest powołanie art. 4 § 1 k.k. w podstawie rozstrzygnięcia.
14.
Zmiana ustawy po wydaniu orzeczenia nieprawomocnego. Jeżeli zmiana ustawy nastąpi po wydaniu orzeczeniu, a przed
uprawomocnieniem, to kwestia, czy zastosowanie znajdzie przepis art. 4 § 1, czy też 4 § 2-4 k.k., zależy od tego, czy orzeczenie
zostało zaskarżone, czy też nie. W razie wniesienia środka odwoławczego organ II instancji, rozpoznając sprawę,
będzie musiał zastosować przepis art. 4 § 1 k.k. Jeśli natomiast orzeczenie wydał sąd w formie wyroku, który nie został
zaskarżony i uprawomocnił się, ewentualna modyfikacja orzeczenia na skutek zmiany ustawy będzie miała miejsce na podstawie
art. 4 § 2-4 k.k.
15.
Zmiana ustawy po wydaniu orzeczenia prawomocnego. Inną treść normatywną ma przepis art. 4 § 2 k.k., który odnosi
się do zmiany ustawy po wymierzeniu kary. Jakkolwiek nie wynika to jednoznacznie z komentowanego uregulowania, to jednak
trzeba przyjąć, że stosuje się je po uprawomocnieniu się wyroku. Na etapie orzekania zmianę ustawodawstwa uwzględnia się,
w myśl przepisu art. 4 § 1 k.k. (podobnie S. Żółtek (w
Kodeks karny. Część ogólna, t. 1, red. M. Królikowski, 2015, s. 200).Jeśli sąd już wydał wyrok, który się uprawomocnił, i nie toczy się żadne postępowanie zmierzające do jego wzruszenia, to należy
zastosować art. 4 § 2 k.k. Komentowany przepis dotyczy tylko wyroków skazujących. Nie ma znaczenia rodzaj kary
wymierzonej oraz czy kara pozbawienia wolności została wymierzona z warunkowym zawieszeniem wykonania. Ponieważ
przepis art. 4 § 2 k.k. stanowi o karze wymierzonej, to należy przyjąć, że uregulowanie to nie dotyczy kar zastępczych. Ma
natomiast zastosowanie również do kary grzywny orzeczonej jako kara kumulatywna (art. 33 § 2, art. 71 § 1 k.k.).
Uregulowanie dotyczy kar wykonywanych lub tych, które będą wykonywane. Nie ma natomiast zastosowania do kar,
które już zostały wykonane. Stosuje się je także do kar jednostkowych, objętych karą łączną. W razie skrócenia kary
jednostkowej, składającej się na wyrok łączny, konieczne jest ponowne orzeczenie kary łącznej. Do momentu znowelizowania
przepisu art. 4 § 2 k.k. ustawą z dnia 20 lutego 2015 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U.
poz. 396) nie było jasne, jak należy rozumieć sformułowanie "do górnej granicy ustawowego zagrożenia przewidzianego za taki
czyn w nowej ustawie". W orzecznictwie proponowano interpretację, zgodnie z którą chodzi tutaj o górną granicę kary
przewidzianą w sankcji, bez uwzględnienia nadzwyczajnego jej wymiaru (tak np. SN w postanowieniu z dnia 6 września 2000
r., III KKN 337/00, OSNKW 2000, nr 9-10, poz. 81). Odmienne stanowisko zajął wcześniej SA w Katowicach (postanowienie z
dnia 21 października 1998 r., II AKz 227/98, OSA 1999, z. 2, poz. 10), zgodnie z którym przepis art. 4 § 2 k.k. znajduje
zastosowanie jedynie wówczas, gdy na gruncie nowej ustawy łącznie z nadzwyczajnym obostrzeniem kary nie będzie można
orzec kary, która została wymierzona w prawomocnym wyroku. Taki pogląd prezentowany był również w doktrynie prawa
karnego (por. np. A. Zoll (w
Kodeks karny. Część ogólna, t. 1, red. A. Zoll, 2012 s. 122). To ostatnie stanowisko znalazłoswój wyraz normatywny w znowelizowanym art. 4 § 2 k.k. Przepis ten od 1 lipca 2015 r. znajdzie zastosowanie jedynie wówczas,
gdy kara orzeczona w prawomocnym wyroku będzie wyższa od kary przewidzianej za ten sam czyn w nowej ustawie, ale z
nadzwyczajnym jej obostrzeniem. Uregulowanie stanowi bowiem o najsurowszej karze możliwej do orzeczenia za dany czyn.
Powstaje jednak pytanie, czy tę granicę obostrzoną w świetle nowej ustawy bierze się pod uwagę niezależnie od tego, czy na
podstawie tej nowej ustawy kara mogłaby być nadzwyczajnie obostrzona wobec osądzonego prawomocnie sprawcy, czy też
tylko wówczas, gdy takie nadzwyczajne obostrzenie kary mogłoby wchodzić w grę. Ratio legis rzeczonego uregulowania było
to, aby sprawcy skazani w warunkach nadzwyczajnego obostrzenia kary nie byli nadmiernie uprzywilejowani na skutek zmiany
ustawodawstwa. Stanowisko proponowane przez SN mogło bowiem prowadzić do sytuacji, w której skutki obostrzenia kary
wymierzonej w warunkach art. 64 § 1 lub 2 k.k., a także w art. 91 § 1 k.k. mogły być zniweczone na skutek wejścia w życie
nowej ustawy. Trzeba zwrócić uwagę na to, że przepis art. 4 § 2 k.k. w nowym brzmieniu stanowi o możliwie najsurowszej
karze możliwej do orzeczenia na podstawie nowej ustawy. Tę możliwość należy oceniać in concreto, a nie in abstracto, a więc
trzeba się zastanawiać nad tym, czy w stosunku do tego konkretnego sprawcy na gruncie nowej ustawy kara
mogłaby być również wymierzona z nadzwyczajnym obostrzeniem. Tylko pod takim warunkiem należy brać pod uwagę
granice nadzwyczajne obostrzone na gruncie nowej ustawy. Jeśli kara wymierzona w wyroku byłaby wyższa od tego wymiaru,
to należy ją obniżyć. Konieczność oceny in concreto uzasadnia to, że również na gruncie art. 4 § 1 k.k. - przy badaniu tego,
która ustawa jest względniejsza dla sprawcy - uwzględnia się ocenę in concreto.
16.
Zakres zastosowania przepisu art. 4 § 2 k.k. Komentowane uregulowanie znajduje zastosowanie tylko wówczas, gdy kara
wymierzona w prawomocnym wyroku i kara przewidziana za ten sam czyn w nowej ustawie o niższych granicach są tego
samego rodzaju.
17.
Zakres zastosowania przepisu art. 4 § 3 k.k. Przepis art. 4 § 3 k.k. dotyczy tylko takich wyroków, w których wymierzono
karę pozbawienia wolności. Nie odnosi się on do sytuacji, w których w prawomocnym wyroku wymierzono karę ograniczenia
wolności, natomiast w nowej ustawie czyn zagrożony jest karą grzywny. W doktrynie podkreśla się, że w takiej sytuacji należy
stosować przepis art. 4 § 3 k.k. per analogiam i dokonywać zamiany na karę grzywny, zgodnie z przelicznikami określonymi w
art. 63 k.k. (tak np. S. Żółtek (w
Kodeks karny. Część ogólna, t. 1, red. M. Królikowski, 2015, s. 209, 213). Jakkolwiekproponowane rozwiązanie jest korzystne dla sprawcy, to jednak rozciąganie komentowanego uregulowania na przedstawioną
sytuację stanowi bardzo odległą analogię. Wydaje się jednak, że nie można przyjąć, że zamiana jest niedopuszczalna, ponieważ
takie rozwiązanie naruszałoby treść przepisu art. 15 ust. 1 zdanie trzecie MPPOiP, który wyraźnie przyznaje skazanemu prawo
do skorzystania z takiej zmiany na korzyść.
18.
Kara podlegająca wykonaniu. Zgodnie z przepisem art. 4 § 3 k.k. zamianie ulega kara pozbawienia wolności podlegająca
wykonaniu. Nie dokonuje się zatem zamiany kary pozbawienia wolności, która została wymierzona z warunkowym
zawieszeniem jej wykonania. Dopiero po zarządzeniu wykonania kary takiej zamiany dokonuje się zgodnie z przelicznikami
określonymi w komentowanym przepisie. Zamiany takiej można dokonać w postanowieniu o zarządzeniu wykonania kary
pozbawienia wolności, pod warunkiem jednak, że takie postanowienie zapada na podstawie art. 75 § 1 lub 2a k.k. Tylko kara
pozbawienia wolności jest wykonalna z chwilą wydania takiego postanowienia (arg. ex art. 9 § 3 k.k.w.), a więc w świetle
przepisu art. 4 § 3 k.k. kara taka ulega zamianie. Jeżeli zarządzenie wykonania kary następuje na podstawie art. 75 § 2 i 3
k.k., kara staje się wykonalna z chwilą uprawomocnienia się takiego postanowienia (art. 178 § 3 k.k.w.). Dopiero po
uprawomocnieniu się tego orzeczenia należy wydać kolejne postanowienie - tym razem o zamianie kary pozbawienia wolności
na karę wolnościową w myśl przepisu art. 4 § 3 k.k.
19.
Kryteria wyboru kary. Sąd, dokonując zmiany kary pozbawienia wolności na karę wolnościową, przy wyborze tej
kary powinien kierować się dyrektywami określonymi w art. 53 k.k.
20.
Wymiar kary przeliczonej. Przeliczeniu podlega reszta kary pozbawienia wolności. Kara grzywny lub ograniczenia
wolności powstała na skutek zastosowania przepisu art. 4 § 3 k.k. może przekraczać ogólne granice wymiaru kary
ograniczenia wolności określone w art. 34 § 1 oraz art. 33 § 1 k.k. Należy zwrócić uwagę na to, że w tych przepisach
wyraźnie postanowiono, iż ogólny wymiar tych kar wchodzi w grę wówczas, gdy ustawa nie stanowi inaczej. Dopuszczalność
przeliczenia kary pozbawienia wolności pozostałej do wykonania na podstawie art. 4 § 3 k.k., a także względy
politycznokryminalne (niedopuszczenie do nadmiernego uprzywilejowania sprawców skazanych na kary izolacyjne) pozwalają
uznać ten przepis za wyjątek w stosunku do ogólnych uregulowań dotyczących wymiaru kary ograniczenia wolności i grzywny
(tak również A. Wąsek, Kodeks karny. Komentarz, t. 1, Gdańsk 1999, s. 76). Orzekając karę ograniczenia wolności lub
grzywny w myśl przepisu art. 4 § 3 k.k., trzeba mieć jednak na uwadze granice tych kar przewidziane w sankcji
za przestępstwo prawomocnie osądzone w nowej ustawie. Sąd ma swobodę w ustaleniu wysokości jednej stawki
dziennej, jeśli nowa ustawa przewiduje grzywnę w tej postaci. Stosuje bowiem przepis art. 33 § 3 k.k.
21.
Właściwość sądu do orzekania na gruncie art. 4 § 2 i 3 k.k. Przepis art. 4 § 2 i 3 k.k. znajduje zastosowanie po
uprawomocnieniu się orzeczenia, w którym wymierzono karę, a więc wówczas, gdy orzeczenie jest wykonalne (art. 9 § 1-2
k.k.w.). W tej sytuacji o właściwości sądu w zakresie modyfikacji orzeczenia rozstrzygać musi sąd właściwy zgodnie z art. 3 §
1 k.k.w. Tym samym sąd będzie orzekał zawsze w składzie jednoosobowym. Trzeba jednak odnotować odmienne
stanowisko prezentowane w tym zakresie w judykaturze (por. np. postanowienie SN z dnia 6 września 2000 r., III KKN 337/00,
OSNKW 2000, nr 9-10, poz. 81). Sąd orzeka postanowienie, w którym wskazuje karę podlegającą obniżeniu, oraz
wyrok, w którym kara ta została wymierzona, a następnie określa, do jakiej wysokości karę skraca, a nie - o ile ją
skraca. Jeśli skazany już wykonał karę w wymiarze wynikającym z tego postanowienia, postępowanie wykonawcze należy
umorzyć. Postanowienie o zmianie orzeczenia jest wykonalne z chwilą wydania (art. 9 § 3 k.k.w.). Wyroki, w których dokonano
zmian, w zakresie niezmienionym, podlegają wykonaniu.
22.
Kontrawencjonalizacja. Powstaje pytanie, czy w razie skazania za przestępstwo, a następnie przekształcenia tego czynu w
wykroczenie w nowej ustawie prawomocne orzeczenie podlega modyfikacji. W takim przypadku nie stosuje się przepisu art. 4
§ 2 i 3 k.k., wykładnia systemowa tego uregulowania prowadzi bowiem do wniosku, że chodzi w nim o wymierzenie kary
przewidzianej za przestępstwo. Problem ten rozwiązuje nowy art. 2a k.w. dodany nowelą z dnia 20 lutego 2015 r. (zob. V.
Konarska-Wrzosek, Nowe przepisy intertemporalne - wątpliwości i trudności w ich praktycznym stosowaniu (w
Problemy współczesnego prawa karnego i polityki kryminalnej. Księga jubileuszowa Profesor Zofii Sienkiewicz, red. M. Bojarski, J.
Brzezińska, K. Łucarz, Wrocław 2015, s. 214-223).
23.
Depenalizacja czynu prawomocnie osądzonego. Jeśli na podstawie nowej ustawy czyn prawomocnie osądzony nie jest
już czynem zabronionym, następuje zatarcie skazania z mocy prawa. Zatarcie skazania następuje z chwilą wejścia w
życie nowej ustawy. Jeśli w momencie wejścia w życie nowej ustawy toczy się postępowanie wykonawcze dotyczące wyroku,
w którym przypisano zdepenalizowany czyn, należy je umorzyć (art. 15 § 1 k.k.w.). Na postanowienie o umorzeniu
postępowania wykonawczego przysługuje zażalenie (art. 15 § 2a k.k.w.). Jeśli postępowania jeszcze nie wszczęto, to
zachodzi przeszkoda do wykonania orzeczenia. Na skutek zatarcia skazania prawomocny wyrok traci cechę wykonalności.
Skutki określone w art. 4 § 4 k.k. dotyczą również tych skazanych, którzy w całości wykonali wymierzoną im karę.
Skazany nie może jednak domagać się od Skarbu Państwa jakiegokolwiek odszkodowania z powodu wykonania kary
wymierzonej za czyn zdepenalizowany. Trafnie podkreśla się w doktrynie prawa karnego, że w razie przesunięcia prawomocnie
osądzonego przestępstwa do kategorii deliktów administracyjnych w nowej ustawie skazanie objęte jest skutkami, o których
mowa w art. 4 § 4 k.k. (S. Żółtek (w
Kodeks karny. Część ogólna, t. 1, red. M. Królikowski, 2015, s. 215). W takim bowiem przypadku czyn przestaje być zabroniony pod groźbą kary.
24.
Artykuł 4 k.k. a szczególne uregulowania intertemporalne. Przepisu art. 4 k.k. nie stosuje się, jeżeli ustawa zawiera
przepisy szczególne, określające zasady intertemporalne. Takim uregulowaniem szczególnym jest na przykład art. 19 ust. 1
ustawy z dnia 20 lutego 2015 r. (Dz. U. poz. 396). Zgodnie z tym unormowaniem przepisów rozdziału IX k.k. (zbieg przestępstw
i zasady orzekania kary łącznej) w brzmieniu nadanym tym aktem normatywnym nie stosuje sie do kar prawomocnie
orzeczonych przed dniem wejścia w życie tej ustawy, chyba że zachodzi potrzeba orzeczenia kary łącznej w związku z
prawomocnym skazaniem po wejściu w życie ustawy z dnia 20 lutego 2015 r. Komentowane uregulowanie dotyczy zatem tylko
takiej sytuacji, gdy po 1 lipca 2015 r. uprawomocni się nowy wyrok, w którym wymierzono kary podlegające łączeniu z karami
prawomocnie orzeczonymi przed tą datą. Przepis ten nie dotyczy sytuacji, w których potrzeba wydania wyroku łącznego,
obejmującego również kary wymierzone przed 1 lipca 2015 r., zajdzie po tej dacie z innych powodów niż prawomocne skazanie
po 1 lipca 2015 r. (np. na skutek uchylenia wyroku skazującego, który uprawomocnił się przed 1 lipca 2015 r.). W takim
przypadku orzekanie kary łącznej na podstawie kar jednostkowych wymierzonych przed 1 lipca 2015 r. musi się odbywać z
uwzględnieniem reguł określonych w art. 4 § 1 k.k. Przepis art. 19 ust. 1 ustawy z dnia 20 lutego 2015 r. nie może być
rozumiany w ten sposób, że w przypadkach, w których potrzeba wydania wyroku łącznego po 1 lipca 2015 r. nie wynika z faktu
prawomocnego, nowego skazania po tej dacie, do orzekania kary łącznej stosuje się przepisy obowiązujące do 1 lipca 2015 r.
To że art. 19 ust. 1 w wypadkach w nim określonych nakazuje jedynie na zasadzie wyjątku stosowanie ustawy nowej także do
skazań sprzed 1 lipca 2015 r., nie oznacza, że w przypadkach wymykających sie z zakresu tej regulacji zawsze stosuje się
ustawę obowiązującą poprzednio, tj. do 1 lipca 2015 r. (tak nietrafnie m.in. SA w Katowicach w postanowieniu z dnia 2 marca
2016 r., II AKz 10/16, OSA/Kat. 2016, nr 1, poz. 1). Przepis art. 4 § 1 k.k. jest wyłączony przez art. 19 ust. 1 ustawy z dnia
20 lutego 2016 r. tylko w zakresie objętym tym ostatnim unormowaniem. W pozostałych przypadkach stosuje się to
uregulowanie, co oznacza konieczność porównywania konsekwencji prawnokarnych wydania wyroku łącznego przy
uwzględnieniu przepisów obowiązujących zarówno przed 1 lipca 2015 r., jak i po tej dacie (por. W. Wróbel (w
Nowelizacja prawa karnego 2015. Komentarz, red. W. Wróbel, Kraków 2015, s. 914-915).
Ostatnia edycja: