Art. 44
[Przepadek narzędzi i przedmiotów pochodzących z przestępstwa]
1.
Wprowadzenie do problematyki przepadku. Artykuł 44 k.k. w pierwotnym brzmieniu nawiązywał do kary dodatkowej
przepadku z art. 48 § 1-3 k.k. z 1969 r. i także jak poprzednia regulacja obejmuje on trzy grupy przedmiotów:
a) przedmioty pochodzące bezpośrednio z przestępstwa,
b) przedmioty służące do popełnienia przestępstwa oraz
c) przedmioty, których wytwarzanie, posiadanie, przewożenie lub obrót którymi są zakazane.
Różnica w stosunku do poprzedniego kodeksu polegała na tym, że przepadek przedmiotów pochodzących z przestępstwa ma w
nowym kodeksie charakter obligatoryjny, a ponadto w przypadku współwłasności wprowadzono możliwość orzeczenia
przepadku udziału sprawcy, czego nie przewidywał k.k. z 1969 r. Kodeks karny nie przewidział zaś znanej k.k. z 1969 r. kary
dodatkowej w postaci konfiskaty całości lub części mienia. Niewątpliwie było to podyktowane chęcią zerwania z obciążeniem
ideologicznym tego szczególnego środka karnego. W miejsce konfiskaty mienia wprowadzono możliwość orzeczenia przepadku
korzyści uzyskanych z przestępstwa, choćby o charakterze pośrednim (zob. Nowe kodeksy karne..., red. I. Fredrich-Michalska,
B. Stachurska-Marcińczak, s. 146). Jednak pierwotne brzmienie przepisu art. 45 k.k. było niewątpliwie obciążone bardzo
idealistycznym podejściem do zwalczania przestępczości o charakterze ekonomicznym. W pierwotnym ujęciu art. 45 k.k. ten
środek karny dotyczył wyłącznie mienia o charakterze materialnym, a więc nie obejmował on praw majątkowych na dobrach
niematerialnych (np. ubezpieczeń majątkowych, wierzytelności pieniężnych, udziałów w spółkach), a możliwość orzeczenia
przepadku tzw. korzyści osiągniętych z czynu zabronionego, w tym w szczególności korzyści pośrednich, ograniczono wyłącznie
do przestępczości zawodowej lub zorganizowanej. To idealistyczne podejście okazało się całkowicie nieżyciowe, w szczególności
w sytuacji, w której przestępczość w Polsce, tak jak każda przestępczość w gospodarce wolnorynkowej, zaczęła przynosić
korzyści majątkowe o znacznej wartości. Należy także podkreślić, że potrzeba zmian, w szczególności z zakresie tzw. przepadku
korzyści uzyskanych z czynu zabronionego, wynikała także z konieczności implementacji międzynarodowych i unijnych
standardów. Kwestie te zresztą są ściśle powiązane z problematyką konieczności penalizacji zjawiska prania brudnych pieniędzy
(zob. szerzej T. Oczkowski, Przepadek i pranie brudnych pieniędzy jako środki mające na celu pozbawienie korzyści
majątkowych uzyskanych z przestępstwa (w
Węzłowe problemy prawa karnego, kryminologii i polityki kryminalnej. Księga
pamiątkowa ofiarowana profesorowi Andrzejowi Markowi, red. V. Konarska-Wrzosek, J. Lachowski, J. Wójcikiewicz, Warszawa
2010, s. 410-413).
2.
Dotychczasowe nowelizacje art. 44 i 45 k.k. Przepisy art. 44 i 45 k.k. podlegały dotychczas trzem zmianom. Pierwszą z
nich, dokonaną ustawą z dnia 9 września 2000 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny, ustawy - Kodeks postępowania karnego,
ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, ustawy o zamówieniach publicznych oraz ustawy - Prawo bankowe (Dz. U. Nr 93,
poz. 1027), poszerzono zakres środka karnego przepadku korzyści, dopuszczając możliwość jego orzeczenia w stosunku do
każdego sprawcy, który choćby pośrednio osiągnął korzyść majątkową, przy jednoczesnym wprowadzeniu obligatoryjnego
charakteru wobec sprawcy, o którym mowa w art. 65 k.k., lub w sytuacji, gdy uzyskana z czynu korzyść miała znaczną wartość.
Druga z nowelizacji, o zdecydowanie szerszym zakresie, została wprowadzona z dniem 1 lipca 2003 r. na mocy ustawy z dnia
13 czerwca 2003 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny oraz niektórych ustaw (Dz. U. Nr 111, poz. 1061). Nowela ta przede
wszystkim dotyczyła istotnych zmian w zakresie przepadku korzyści. Jednak pewne zmiany wprowadzono także w art. 44 k.k.,
gdzie przedmiotem przepadku mienia służącego do popełnienia przestępstwa objęte zostały nie tylko mienie ruchome, ale każdy
przedmiot materialny. Ponadto w zakresie przepadku przedmiotów służących do popełnienia przestępstwa oraz przedmiotów
zakazanych k.k. jednoznacznie określił, że szczególne przepisy mogą przewidywać obligatoryjny charakter tego środka.
Szerokie zmiany zaś objęły przepisy art. 45 k.k., które po noweli nadały temu środkowi obligatoryjny charakter w każdym
przypadku, a ponadto wprowadzono szerokie domniemania prawne, które miały na celu zwiększenie efektywności stosowania
tego środka. Ostatnia z dotychczasowych nowelizacji, dokonana nowelą z dnia 20 lutego 2015 r., nie wprowadziła istotnych
zmian. Interesujące jest przede wszystkim to, że przepadek został przesunięty z katalogu środków karnych do grupy innych
środków, orzekanych przez sąd karny w związku z popełnionym przestępstwem. To niewątpliwie może być podstawą do
postawienia pytania, dlaczego nadając odmienny charakter tego środka, nie wprowadzono jeszcze dalej idących domniemań,
tym samym wprowadzając do polskiego prawa karnego de facto rozszerzony przepadek.
3.
Przedmiot przepadku. Przepadek z art. 44 k.k. obejmuje trzy grupy przedmiotów:
a) pochodzące bezpośrednio z przestępstwa,
b) służące do popełnienia przestępstwa oraz
c) których wytwarzanie, posiadanie, przesłanie, przenoszenie, przewożenie lub obrót którymi są zakazane.
Przedmiot to niewątpliwie pojęcie niewystępujące w prawie cywilnym, jak również pojęcie niewystępujące chociażby na gruncie
przestępstw przeciwko mieniu. Zasadne jest przyjęcie stanowiska, że przedmiot to niewątpliwie odpowiednik rzeczy, o której
mowa w znamionach paserstwa z art. 291 k.k. czy zniszczenia lub uszkodzenia rzeczy z art. 288 k.k., a więc rzecz materialna,
o wyodrębnionej naturalnie lub sztucznie strukturze, która może być przedmiotem swobodnego obrotu, użytkowania. Oznacza
to, że przedmiotem przepadku w ramach art. 44 k.k. nie mogą być majątkowe dobra niematerialne czy też rzeczy materialne,
niemające samodzielnego charakteru z uwagi na fakt, że są one częścią składową innych rzeczy (por. W. Zalewski (w Kodeks
karny. Część ogólna, t. 2, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, 2011, s. 189). Niewątpliwie za przedmioty należy uznać pieniądze
czy też dokumenty mające wartość majątkową, np. karty płatnicze, papiery wartościowe. Przedmiotem w rozumieniu art. 44
k.k. są także materialne nośniki, na których bezprawnie zapisano cudze utwory, w szczególności cudze programy komputerowe.
Oznacza to, że w przypadku przywłaszczenia dóbr intelektualnych o wartości majątkowej przedmiotem przepadku są materialne
nośniki, na których umieszczono cudzy utwór (np. książki, płyty CD, serwer, z którego odpłatnie pobierane są cudze utwory,
zob. tamże s. 193). Analogicznie należy podejść do specjalnego programu komputerowego, będącego istotnym elementem
materialnego narzędzia do dokonania przestępstwa (np. komputer z programem hackerskim). Niemniej jednak w tym ostatnim
wypadku w grę wchodzi wykładnia dość szeroka, skoro mamy tu co do zasady do czynienia z przepadkiem rzeczy.
4.
Narzędzie służące lub przeznaczone do dokonania przestępstwa. Rzeczy służące do dokonania przestępstwa to
przedmioty, które zostały wytworzone specjalnie do dokonania określonego przestępstwa lub których cechy
użytkowe wiążą się z możliwością naruszenia dobra chronionego prawem (np. wnyki, urządzenia do kopiowania kart
płatniczych, broń palna). Mogą być to także tzw. rzeczy codziennego, legalnego użytku, które w konkretnym wypadku
warunkują dokonanie przestępstwa (por. wyrok SO w Tarnowie z dnia 21 lutego 2003 r., II Ka 39/03, KZS 2003, z. 4, poz. 86).
Innymi słowy, cechy danej rzeczy stają się zasadniczym elementem realizacji przez sprawcę znamion strony przedmiotowej
zarzucanego mu czynu. Nie należy więc traktować rzeczy codziennego użytku jako służących do dokonania czynu zabronionego,
jeśli ich użycie co najwyżej ułatwia dokonanie czynu zabronionego (np. pojazd mechaniczny służący do dotarcia do miejsca
dokonania czynu zabronionego). Dlatego też zbyt restrykcyjny był wyrok składu siedmiu sędziów SN z dnia 11 kwietnia 1984
r., RNw 4/84, OSNKW 1984, nr 11-12, poz. 113; nie można przy tym pominąć kontekstu historycznego tego orzeczenia, które
zapadło w związku ze stosowaniem dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym (Dz. U. Nr 29, poz. 154 z późn. zm.)
- że przedmiotem służącym do popełnienia przestępstwa jest każda rzecz, która chociażby ułatwia jego dokonanie (orzeczenie
dotyczyło kwestii przepadku pojazdu, którym przewożono nielegalne wydawnictwa).
5.
Owoce przestępstwa. Przedmioty pochodzące z przestępstwa (tzw. owoce przestępstwa) to zarówno rzeczy uzyskane za
pomocą popełnionego przestępstwa (wyłudzone mienie), jak i rzeczy wytworzone w ramach dokonanego
przestępstwa (sfałszowane pieniądze). Trafnie się przy tym podnosi, że przedmiot przestępstwa jest pojęciem szerszym niż
narzędzia lub owoce przestępstwa, np. legalnie posiadany obraz, stanowiący narodowe dobro kultury, nielegalnie wywożony za
granicę. W takich wypadkach podstawą orzeczenia przepadku nie będą przepisy art. 44 § 1 i 2 k.k., lecz wyłącznie art. 44 § 6
k.k. (tak słusznie W. Zalewski (w Kodeks karny. Część ogólna, t. 2, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, 2011, s. 195).
6.
Konieczność zindywidualizowania rzeczy objętych przepadkiem. Przepadek obejmuje rzeczy skonkretyzowane,
indywidualnie oznaczone. W przypadku rzeczy tego samego rodzaju powinno się operować w miarę możliwości danymi,
które pozwalają wyodrębnić rzecz podlegającą przepadkowi spośród rzeczy tego samego rodzaju. Przepadkowi bowiem nie
podlega odpowiednia ilość rzeczy tego samego rodzaju, ale podlegają mu konkretne rzeczy, uzyskane z czynu zabronionego
(por. wyrok SA w Krakowie z dnia 1 stycznia 1991 r., II AKr 1/90, KZS 1991, z. 1, poz. 7; A. Marek, Kodeks karny..., 2010, s.
158). Po włączeniu np. skradzionych pieniędzy do majątku sprawcy (choćby przez wymieszanie z innymi banknotami) tracą one
cechy indywidualne. Możliwe zatem jest orzeczenie jedynie przepadku równowartości takich przedmiotów (tak słusznie SN w
wyroku z dnia 27 marca 2013 r., III KK 273/12, LEX nr 1293802). Również w sytuacji, w której sprawca wydatkował środki
pieniężne uzyskane z kradzieży, to nawet gdyby osiągał dochody z innego źródła, można orzec przepadek tylko równowartości
rzeczy uzyskanych z czynu zabronionego. W zakresie przepadku rzeczy kryterium ekonomiczne nie ma znaczenia, istotny jest
przede wszystkim fakt, czy dana rzecz np. służyła do dokonania przestępstwa (postanowienie SA w Katowicach z dnia 1 kwietnia
2009 r., II AKz 194/09, LEX nr 512317). Kryterium ekonomiczne może mieć zaś znaczenie na etapie postępowania
wykonawczego, gdyż do wykonania przepadku przez urząd skarbowy powinny być przekazywane te rzeczy "codziennego"
użytku, które mają wymierną wartość ekonomiczną (tylko takie rzeczy nadają się do licytacji). Przepadek narzędzi ma
zastosowanie przy każdej postaci stadialnej przestępstwa (tj. dokonaniu, usiłowaniu lub karalnym przygotowaniu), gdy rzeczy
te "służyły" do popełnienia przestępstwa (W. Zalewski (w Kodeks karny. Część ogólna, t. 2, red. M. Królikowski, R. Zawłocki,
2011, s. 197). Przepadkiem na podstawie art. 44 k.k. nie są objęte dowody rzeczowe, zaliczane do tzw. śladów
kryminalistycznych (A. Marek, Kodeks karny..., 2010, s. 156).
7.
Zwierzę jako przedmiot przepadku. Zwierzę z pewnością może być uznane za przedmiot w rozumieniu art. 44 k.k. Co
prawda ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 856 z późn. zm.) nadaje im
szczególny status prawny, wskazując, że jest to istota żywa, zdolna do odczuwania i w tym zakresie nie może być ona
traktowana jako rzecz. Jednak ustawa ta wskazuje również, że poza jej prawnym zakresem zwierzę ma status rzeczy. Innymi
słowy, ustawa ta nadaje szczególny status zwierzętom w zakresie ochrony ich przed cierpieniem zadawanym przez człowieka,
nie negując przy tym, że zwierzę jest także elementem obrotu prawnego, tak jak inne rzeczy materialne. W tym też rozumieniu
zwierzę jako narzędzie przestępstwa w rękach sprawcy czy też jako jedna z postaci korzyści pochodzących z czynu
zabronionego może być objęte przepadkiem (por. W. Zalewski (w Kodeks karny. Część ogólna, t. 2, red. M. Królikowski,
R. Zawłocki, 2011, s. 191-192).
8.
Obligatoryjny oraz fakultatywny charakter przepadku przedmiotów. Przepadek z art. 44 k.k. obejmuje trzy grupy
przedmiotów:
a) pochodzące bezpośrednio z przestępstwa,
b) służące do popełnienia przestępstwa oraz
c) których wytwarzanie, posiadanie, przesyłanie, przenoszenie, przewożenie lub obrót którymi są zakazane.
Przepadek przedmiotów służących do popełnienia przestępstwa lub do tego przeznaczonych jest możliwy tylko przy
przestępstwach umyślnych, gdyż chodzi tu przecież o intencjonalny czyn sprawcy, do którego popełnienia świadomie korzysta
on z określonej rzeczy (tak słusznie K. Postulski, M. Siwek, Przepadek w polskim prawie karnym, Kraków 2004, s. 126-127; A.
Marek, Kodeks karny..., 2010, s. 153). Objęcie przepadkiem przedmiotów służących do popełnienia przestępstwa ma
charakter fakultatywny, chyba że ustawa obliguje sąd do orzeczenia przepadku (np. art. 306 ust. 1 ustawy z dnia 30 czerwca
2000 r. - Prawo własności przemysłowej, tekst jedn.: z 2013 r. poz. 1410 z późn. zm.). Co do rzeczy uzyskanych z czynu
zabronionego, podlegają one obligatoryjnemu przepadkowi. Trzecia grupa przedmiotów, tj. rzeczy zakazane, co do
zasady, mogą być objęte przepadkiem, chyba że ustawa obliguje do orzeczenia tego środka.
9.
Własność rzeczy a przepadek. Co do zasady, nie jest również możliwe objęcie przepadkiem rzeczy niebędących
własnością sprawcy, chyba że przepis szczególny taką możliwość wprowadza (np. art. 202 § 5, art. 316 § 1, art. 121 ust. 1
i 2 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 666 z późn.
zm., art. 70 ust. 1 u.p.nar., art. 306 ust. 1 i 2 p.w.p. czy też art. 133 ustawy z dnia 6 września 2001 r. - Prawo farmaceutyczne,
tekst jedn.: Dz. U. z 2008 r. Nr 45, poz. 271 z późn. zm.).
10.
Związek przedmiotu przepadku z osądzonym przestępstwem. Przepadek może dotyczyć przedmiotów pochodzących
bezpośrednio lub pośrednio z czynu osądzonego w danej sprawie (wyrok SN z dnia 21 października 1974 r., II KR 186/74,
OSNPG 1975, nr 3, poz. 34, czy też wyrok SN z dnia 31 marca 2005 r., IV KK 75/05, LEX nr 148222).
11.
Zwrot przedmiotu osobie uprawnionej. Nie jest możliwe orzeczenie przepadku rzeczy pochodzących z czynu
zabronionego, jeśli zabezpieczona rzecz, uzyskana z czynu zabronionego, podlega zwrotowi pokrzywdzonemu lub
innej osobie uprawnionej (wyrok SN z dnia 18 sierpnia 2000 r., II KKN 158/00, LEX nr 46030). Możliwość dokonania zwrotu
rzeczy pochodzącej z czynu zabronionego wyklucza również orzeczenie przepadku samej rzeczy i orzeczenie od sprawcy na
rzecz pokrzywdzonego środka kompensacyjnego. Trafnie też przyjęto w postanowieniu SN z dnia 29 stycznia 2015 r., I KZP
24/14, OSNKW 2015, nr 4, poz. 30, że sam fakt pokrzywdzenia nie stanowi wystarczającego tytułu uprawniającego do zwrotu
przedmiotu uzyskanego przez sprawcę przestępstwa, jeśli pokrzywdzony udostępnił mienie w zamian za przestępstwo płatnej
protekcji. Innymi słowy, jeśli mienie uzyskane przez sprawcę przestępstwa od innej osoby, nawet pokrzywdzonej czynem
sprawcy, samo pochodziło z czynu zabronionego popełnionego przez pokrzywdzonego lub było świadomie przekazane sprawcy
do osiągnięcia celu przestępczego lub innego celu niegodziwego, to nie może podlegać zwrotowi, lecz powinno być objęte
przepadkiem na podstawie art. 44 § 2 lub 6 k.k.
12.
Obiektywna niemożność orzeczenia przepadku przedmiotu lub korzyści. W przypadku, gdy zachodzi obiektywna
niemożność orzeczenia przepadku rzeczy lub korzyści (np. skradzione pieniądze zostały wydatkowane, spłonął obraz zakupiony
za skradzione pieniądze), sąd może orzec przepadek równowartości owoców przestępstwa lub narzędzi, a w
przypadku korzyści sąd orzeka taki przepadek. Niemożność orzeczenia nie musi być następstwem działania sprawcy,
przyczyna braku możliwości orzeczenia przepadku nie ma tu znaczenia.
13.
Określenie w orzeczeniu sposobu wykonania przepadku. O ile przepis szczególny nie stanowi odmiennie, sąd
orzekający przepadek nie jest uprawniony do określenia sposobu wykonania przepadku, gdyż te kwestie reguluje
k.k.w. Jednak przepisy szczególne przewidują możliwość określenia przez sąd inaczej, niż to przewiduje k.k.w. w zakresie
postępowania z przedmiotem przepadku, przez orzeczenie obowiązku jego zniszczenia (zob. art. 133 pr. farm.), choć wydaje
się, że w szczególności w przypadku czynów z art. 124, 124a oraz 126 pr. farm. bardziej racjonalne byłoby wprowadzenie tej
zasady jako obowiązkowej z mocy prawa. W każdym z tych czynów produkty lecznicze nie nadają się do obrotu, czyli nie mogą
służyć do leczenia ludzi lub zwierząt. Obowiązek zniszczenia przedmiotu w razie orzeczenia przepadku może także wynikać
wprost z ustawy, co formalnie wyklucza konieczność określenia w orzeczeniu sposobu postępowania z rzeczą na etapie
wykonania orzeczenia sądu karnego (zob. art. 306 ust. 3 p.w.p.).
[Przepadek narzędzi i przedmiotów pochodzących z przestępstwa]
1.
Wprowadzenie do problematyki przepadku. Artykuł 44 k.k. w pierwotnym brzmieniu nawiązywał do kary dodatkowej
przepadku z art. 48 § 1-3 k.k. z 1969 r. i także jak poprzednia regulacja obejmuje on trzy grupy przedmiotów:
a) przedmioty pochodzące bezpośrednio z przestępstwa,
b) przedmioty służące do popełnienia przestępstwa oraz
c) przedmioty, których wytwarzanie, posiadanie, przewożenie lub obrót którymi są zakazane.
Różnica w stosunku do poprzedniego kodeksu polegała na tym, że przepadek przedmiotów pochodzących z przestępstwa ma w
nowym kodeksie charakter obligatoryjny, a ponadto w przypadku współwłasności wprowadzono możliwość orzeczenia
przepadku udziału sprawcy, czego nie przewidywał k.k. z 1969 r. Kodeks karny nie przewidział zaś znanej k.k. z 1969 r. kary
dodatkowej w postaci konfiskaty całości lub części mienia. Niewątpliwie było to podyktowane chęcią zerwania z obciążeniem
ideologicznym tego szczególnego środka karnego. W miejsce konfiskaty mienia wprowadzono możliwość orzeczenia przepadku
korzyści uzyskanych z przestępstwa, choćby o charakterze pośrednim (zob. Nowe kodeksy karne..., red. I. Fredrich-Michalska,
B. Stachurska-Marcińczak, s. 146). Jednak pierwotne brzmienie przepisu art. 45 k.k. było niewątpliwie obciążone bardzo
idealistycznym podejściem do zwalczania przestępczości o charakterze ekonomicznym. W pierwotnym ujęciu art. 45 k.k. ten
środek karny dotyczył wyłącznie mienia o charakterze materialnym, a więc nie obejmował on praw majątkowych na dobrach
niematerialnych (np. ubezpieczeń majątkowych, wierzytelności pieniężnych, udziałów w spółkach), a możliwość orzeczenia
przepadku tzw. korzyści osiągniętych z czynu zabronionego, w tym w szczególności korzyści pośrednich, ograniczono wyłącznie
do przestępczości zawodowej lub zorganizowanej. To idealistyczne podejście okazało się całkowicie nieżyciowe, w szczególności
w sytuacji, w której przestępczość w Polsce, tak jak każda przestępczość w gospodarce wolnorynkowej, zaczęła przynosić
korzyści majątkowe o znacznej wartości. Należy także podkreślić, że potrzeba zmian, w szczególności z zakresie tzw. przepadku
korzyści uzyskanych z czynu zabronionego, wynikała także z konieczności implementacji międzynarodowych i unijnych
standardów. Kwestie te zresztą są ściśle powiązane z problematyką konieczności penalizacji zjawiska prania brudnych pieniędzy
(zob. szerzej T. Oczkowski, Przepadek i pranie brudnych pieniędzy jako środki mające na celu pozbawienie korzyści
majątkowych uzyskanych z przestępstwa (w
Węzłowe problemy prawa karnego, kryminologii i polityki kryminalnej. Księga pamiątkowa ofiarowana profesorowi Andrzejowi Markowi, red. V. Konarska-Wrzosek, J. Lachowski, J. Wójcikiewicz, Warszawa
2010, s. 410-413).
2.
Dotychczasowe nowelizacje art. 44 i 45 k.k. Przepisy art. 44 i 45 k.k. podlegały dotychczas trzem zmianom. Pierwszą z
nich, dokonaną ustawą z dnia 9 września 2000 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny, ustawy - Kodeks postępowania karnego,
ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, ustawy o zamówieniach publicznych oraz ustawy - Prawo bankowe (Dz. U. Nr 93,
poz. 1027), poszerzono zakres środka karnego przepadku korzyści, dopuszczając możliwość jego orzeczenia w stosunku do
każdego sprawcy, który choćby pośrednio osiągnął korzyść majątkową, przy jednoczesnym wprowadzeniu obligatoryjnego
charakteru wobec sprawcy, o którym mowa w art. 65 k.k., lub w sytuacji, gdy uzyskana z czynu korzyść miała znaczną wartość.
Druga z nowelizacji, o zdecydowanie szerszym zakresie, została wprowadzona z dniem 1 lipca 2003 r. na mocy ustawy z dnia
13 czerwca 2003 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny oraz niektórych ustaw (Dz. U. Nr 111, poz. 1061). Nowela ta przede
wszystkim dotyczyła istotnych zmian w zakresie przepadku korzyści. Jednak pewne zmiany wprowadzono także w art. 44 k.k.,
gdzie przedmiotem przepadku mienia służącego do popełnienia przestępstwa objęte zostały nie tylko mienie ruchome, ale każdy
przedmiot materialny. Ponadto w zakresie przepadku przedmiotów służących do popełnienia przestępstwa oraz przedmiotów
zakazanych k.k. jednoznacznie określił, że szczególne przepisy mogą przewidywać obligatoryjny charakter tego środka.
Szerokie zmiany zaś objęły przepisy art. 45 k.k., które po noweli nadały temu środkowi obligatoryjny charakter w każdym
przypadku, a ponadto wprowadzono szerokie domniemania prawne, które miały na celu zwiększenie efektywności stosowania
tego środka. Ostatnia z dotychczasowych nowelizacji, dokonana nowelą z dnia 20 lutego 2015 r., nie wprowadziła istotnych
zmian. Interesujące jest przede wszystkim to, że przepadek został przesunięty z katalogu środków karnych do grupy innych
środków, orzekanych przez sąd karny w związku z popełnionym przestępstwem. To niewątpliwie może być podstawą do
postawienia pytania, dlaczego nadając odmienny charakter tego środka, nie wprowadzono jeszcze dalej idących domniemań,
tym samym wprowadzając do polskiego prawa karnego de facto rozszerzony przepadek.
3.
Przedmiot przepadku. Przepadek z art. 44 k.k. obejmuje trzy grupy przedmiotów:
a) pochodzące bezpośrednio z przestępstwa,
b) służące do popełnienia przestępstwa oraz
c) których wytwarzanie, posiadanie, przesłanie, przenoszenie, przewożenie lub obrót którymi są zakazane.
Przedmiot to niewątpliwie pojęcie niewystępujące w prawie cywilnym, jak również pojęcie niewystępujące chociażby na gruncie
przestępstw przeciwko mieniu. Zasadne jest przyjęcie stanowiska, że przedmiot to niewątpliwie odpowiednik rzeczy, o której
mowa w znamionach paserstwa z art. 291 k.k. czy zniszczenia lub uszkodzenia rzeczy z art. 288 k.k., a więc rzecz materialna,
o wyodrębnionej naturalnie lub sztucznie strukturze, która może być przedmiotem swobodnego obrotu, użytkowania. Oznacza
to, że przedmiotem przepadku w ramach art. 44 k.k. nie mogą być majątkowe dobra niematerialne czy też rzeczy materialne,
niemające samodzielnego charakteru z uwagi na fakt, że są one częścią składową innych rzeczy (por. W. Zalewski (w
Kodeks karny. Część ogólna, t. 2, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, 2011, s. 189). Niewątpliwie za przedmioty należy uznać pieniądze
czy też dokumenty mające wartość majątkową, np. karty płatnicze, papiery wartościowe. Przedmiotem w rozumieniu art. 44
k.k. są także materialne nośniki, na których bezprawnie zapisano cudze utwory, w szczególności cudze programy komputerowe.
Oznacza to, że w przypadku przywłaszczenia dóbr intelektualnych o wartości majątkowej przedmiotem przepadku są materialne
nośniki, na których umieszczono cudzy utwór (np. książki, płyty CD, serwer, z którego odpłatnie pobierane są cudze utwory,
zob. tamże s. 193). Analogicznie należy podejść do specjalnego programu komputerowego, będącego istotnym elementem
materialnego narzędzia do dokonania przestępstwa (np. komputer z programem hackerskim). Niemniej jednak w tym ostatnim
wypadku w grę wchodzi wykładnia dość szeroka, skoro mamy tu co do zasady do czynienia z przepadkiem rzeczy.
4.
Narzędzie służące lub przeznaczone do dokonania przestępstwa. Rzeczy służące do dokonania przestępstwa to
przedmioty, które zostały wytworzone specjalnie do dokonania określonego przestępstwa lub których cechy
użytkowe wiążą się z możliwością naruszenia dobra chronionego prawem (np. wnyki, urządzenia do kopiowania kart
płatniczych, broń palna). Mogą być to także tzw. rzeczy codziennego, legalnego użytku, które w konkretnym wypadku
warunkują dokonanie przestępstwa (por. wyrok SO w Tarnowie z dnia 21 lutego 2003 r., II Ka 39/03, KZS 2003, z. 4, poz. 86).
Innymi słowy, cechy danej rzeczy stają się zasadniczym elementem realizacji przez sprawcę znamion strony przedmiotowej
zarzucanego mu czynu. Nie należy więc traktować rzeczy codziennego użytku jako służących do dokonania czynu zabronionego,
jeśli ich użycie co najwyżej ułatwia dokonanie czynu zabronionego (np. pojazd mechaniczny służący do dotarcia do miejsca
dokonania czynu zabronionego). Dlatego też zbyt restrykcyjny był wyrok składu siedmiu sędziów SN z dnia 11 kwietnia 1984
r., RNw 4/84, OSNKW 1984, nr 11-12, poz. 113; nie można przy tym pominąć kontekstu historycznego tego orzeczenia, które
zapadło w związku ze stosowaniem dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym (Dz. U. Nr 29, poz. 154 z późn. zm.)
- że przedmiotem służącym do popełnienia przestępstwa jest każda rzecz, która chociażby ułatwia jego dokonanie (orzeczenie
dotyczyło kwestii przepadku pojazdu, którym przewożono nielegalne wydawnictwa).
5.
Owoce przestępstwa. Przedmioty pochodzące z przestępstwa (tzw. owoce przestępstwa) to zarówno rzeczy uzyskane za
pomocą popełnionego przestępstwa (wyłudzone mienie), jak i rzeczy wytworzone w ramach dokonanego
przestępstwa (sfałszowane pieniądze). Trafnie się przy tym podnosi, że przedmiot przestępstwa jest pojęciem szerszym niż
narzędzia lub owoce przestępstwa, np. legalnie posiadany obraz, stanowiący narodowe dobro kultury, nielegalnie wywożony za
granicę. W takich wypadkach podstawą orzeczenia przepadku nie będą przepisy art. 44 § 1 i 2 k.k., lecz wyłącznie art. 44 § 6
k.k. (tak słusznie W. Zalewski (w
Kodeks karny. Część ogólna, t. 2, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, 2011, s. 195).6.
Konieczność zindywidualizowania rzeczy objętych przepadkiem. Przepadek obejmuje rzeczy skonkretyzowane,
indywidualnie oznaczone. W przypadku rzeczy tego samego rodzaju powinno się operować w miarę możliwości danymi,
które pozwalają wyodrębnić rzecz podlegającą przepadkowi spośród rzeczy tego samego rodzaju. Przepadkowi bowiem nie
podlega odpowiednia ilość rzeczy tego samego rodzaju, ale podlegają mu konkretne rzeczy, uzyskane z czynu zabronionego
(por. wyrok SA w Krakowie z dnia 1 stycznia 1991 r., II AKr 1/90, KZS 1991, z. 1, poz. 7; A. Marek, Kodeks karny..., 2010, s.
158). Po włączeniu np. skradzionych pieniędzy do majątku sprawcy (choćby przez wymieszanie z innymi banknotami) tracą one
cechy indywidualne. Możliwe zatem jest orzeczenie jedynie przepadku równowartości takich przedmiotów (tak słusznie SN w
wyroku z dnia 27 marca 2013 r., III KK 273/12, LEX nr 1293802). Również w sytuacji, w której sprawca wydatkował środki
pieniężne uzyskane z kradzieży, to nawet gdyby osiągał dochody z innego źródła, można orzec przepadek tylko równowartości
rzeczy uzyskanych z czynu zabronionego. W zakresie przepadku rzeczy kryterium ekonomiczne nie ma znaczenia, istotny jest
przede wszystkim fakt, czy dana rzecz np. służyła do dokonania przestępstwa (postanowienie SA w Katowicach z dnia 1 kwietnia
2009 r., II AKz 194/09, LEX nr 512317). Kryterium ekonomiczne może mieć zaś znaczenie na etapie postępowania
wykonawczego, gdyż do wykonania przepadku przez urząd skarbowy powinny być przekazywane te rzeczy "codziennego"
użytku, które mają wymierną wartość ekonomiczną (tylko takie rzeczy nadają się do licytacji). Przepadek narzędzi ma
zastosowanie przy każdej postaci stadialnej przestępstwa (tj. dokonaniu, usiłowaniu lub karalnym przygotowaniu), gdy rzeczy
te "służyły" do popełnienia przestępstwa (W. Zalewski (w
Kodeks karny. Część ogólna, t. 2, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, 2011, s. 197). Przepadkiem na podstawie art. 44 k.k. nie są objęte dowody rzeczowe, zaliczane do tzw. śladów
kryminalistycznych (A. Marek, Kodeks karny..., 2010, s. 156).
7.
Zwierzę jako przedmiot przepadku. Zwierzę z pewnością może być uznane za przedmiot w rozumieniu art. 44 k.k. Co
prawda ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 856 z późn. zm.) nadaje im
szczególny status prawny, wskazując, że jest to istota żywa, zdolna do odczuwania i w tym zakresie nie może być ona
traktowana jako rzecz. Jednak ustawa ta wskazuje również, że poza jej prawnym zakresem zwierzę ma status rzeczy. Innymi
słowy, ustawa ta nadaje szczególny status zwierzętom w zakresie ochrony ich przed cierpieniem zadawanym przez człowieka,
nie negując przy tym, że zwierzę jest także elementem obrotu prawnego, tak jak inne rzeczy materialne. W tym też rozumieniu
zwierzę jako narzędzie przestępstwa w rękach sprawcy czy też jako jedna z postaci korzyści pochodzących z czynu
zabronionego może być objęte przepadkiem (por. W. Zalewski (w
Kodeks karny. Część ogólna, t. 2, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, 2011, s. 191-192).
8.
Obligatoryjny oraz fakultatywny charakter przepadku przedmiotów. Przepadek z art. 44 k.k. obejmuje trzy grupy
przedmiotów:
a) pochodzące bezpośrednio z przestępstwa,
b) służące do popełnienia przestępstwa oraz
c) których wytwarzanie, posiadanie, przesyłanie, przenoszenie, przewożenie lub obrót którymi są zakazane.
Przepadek przedmiotów służących do popełnienia przestępstwa lub do tego przeznaczonych jest możliwy tylko przy
przestępstwach umyślnych, gdyż chodzi tu przecież o intencjonalny czyn sprawcy, do którego popełnienia świadomie korzysta
on z określonej rzeczy (tak słusznie K. Postulski, M. Siwek, Przepadek w polskim prawie karnym, Kraków 2004, s. 126-127; A.
Marek, Kodeks karny..., 2010, s. 153). Objęcie przepadkiem przedmiotów służących do popełnienia przestępstwa ma
charakter fakultatywny, chyba że ustawa obliguje sąd do orzeczenia przepadku (np. art. 306 ust. 1 ustawy z dnia 30 czerwca
2000 r. - Prawo własności przemysłowej, tekst jedn.: z 2013 r. poz. 1410 z późn. zm.). Co do rzeczy uzyskanych z czynu
zabronionego, podlegają one obligatoryjnemu przepadkowi. Trzecia grupa przedmiotów, tj. rzeczy zakazane, co do
zasady, mogą być objęte przepadkiem, chyba że ustawa obliguje do orzeczenia tego środka.
9.
Własność rzeczy a przepadek. Co do zasady, nie jest również możliwe objęcie przepadkiem rzeczy niebędących
własnością sprawcy, chyba że przepis szczególny taką możliwość wprowadza (np. art. 202 § 5, art. 316 § 1, art. 121 ust. 1
i 2 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 666 z późn.
zm., art. 70 ust. 1 u.p.nar., art. 306 ust. 1 i 2 p.w.p. czy też art. 133 ustawy z dnia 6 września 2001 r. - Prawo farmaceutyczne,
tekst jedn.: Dz. U. z 2008 r. Nr 45, poz. 271 z późn. zm.).
10.
Związek przedmiotu przepadku z osądzonym przestępstwem. Przepadek może dotyczyć przedmiotów pochodzących
bezpośrednio lub pośrednio z czynu osądzonego w danej sprawie (wyrok SN z dnia 21 października 1974 r., II KR 186/74,
OSNPG 1975, nr 3, poz. 34, czy też wyrok SN z dnia 31 marca 2005 r., IV KK 75/05, LEX nr 148222).
11.
Zwrot przedmiotu osobie uprawnionej. Nie jest możliwe orzeczenie przepadku rzeczy pochodzących z czynu
zabronionego, jeśli zabezpieczona rzecz, uzyskana z czynu zabronionego, podlega zwrotowi pokrzywdzonemu lub
innej osobie uprawnionej (wyrok SN z dnia 18 sierpnia 2000 r., II KKN 158/00, LEX nr 46030). Możliwość dokonania zwrotu
rzeczy pochodzącej z czynu zabronionego wyklucza również orzeczenie przepadku samej rzeczy i orzeczenie od sprawcy na
rzecz pokrzywdzonego środka kompensacyjnego. Trafnie też przyjęto w postanowieniu SN z dnia 29 stycznia 2015 r., I KZP
24/14, OSNKW 2015, nr 4, poz. 30, że sam fakt pokrzywdzenia nie stanowi wystarczającego tytułu uprawniającego do zwrotu
przedmiotu uzyskanego przez sprawcę przestępstwa, jeśli pokrzywdzony udostępnił mienie w zamian za przestępstwo płatnej
protekcji. Innymi słowy, jeśli mienie uzyskane przez sprawcę przestępstwa od innej osoby, nawet pokrzywdzonej czynem
sprawcy, samo pochodziło z czynu zabronionego popełnionego przez pokrzywdzonego lub było świadomie przekazane sprawcy
do osiągnięcia celu przestępczego lub innego celu niegodziwego, to nie może podlegać zwrotowi, lecz powinno być objęte
przepadkiem na podstawie art. 44 § 2 lub 6 k.k.
12.
Obiektywna niemożność orzeczenia przepadku przedmiotu lub korzyści. W przypadku, gdy zachodzi obiektywna
niemożność orzeczenia przepadku rzeczy lub korzyści (np. skradzione pieniądze zostały wydatkowane, spłonął obraz zakupiony
za skradzione pieniądze), sąd może orzec przepadek równowartości owoców przestępstwa lub narzędzi, a w
przypadku korzyści sąd orzeka taki przepadek. Niemożność orzeczenia nie musi być następstwem działania sprawcy,
przyczyna braku możliwości orzeczenia przepadku nie ma tu znaczenia.
13.
Określenie w orzeczeniu sposobu wykonania przepadku. O ile przepis szczególny nie stanowi odmiennie, sąd
orzekający przepadek nie jest uprawniony do określenia sposobu wykonania przepadku, gdyż te kwestie reguluje
k.k.w. Jednak przepisy szczególne przewidują możliwość określenia przez sąd inaczej, niż to przewiduje k.k.w. w zakresie
postępowania z przedmiotem przepadku, przez orzeczenie obowiązku jego zniszczenia (zob. art. 133 pr. farm.), choć wydaje
się, że w szczególności w przypadku czynów z art. 124, 124a oraz 126 pr. farm. bardziej racjonalne byłoby wprowadzenie tej
zasady jako obowiązkowej z mocy prawa. W każdym z tych czynów produkty lecznicze nie nadają się do obrotu, czyli nie mogą
służyć do leczenia ludzi lub zwierząt. Obowiązek zniszczenia przedmiotu w razie orzeczenia przepadku może także wynikać
wprost z ustawy, co formalnie wyklucza konieczność określenia w orzeczeniu sposobu postępowania z rzeczą na etapie
wykonania orzeczenia sądu karnego (zob. art. 306 ust. 3 p.w.p.).