1.
Charakter prawny środka kompensacyjnego. Obowiązek naprawienia szkody jako odrębny środek karny pojawił się w
pierwotnym tekście k.k. Było to niewątpliwie swoiste novum w polskim prawie karnym, gdyż wśród środków reakcji karnej na
czyn zabroniony pojawił się typowy środek kompensacyjny, a więc środek, który bezpośrednio uwzględniał interesy majątkowe
osoby pokrzywdzonej przestępstwem. Jednak mimo swojego restytucyjnego charakteru był i jest to nadal środek orzekany w
związku z wydaniem wyroku skazującego. Innymi słowy, obowiązek lub możliwość jego zastosowania wiąże się zawsze z
przesądzeniem o odpowiedzialności karnej sprawcy przestępstwa, które wyrządziło szkodę majątkową lub niemajątkową, w
szczególności osobie pokrzywdzonej.
2.
Dotychczasowe nowelizacje art. 46 k.k. Pierwotne ujęcie tego środka było zdecydowanie węższe niż w obecnym stanie
prawnym. Po pierwsze, środek ten sąd orzekał tylko na wniosek osoby pokrzywdzonej przestępstwem lub na wniosek innej
osoby uprawnionej. Po drugie, orzec można go było tylko w przypadku ściśle określonej grupy przestępstw, tj. za przestępstwo
spowodowania śmierci, ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, naruszenia czynności narządu ciała lub rozstroju zdrowia,
przestępstwo przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji lub przestępstwo przeciwko środowisku, mieniu lub obrotowi
gospodarczemu. Od dnia wejścia w życie k.k. przepisy art. 46 podlegały trzem nowelizacjom. Pierwszą z nich była
zmiana dokonana na mocy art. 98 pkt 1 ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (tekst jedn.: Dz. U. z
2015 r. poz. 640 z późn. zm.). Ta zmiana miała najwęższy charakter, na jej mocy wyłącznie poszerzono bowiem katalog
przestępstw, przy których można było orzec ten środek karny. Do tej grupy dodano przestępstwa przeciwko prawom
pracowniczym. Drugą z ustaw nowelizujących była nowela z dnia 5 listopada 2009 r., która weszła w życie z dniem 8 czerwca
2010 r. Zmiany dokonane na podstawie tej noweli miały bardzo szeroki charakter. Wprowadzono możliwość orzeczenia tego
środka karnego przez sąd z urzędu. Orzeczenie tego środka objęło każde przestępstwo, którym wyrządzono szkodę. I wreszcie,
nowe brzmienie art. 46 § 1 k.k. jednoznacznie wskazało, że obowiązek naprawienia szkody dotyczy zarówno szkód
materialnych, jak i tzw. szkód niematerialnych, a więc krzywd. Jednocześnie dokonano modyfikacji art. 46 § 2 k.k., nadając
ujętej w nim nawiązce ewidentnie substytucyjny charakter. Nawiązka stała się bowiem środkiem, który może być orzekany
przez sąd zamiast obowiązku naprawienia szkody w każdym wypadku, w szczególności jeśli sąd miałby trudności w określeniu
wartości szkody. Trzecia, ostatnia nowelizacja przepisów art. 46 § 1 i 2 k.k., która weszła w życie z dniem 1 lipca 2015 r. na
mocy noweli z dnia 20 lutego 2015 r., ma także istotny charakter. Dokonano nią ważnej zmiany charakteru tego środka,
eliminując go z katalogu środków karnych i przyjmując, że jest to odrębny środek kompensacyjny, orzekany przez
sąd karny. Wniosek ten wynika także z uzasadnienia rządowego projektu tej ustawy (Sejm RP VII kadencji, druk nr 2393),
gdzie przyjęto, że celem projektowanej zmiany "jest orzekanie w ramach procesu karnego na podstawie przepisów prawa
cywilnego, poza możliwością zasądzenia renty, obowiązku naprawienia w całości lub w części wyrządzonej przestępstwem
szkody". Ponadto nowelizacja ta uchyliła przepisy k.p.k. o powództwie adhezyjnym oraz uchyliła przepis art. 415 § 5 k.p.k.,
który przewidywał odrębną, wyłącznie procesową podstawę orzekania odszkodowania z urzędu przez sąd karny. W konsekwencji
należy przyjąć, że w art. 46 § 1 k.k. mamy obecnie środek kompensacyjny o charakterze cywilnym, orzekany przez sąd karny
w związku z pociągnięciem sprawcy do odpowiedzialności karnej (J. Majewski, Kodeks karny. Komentarz do zmian 2015,
Warszawa 2015, s. 139). Ponadto nowela ta zawęziła przesłanki orzeczenia nawiązki zamiast obowiązku
naprawienia szkody.
3.
Wniosek pokrzywdzonego lub innej osoby uprawnionej, orzeczenie środka z urzędu. Środek kompensacyjny może
być orzeczony na wniosek pokrzywdzonego lub innej osoby uprawnionej oraz przez sąd z urzędu. Poza pokrzywdzonym
do złożenia wniosku o orzeczenie środka kompensacyjnego uprawnieni są: podmioty wykonujące prawa pokrzywdzonego (art.
49 § 3a i 4 k.p.k.), prokurator (art. 49a k.p.k.) oraz inni zastępcy procesowi pokrzywdzonego (art. 51 § 2 i 3 k.p.k.), a w
wypadku śmierci pokrzywdzonego - osoby mu najbliższe lub pozostające na jego utrzymaniu. Uprawnienia pokrzywdzonego
mogą wykonywać organy Państwowej Inspekcji Pracy przy przestępstwach przeciwko prawom pracowniczym (art. 218-221 oraz
225 § 2 k.k.), a zgodnie z art. 49 § 4 k.p.k. uprawnienia te przysługują organom kontroli państwowej w sprawach o
przestępstwa, w których wyrządzono szkodę w mieniu instytucji państwowej, samorządowej lub społecznej, jeżeli w sprawie
karnej nie działa organ podmiotu pokrzywdzonego. W obu tych wypadkach dodatkowym warunkiem jest, aby te instytucje
kontrolne ujawniły przestępstwo lub wnosiły o jego ściganie. Prawa pokrzywdzonego uzyskuje także zakład ubezpieczeń, o ile
w ramach ubezpieczenia pokrył on szkody wynikające z przestępstwa (zob. art. 49 § 3 k.p.k.), przy czym uzyskanie środka
kompensacyjnego jest tu możliwe tylko do wartości wypłaconego przez ubezpieczyciela odszkodowania. Zakład Ubezpieczeń
Społecznych nie jest w tym wypadku traktowany jako zakład ubezpieczeniowy.
Wniosek powinien być złożony najpóźniej do zamknięcia przewodu sądowego na rozprawie głównej (przepis art.
49a k.p.k. w brzmieniu nadanym z dniem 1 lipca 2015 r. nowelizacją k.p.k. dokonaną ustawą z dnia 27 września 2013 r. o
zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. poz. 1247 z późn. zm.). Termin ten ma
charakter materialno-procesowy i nie podlega przywróceniu. Wniosek o orzeczenie środka kompensacyjnego
może mieć formę pisemną lub ustną, do protokołu posiedzenia sądu. Istotne jest tylko, aby z jego treści wynikała wola
wydania takiego orzeczenia przez sąd karny. Wniosek pokrzywdzonego lub innej osoby uprawnionej obliguje sąd do
orzeczenia środka kompensacyjnego. Z urzędu sąd ma tylko prawo orzec ten środek.
4.
Wyrok skazujący. Zasadniczym warunkiem orzeczenia środka kompensacyjnego jest wydanie wyroku skazującego. W
pierwszej więc kolejności konieczne jest stwierdzenie przez sąd karny faktu popełnienia przestępstwa przez sprawcę,
przypisanie mu winy, a dopiero dalszą konsekwencją orzeczenia skazującego może być nałożenie na sprawcę obowiązku
naprawienia szkody lub zrekompensowania krzywdy. Zgodnie z rozwiązaniami prawnymi przyjętymi w obowiązującym k.k. w
konkretnym wypadkach sąd może uznać, że do osiągnięcia wyznaczonych przez ustawę celów kary wystarczające będzie
orzeczenie wyłącznie samego środka karnego lub właśnie omawianego środka kompensacyjnego (art. 59 k.k. w brzmieniu
nadanym nowelą z dnia 20 lutego 2015). Przy warunkowym zawieszeniu wykonania orzeczonej kary pozbawienia wolności jest
również możliwe orzeczenie środka kompensacyjnego, chyba że sąd nałoży obowiązek naprawienia szkody jako jeden z
elementów poddania sprawcy próbie.
5.
Istnienie szkody w dniu orzekania. Orzeczenie środka kompensacyjnego jest możliwe, jeśli na dzień wydania wyroku
istnieje szkoda. W sytuacji, w której sprawca choćby w części samodzielnie naprawił szkody wyrządzone przestępstwem,
środek z art. 46 § 1 k.k. w tym zakresie już orzeczony być nie może, gdyż jest on zawsze związany z wielkością istniejącej, a
więc nienaprawionej szkody (wyrok SN z dnia 25 czerwca 2015 r., II KK 171/15, LEX nr 1750143; wyrok SN z dnia 14 marca
2013 r., III KK 27/13, OSNKW 2013, nr 7, poz. 57). Naruszenie tej zasady prowadziłoby do bezpodstawnego wzbogacenia
pokrzywdzonego. Możliwość zwrotu zabezpieczonej rzeczy lub innych wartości majątkowych, uzyskanych z
przestępstwa kosztem pokrzywdzonego, musi być uwzględniona przy orzekaniu tego środka. Szkoda lub krzywda
nie muszą należeć do znamion przestępstwa, za które został skazany sprawca. Istotne jest tylko, aby była ona bezpośrednim
następstwem czynu zabronionego, za który został skazany sprawca.
6.
Stosowanie przepisów prawa cywilnego przy orzekaniu środka kompensacyjnego. Nowela z dnia 20 lutego 2015 r.,
nadając cywilny charakter środkowi z art. 46 § 1 k.k., rozwiewa dotychczasowe wątpliwości, w jakim zakresie normy prawa
karnego wyłączają stosowanie prawa cywilnego (por. J. Majewski, Kodeks karny. Komentarz..., s. 145-145). Przy stosowaniu
środka kompensacyjnego szczególne znaczenie mają przepisy prawa cywilnego dotyczące następujących kwestii: pojęcia i
zakresu szkody oraz sposobu jej naprawienia i znaczenia stanowiska pokrzywdzonego (art. 361 oraz 363 § 1 k.c.), odsetek
ustawowych za opóźnienie w naprawieniu szkody, w postaci pieniężnej (art. 359 § 1 i 2 oraz art. 455 i 481 k.c.), przesłanek
orzeczenia zadośćuczynienia za doznane krzywdy (art. 445 i 448 k.c.), przesłanek miarkowania odszkodowania (art. 362 i 440
k.c.) oraz solidarnej odpowiedzialności za szkody wyrządzone przez współdziałających (art. 441 § 1 k.c.). Ten ostatni przepis
nie powinien budzić wątpliwości, gdyż stanowi on o solidarnej odpowiedzialności wszystkich osób uczestniczących w popełnieniu
przestępstwa (czynu niedozwolonego), przy czym k.c. tą odpowiedzialnością odszkodowawczą obejmuje także podżegacza i
pomocnika (art. 422 k.c.).
7.
Szkoda i krzywda. Odszkodowanie obejmuje nie tylko straty rzeczywiste w majątku pokrzywdzonego (damnum
emergens), będące skutkiem przestępstwa, ale w grę wchodzi tu także utrata spodziewanych korzyści (lucrum cessans). Ta
druga postać szkody jest z pewnością trudna do ustalenia i zawsze możemy tu mówić wyłącznie o wartościach hipotetycznych.
Ewentualne wątpliwości w tym zakresie powinny być rozstrzygane na korzyść skazanego. Przepis art. 46 § 1 k.k.
dopuszcza bowiem możliwość orzeczenia odszkodowania tylko w części, nie zamykając drogi do dochodzenia reszty
odszkodowania w drodze cywilnego postępowania. Treść orzeczenia sądu karnego musi jednak wskazywać, że chodzi tu o
odszkodowanie częściowe. Przy ustaleniu wysokości zadośćuczynienia uwzględnia się na pewno winę sprawcę, charakter i
rozmiar krzywd, czas trwania cierpień oraz sytuację pokrzywdzonego, w szczególności gdy na skutek czynu jego sytuacja
osobista, zawodowa czy też majątkowa uległa pogorszeniu (zob. wyrok SN z dnia 7 października 1998 r., I CKN 418/98, LEX
nr 1215980, oraz uzasadnienie postanowienia SN z dnia 10 października 2013 r., V KK 130/13, LEX nr 1402695).
8.
Odsetki w orzeczeniu kompensacyjnym. Zobowiązanie sprawcy do naprawienia szkody spowodowanej czynem
niedozwolonym, czyli również przestępstwem, jest świadczeniem bezterminowym. Dlatego też sprawca przestępstwa i szkody
popada w opóźnienie, nie spełniając świadczenia pieniężnego niezwłocznie po wezwaniu do zapłaty (art. 455 k.c.). W takim
zaś wypadku za opóźnienie w zapłacie należą się odsetki ustawowe od wyznaczonego terminu zapłaty (art. 481 w
zw. z art. 359 § 1 i 2 k.c.; tak SN w wyroku z dnia 30 marca 1998 r., III CKN 330/97, OSNC 1998, nr 12, poz. 209; zob. także
wyrok SA z Poznaniu z dnia 9 listopada 2006 r., I ACa 575/06, LEX nr 298549). Dotyczy to także żądania zadośćuczynienia
pieniężnego za doznane krzywdy, gdyż obowiązek zapłaty zaczyna się konkretyzować po wezwaniu do zapłaty, a to uprawnia
do żądania odsetek od daty żądania naprawienia doznanej krzywdy (tak SN w wyroku z dnia 18 września 1970 r., II PR 257/70,
OSNC 1971, nr 6, poz. 103). W przypadku zaboru pieniędzy odsetki ustawowe należą się jednak już od dnia
wyrządzenia zaboru, czyli dnia powstania szkody (uchwała składu siedmiu sędziów SN z dnia 22 września 1970 r., III PZP
18/70, OSNC 1971, nr 1, poz. 5). Wydaje się także, że na gruncie art. 46 § 1 k.k. wniosek o orzeczenie środka
kompensacyjnego należy utożsamiać z takim wezwaniem, chyba że pokrzywdzony wykaże, że stosowne wezwanie do
zapłaty miało miejsce jeszcze wcześniej.
9.
Miarkowanie odszkodowania. Na podstawie art. 363 i 440 k.c. jest możliwe miarkowanie odszkodowania. Przepisy te nie
obejmują zadośćuczynienia za krzywdy (postanowienie SN z dnia 10 października 2013 r., V KK 130/13, LEX nr 1402695; wyrok
SN z dnia 7 października 1998 r., I CKN 418/98, LEX nr 1215980). Do miarkowania odszkodowania na podstawie art.
363 k.c. konieczne jest wykazanie, że zachowanie pokrzywdzonego stało się jedną z przyczyn przestępstwa i
powstałej z niego szkody. Samo hipotecznie niewłaściwe zachowanie osoby pokrzywdzonej (np. nietrzeźwość ofiary rozboju)
w żaden sposób nie uzasadnia przyjęcia stanowiska, że ofiara przyczyniła się do powstania szkody (por. wyrok SN z dnia 27
listopada 1974 r., II CR 647/74, OSP 1976, z. 1, poz. 6). Nie można bowiem utożsamiać okoliczności, które wiązały się z
wyborem danej osoby na ofiarę przestępstwa, z zachowaniem ofiary, które stało się podstawą zwiększenia rozmiaru krzywd lub
szkody. Skorzystanie przez ofiarę z podmiotowego prawa do obrony przed bezprawnym zamachem także nie może
być brane pod uwagę jako podstawa miarkowania odszkodowania. Przyjęcie w toku sprawy stanowiska, że ofiara
przyczyniła się do powstania szkody, wymaga ustalenia stopnia tego przyczynienia (uchwała składu siedmiu sędziów SN z dnia
17 kwietnia 1970 r., III PZP 34/69, OSNC 1970, nr 12, poz. 217). W myśl zaś art. 440 k.c. miarkowanie odszkodowania
jest możliwe, o ile jest akceptowalne z punktu widzenia zasad współżycia społecznego. Trafnie podkreślono w
uzasadnieniu wyroku SN z dnia 7 października 1998 r., I CKN 418/98, LEX nr 1215980, że w przypadku umyślnego wyrządzenia
szkody innej osobie, zakwalifikowanego jak przestępstwo, zasady współżycia przemawiają za tym, aby w ogóle nie stosować
żadnego miarkowania, nawet jeśli zachodzą różnice majątkowe między sprawcą a pokrzywdzonym, choćby nawet na wielką
niekorzyść tego ostatniego. Takie stanowisko oznacza, że co do zasady przepis ten nie będzie miał tu zastosowania, w
szczególności w kontekście przestępstw umyślnych. Nie można jednak wykluczyć jego zastosowania przy ustalaniu wysokości
odszkodowania wynikającego z przestępstwa nieumyślnego.
10.
Termin naprawienia szkody. W świetle art. 9 § 2 k.k.w. orzeczenia karne stają się wykonalne z chwilą uzyskania
prawomocności. To oznacza, że nie jest możliwe ustalenie w treści środka kompensacyjnego terminu do naprawienia szkody
lub zrekompensowania krzywdy. Jest to jednak możliwe w ramach ugody.
11.
Procesowe wyłączenie możliwości orzeczenia środka kompensacyjnego. Przepis art. 415 § 1 zdanie drugie k.p.k.
wyłącza możliwość zastosowania tego środka, jeśli o obowiązku naprawienia szkody z przestępstwa już orzeczono lub
toczy się w tej sprawie inne postępowanie. Przepis ten ma charakter bezwzględny i okoliczności w nim ujęte wyłączają
orzeczenie obowiązku naprawienia szkody lub zadośćuczynienia krzywdzie w ramach orzeczenia sądu karnego, nawet jeśli nie
doszło do wyegzekwowania żadnej kwoty (por. wyrok SN z dnia 17 lipca 2014 r., III KK 54/14, OSNKW 2015, nr 1, poz. 4;
wyrok SN z dnia 26 lutego 2014 r., III KK 429/13, LEX nr 1446451). Podkreślić przy tym należy, że w postanowieniu SN z dnia
13 lutego 2014 r., V KK 238/13, OSNKW 2014, nr 7, poz. 55, podjęto próbę ograniczenia wykładni art. 415 § 1 zdanie drugie
k.p.k., przyjmując, że klauzula antykumulacyjna ujęta w tym przepisie nie dotyczy roszczeń cywilnoprawnych powstałych przed
dniem popełnienia osądzanego przestępstwa, a więc sytuacji, w której o roszczeniu majątkowym do sprawcy przestępstwa już
orzeczono lub w tej sprawie toczy się odrębne postępowanie sądowe. Sprawa oceniana przez SN wiązała się z udaremnieniem
zaspokojenia roszczeń wierzyciela (czyn z art. 300 § 2 k.k.), czyli właśnie z sytuacją w której czyn był skierowany przeciwko
możliwości zaspokojenia już istniejących roszczeń majątkowych, potwierdzonych innym orzeczeniem sądu. Wydaje się, że teza
wskazanego postanowienia SN jest tylko o tyle kontrowersyjna, że w tym wypadku również sam czyn powoduje co najmniej
utrudnienie przymusowego zaspokojenia istniejących roszczeń (swoiste pogłębienie szkody). Nadto wskazać należy, że problem
ten dotyczy przede wszystkim obowiązku naprawienia szkody jako elementu próby. Nie chodzi tu więc o możliwość egzekucji
w oparciu o tytuł egzekucyjny wydany przez sąd karny, a tylko uwzględnienie interesu pokrzywdzonego, w ramach środków
reakcji karnej. Kwestię te należałoby więc rozwiązać przez zmiany legislacyjne, przez wyłączenie możliwości uzyskania
dodatkowego tytułu wykonawczego, a nie przez całkowite wyłączenie obowiązku naprawienia szkody jako np. elementu próby.
12.
Nawiązka zamiast środka kompensacyjnego. Przepis art. 46 § 2 k.k. przewiduje możliwość orzeczenia nawiązki, jako
"surogatu" odszkodowania lub zadośćuczynienia. Choć ustawodawca obecnie oba środki zaliczył do tzw. środków
kompensacyjnych, to nawiązka ma nadal charakter penalny. To oznacza, że przy jej stosowaniu nie odwołujemy się
do przepisów prawa cywilnego, a stosujemy dyrektywy wymiaru kary. Dlatego też wysokość nawiązki orzekanej na
podstawie art. 46 § 2 k.k. może przekraczać wartość szkody wyrządzonej przestępstwem, choć nigdy nie może oczywiście
przekroczyć ustawowej górnej granicy, która obecnie w tym wypadku wynosi 200 000 złotych. Orzeczenie nawiązki jest
możliwe w przypadku szkód materialnych i szkód niematerialnych. Nie ma jednak możliwości kumulowania obowiązku
z art. 46 § 1 k.k. w zakresie szkód ustalonych w toku procesu i dodatkowo ewentualnej nawiązki z art. 46 § 2 k.k. Z pewnością
możliwe jest jednak orzeczenie odszkodowania, choćby w części, na podstawie art. 46 § 1 k.k. oraz nawiązki z art.
46 § 2 k.k. zamiast zadośćuczynienia pieniężnego.
Charakter prawny środka kompensacyjnego. Obowiązek naprawienia szkody jako odrębny środek karny pojawił się w
pierwotnym tekście k.k. Było to niewątpliwie swoiste novum w polskim prawie karnym, gdyż wśród środków reakcji karnej na
czyn zabroniony pojawił się typowy środek kompensacyjny, a więc środek, który bezpośrednio uwzględniał interesy majątkowe
osoby pokrzywdzonej przestępstwem. Jednak mimo swojego restytucyjnego charakteru był i jest to nadal środek orzekany w
związku z wydaniem wyroku skazującego. Innymi słowy, obowiązek lub możliwość jego zastosowania wiąże się zawsze z
przesądzeniem o odpowiedzialności karnej sprawcy przestępstwa, które wyrządziło szkodę majątkową lub niemajątkową, w
szczególności osobie pokrzywdzonej.
2.
Dotychczasowe nowelizacje art. 46 k.k. Pierwotne ujęcie tego środka było zdecydowanie węższe niż w obecnym stanie
prawnym. Po pierwsze, środek ten sąd orzekał tylko na wniosek osoby pokrzywdzonej przestępstwem lub na wniosek innej
osoby uprawnionej. Po drugie, orzec można go było tylko w przypadku ściśle określonej grupy przestępstw, tj. za przestępstwo
spowodowania śmierci, ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, naruszenia czynności narządu ciała lub rozstroju zdrowia,
przestępstwo przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji lub przestępstwo przeciwko środowisku, mieniu lub obrotowi
gospodarczemu. Od dnia wejścia w życie k.k. przepisy art. 46 podlegały trzem nowelizacjom. Pierwszą z nich była
zmiana dokonana na mocy art. 98 pkt 1 ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (tekst jedn.: Dz. U. z
2015 r. poz. 640 z późn. zm.). Ta zmiana miała najwęższy charakter, na jej mocy wyłącznie poszerzono bowiem katalog
przestępstw, przy których można było orzec ten środek karny. Do tej grupy dodano przestępstwa przeciwko prawom
pracowniczym. Drugą z ustaw nowelizujących była nowela z dnia 5 listopada 2009 r., która weszła w życie z dniem 8 czerwca
2010 r. Zmiany dokonane na podstawie tej noweli miały bardzo szeroki charakter. Wprowadzono możliwość orzeczenia tego
środka karnego przez sąd z urzędu. Orzeczenie tego środka objęło każde przestępstwo, którym wyrządzono szkodę. I wreszcie,
nowe brzmienie art. 46 § 1 k.k. jednoznacznie wskazało, że obowiązek naprawienia szkody dotyczy zarówno szkód
materialnych, jak i tzw. szkód niematerialnych, a więc krzywd. Jednocześnie dokonano modyfikacji art. 46 § 2 k.k., nadając
ujętej w nim nawiązce ewidentnie substytucyjny charakter. Nawiązka stała się bowiem środkiem, który może być orzekany
przez sąd zamiast obowiązku naprawienia szkody w każdym wypadku, w szczególności jeśli sąd miałby trudności w określeniu
wartości szkody. Trzecia, ostatnia nowelizacja przepisów art. 46 § 1 i 2 k.k., która weszła w życie z dniem 1 lipca 2015 r. na
mocy noweli z dnia 20 lutego 2015 r., ma także istotny charakter. Dokonano nią ważnej zmiany charakteru tego środka,
eliminując go z katalogu środków karnych i przyjmując, że jest to odrębny środek kompensacyjny, orzekany przez
sąd karny. Wniosek ten wynika także z uzasadnienia rządowego projektu tej ustawy (Sejm RP VII kadencji, druk nr 2393),
gdzie przyjęto, że celem projektowanej zmiany "jest orzekanie w ramach procesu karnego na podstawie przepisów prawa
cywilnego, poza możliwością zasądzenia renty, obowiązku naprawienia w całości lub w części wyrządzonej przestępstwem
szkody". Ponadto nowelizacja ta uchyliła przepisy k.p.k. o powództwie adhezyjnym oraz uchyliła przepis art. 415 § 5 k.p.k.,
który przewidywał odrębną, wyłącznie procesową podstawę orzekania odszkodowania z urzędu przez sąd karny. W konsekwencji
należy przyjąć, że w art. 46 § 1 k.k. mamy obecnie środek kompensacyjny o charakterze cywilnym, orzekany przez sąd karny
w związku z pociągnięciem sprawcy do odpowiedzialności karnej (J. Majewski, Kodeks karny. Komentarz do zmian 2015,
Warszawa 2015, s. 139). Ponadto nowela ta zawęziła przesłanki orzeczenia nawiązki zamiast obowiązku
naprawienia szkody.
3.
Wniosek pokrzywdzonego lub innej osoby uprawnionej, orzeczenie środka z urzędu. Środek kompensacyjny może
być orzeczony na wniosek pokrzywdzonego lub innej osoby uprawnionej oraz przez sąd z urzędu. Poza pokrzywdzonym
do złożenia wniosku o orzeczenie środka kompensacyjnego uprawnieni są: podmioty wykonujące prawa pokrzywdzonego (art.
49 § 3a i 4 k.p.k.), prokurator (art. 49a k.p.k.) oraz inni zastępcy procesowi pokrzywdzonego (art. 51 § 2 i 3 k.p.k.), a w
wypadku śmierci pokrzywdzonego - osoby mu najbliższe lub pozostające na jego utrzymaniu. Uprawnienia pokrzywdzonego
mogą wykonywać organy Państwowej Inspekcji Pracy przy przestępstwach przeciwko prawom pracowniczym (art. 218-221 oraz
225 § 2 k.k.), a zgodnie z art. 49 § 4 k.p.k. uprawnienia te przysługują organom kontroli państwowej w sprawach o
przestępstwa, w których wyrządzono szkodę w mieniu instytucji państwowej, samorządowej lub społecznej, jeżeli w sprawie
karnej nie działa organ podmiotu pokrzywdzonego. W obu tych wypadkach dodatkowym warunkiem jest, aby te instytucje
kontrolne ujawniły przestępstwo lub wnosiły o jego ściganie. Prawa pokrzywdzonego uzyskuje także zakład ubezpieczeń, o ile
w ramach ubezpieczenia pokrył on szkody wynikające z przestępstwa (zob. art. 49 § 3 k.p.k.), przy czym uzyskanie środka
kompensacyjnego jest tu możliwe tylko do wartości wypłaconego przez ubezpieczyciela odszkodowania. Zakład Ubezpieczeń
Społecznych nie jest w tym wypadku traktowany jako zakład ubezpieczeniowy.
Wniosek powinien być złożony najpóźniej do zamknięcia przewodu sądowego na rozprawie głównej (przepis art.
49a k.p.k. w brzmieniu nadanym z dniem 1 lipca 2015 r. nowelizacją k.p.k. dokonaną ustawą z dnia 27 września 2013 r. o
zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. poz. 1247 z późn. zm.). Termin ten ma
charakter materialno-procesowy i nie podlega przywróceniu. Wniosek o orzeczenie środka kompensacyjnego
może mieć formę pisemną lub ustną, do protokołu posiedzenia sądu. Istotne jest tylko, aby z jego treści wynikała wola
wydania takiego orzeczenia przez sąd karny. Wniosek pokrzywdzonego lub innej osoby uprawnionej obliguje sąd do
orzeczenia środka kompensacyjnego. Z urzędu sąd ma tylko prawo orzec ten środek.
4.
Wyrok skazujący. Zasadniczym warunkiem orzeczenia środka kompensacyjnego jest wydanie wyroku skazującego. W
pierwszej więc kolejności konieczne jest stwierdzenie przez sąd karny faktu popełnienia przestępstwa przez sprawcę,
przypisanie mu winy, a dopiero dalszą konsekwencją orzeczenia skazującego może być nałożenie na sprawcę obowiązku
naprawienia szkody lub zrekompensowania krzywdy. Zgodnie z rozwiązaniami prawnymi przyjętymi w obowiązującym k.k. w
konkretnym wypadkach sąd może uznać, że do osiągnięcia wyznaczonych przez ustawę celów kary wystarczające będzie
orzeczenie wyłącznie samego środka karnego lub właśnie omawianego środka kompensacyjnego (art. 59 k.k. w brzmieniu
nadanym nowelą z dnia 20 lutego 2015). Przy warunkowym zawieszeniu wykonania orzeczonej kary pozbawienia wolności jest
również możliwe orzeczenie środka kompensacyjnego, chyba że sąd nałoży obowiązek naprawienia szkody jako jeden z
elementów poddania sprawcy próbie.
5.
Istnienie szkody w dniu orzekania. Orzeczenie środka kompensacyjnego jest możliwe, jeśli na dzień wydania wyroku
istnieje szkoda. W sytuacji, w której sprawca choćby w części samodzielnie naprawił szkody wyrządzone przestępstwem,
środek z art. 46 § 1 k.k. w tym zakresie już orzeczony być nie może, gdyż jest on zawsze związany z wielkością istniejącej, a
więc nienaprawionej szkody (wyrok SN z dnia 25 czerwca 2015 r., II KK 171/15, LEX nr 1750143; wyrok SN z dnia 14 marca
2013 r., III KK 27/13, OSNKW 2013, nr 7, poz. 57). Naruszenie tej zasady prowadziłoby do bezpodstawnego wzbogacenia
pokrzywdzonego. Możliwość zwrotu zabezpieczonej rzeczy lub innych wartości majątkowych, uzyskanych z
przestępstwa kosztem pokrzywdzonego, musi być uwzględniona przy orzekaniu tego środka. Szkoda lub krzywda
nie muszą należeć do znamion przestępstwa, za które został skazany sprawca. Istotne jest tylko, aby była ona bezpośrednim
następstwem czynu zabronionego, za który został skazany sprawca.
6.
Stosowanie przepisów prawa cywilnego przy orzekaniu środka kompensacyjnego. Nowela z dnia 20 lutego 2015 r.,
nadając cywilny charakter środkowi z art. 46 § 1 k.k., rozwiewa dotychczasowe wątpliwości, w jakim zakresie normy prawa
karnego wyłączają stosowanie prawa cywilnego (por. J. Majewski, Kodeks karny. Komentarz..., s. 145-145). Przy stosowaniu
środka kompensacyjnego szczególne znaczenie mają przepisy prawa cywilnego dotyczące następujących kwestii: pojęcia i
zakresu szkody oraz sposobu jej naprawienia i znaczenia stanowiska pokrzywdzonego (art. 361 oraz 363 § 1 k.c.), odsetek
ustawowych za opóźnienie w naprawieniu szkody, w postaci pieniężnej (art. 359 § 1 i 2 oraz art. 455 i 481 k.c.), przesłanek
orzeczenia zadośćuczynienia za doznane krzywdy (art. 445 i 448 k.c.), przesłanek miarkowania odszkodowania (art. 362 i 440
k.c.) oraz solidarnej odpowiedzialności za szkody wyrządzone przez współdziałających (art. 441 § 1 k.c.). Ten ostatni przepis
nie powinien budzić wątpliwości, gdyż stanowi on o solidarnej odpowiedzialności wszystkich osób uczestniczących w popełnieniu
przestępstwa (czynu niedozwolonego), przy czym k.c. tą odpowiedzialnością odszkodowawczą obejmuje także podżegacza i
pomocnika (art. 422 k.c.).
7.
Szkoda i krzywda. Odszkodowanie obejmuje nie tylko straty rzeczywiste w majątku pokrzywdzonego (damnum
emergens), będące skutkiem przestępstwa, ale w grę wchodzi tu także utrata spodziewanych korzyści (lucrum cessans). Ta
druga postać szkody jest z pewnością trudna do ustalenia i zawsze możemy tu mówić wyłącznie o wartościach hipotetycznych.
Ewentualne wątpliwości w tym zakresie powinny być rozstrzygane na korzyść skazanego. Przepis art. 46 § 1 k.k.
dopuszcza bowiem możliwość orzeczenia odszkodowania tylko w części, nie zamykając drogi do dochodzenia reszty
odszkodowania w drodze cywilnego postępowania. Treść orzeczenia sądu karnego musi jednak wskazywać, że chodzi tu o
odszkodowanie częściowe. Przy ustaleniu wysokości zadośćuczynienia uwzględnia się na pewno winę sprawcę, charakter i
rozmiar krzywd, czas trwania cierpień oraz sytuację pokrzywdzonego, w szczególności gdy na skutek czynu jego sytuacja
osobista, zawodowa czy też majątkowa uległa pogorszeniu (zob. wyrok SN z dnia 7 października 1998 r., I CKN 418/98, LEX
nr 1215980, oraz uzasadnienie postanowienia SN z dnia 10 października 2013 r., V KK 130/13, LEX nr 1402695).
8.
Odsetki w orzeczeniu kompensacyjnym. Zobowiązanie sprawcy do naprawienia szkody spowodowanej czynem
niedozwolonym, czyli również przestępstwem, jest świadczeniem bezterminowym. Dlatego też sprawca przestępstwa i szkody
popada w opóźnienie, nie spełniając świadczenia pieniężnego niezwłocznie po wezwaniu do zapłaty (art. 455 k.c.). W takim
zaś wypadku za opóźnienie w zapłacie należą się odsetki ustawowe od wyznaczonego terminu zapłaty (art. 481 w
zw. z art. 359 § 1 i 2 k.c.; tak SN w wyroku z dnia 30 marca 1998 r., III CKN 330/97, OSNC 1998, nr 12, poz. 209; zob. także
wyrok SA z Poznaniu z dnia 9 listopada 2006 r., I ACa 575/06, LEX nr 298549). Dotyczy to także żądania zadośćuczynienia
pieniężnego za doznane krzywdy, gdyż obowiązek zapłaty zaczyna się konkretyzować po wezwaniu do zapłaty, a to uprawnia
do żądania odsetek od daty żądania naprawienia doznanej krzywdy (tak SN w wyroku z dnia 18 września 1970 r., II PR 257/70,
OSNC 1971, nr 6, poz. 103). W przypadku zaboru pieniędzy odsetki ustawowe należą się jednak już od dnia
wyrządzenia zaboru, czyli dnia powstania szkody (uchwała składu siedmiu sędziów SN z dnia 22 września 1970 r., III PZP
18/70, OSNC 1971, nr 1, poz. 5). Wydaje się także, że na gruncie art. 46 § 1 k.k. wniosek o orzeczenie środka
kompensacyjnego należy utożsamiać z takim wezwaniem, chyba że pokrzywdzony wykaże, że stosowne wezwanie do
zapłaty miało miejsce jeszcze wcześniej.
9.
Miarkowanie odszkodowania. Na podstawie art. 363 i 440 k.c. jest możliwe miarkowanie odszkodowania. Przepisy te nie
obejmują zadośćuczynienia za krzywdy (postanowienie SN z dnia 10 października 2013 r., V KK 130/13, LEX nr 1402695; wyrok
SN z dnia 7 października 1998 r., I CKN 418/98, LEX nr 1215980). Do miarkowania odszkodowania na podstawie art.
363 k.c. konieczne jest wykazanie, że zachowanie pokrzywdzonego stało się jedną z przyczyn przestępstwa i
powstałej z niego szkody. Samo hipotecznie niewłaściwe zachowanie osoby pokrzywdzonej (np. nietrzeźwość ofiary rozboju)
w żaden sposób nie uzasadnia przyjęcia stanowiska, że ofiara przyczyniła się do powstania szkody (por. wyrok SN z dnia 27
listopada 1974 r., II CR 647/74, OSP 1976, z. 1, poz. 6). Nie można bowiem utożsamiać okoliczności, które wiązały się z
wyborem danej osoby na ofiarę przestępstwa, z zachowaniem ofiary, które stało się podstawą zwiększenia rozmiaru krzywd lub
szkody. Skorzystanie przez ofiarę z podmiotowego prawa do obrony przed bezprawnym zamachem także nie może
być brane pod uwagę jako podstawa miarkowania odszkodowania. Przyjęcie w toku sprawy stanowiska, że ofiara
przyczyniła się do powstania szkody, wymaga ustalenia stopnia tego przyczynienia (uchwała składu siedmiu sędziów SN z dnia
17 kwietnia 1970 r., III PZP 34/69, OSNC 1970, nr 12, poz. 217). W myśl zaś art. 440 k.c. miarkowanie odszkodowania
jest możliwe, o ile jest akceptowalne z punktu widzenia zasad współżycia społecznego. Trafnie podkreślono w
uzasadnieniu wyroku SN z dnia 7 października 1998 r., I CKN 418/98, LEX nr 1215980, że w przypadku umyślnego wyrządzenia
szkody innej osobie, zakwalifikowanego jak przestępstwo, zasady współżycia przemawiają za tym, aby w ogóle nie stosować
żadnego miarkowania, nawet jeśli zachodzą różnice majątkowe między sprawcą a pokrzywdzonym, choćby nawet na wielką
niekorzyść tego ostatniego. Takie stanowisko oznacza, że co do zasady przepis ten nie będzie miał tu zastosowania, w
szczególności w kontekście przestępstw umyślnych. Nie można jednak wykluczyć jego zastosowania przy ustalaniu wysokości
odszkodowania wynikającego z przestępstwa nieumyślnego.
10.
Termin naprawienia szkody. W świetle art. 9 § 2 k.k.w. orzeczenia karne stają się wykonalne z chwilą uzyskania
prawomocności. To oznacza, że nie jest możliwe ustalenie w treści środka kompensacyjnego terminu do naprawienia szkody
lub zrekompensowania krzywdy. Jest to jednak możliwe w ramach ugody.
11.
Procesowe wyłączenie możliwości orzeczenia środka kompensacyjnego. Przepis art. 415 § 1 zdanie drugie k.p.k.
wyłącza możliwość zastosowania tego środka, jeśli o obowiązku naprawienia szkody z przestępstwa już orzeczono lub
toczy się w tej sprawie inne postępowanie. Przepis ten ma charakter bezwzględny i okoliczności w nim ujęte wyłączają
orzeczenie obowiązku naprawienia szkody lub zadośćuczynienia krzywdzie w ramach orzeczenia sądu karnego, nawet jeśli nie
doszło do wyegzekwowania żadnej kwoty (por. wyrok SN z dnia 17 lipca 2014 r., III KK 54/14, OSNKW 2015, nr 1, poz. 4;
wyrok SN z dnia 26 lutego 2014 r., III KK 429/13, LEX nr 1446451). Podkreślić przy tym należy, że w postanowieniu SN z dnia
13 lutego 2014 r., V KK 238/13, OSNKW 2014, nr 7, poz. 55, podjęto próbę ograniczenia wykładni art. 415 § 1 zdanie drugie
k.p.k., przyjmując, że klauzula antykumulacyjna ujęta w tym przepisie nie dotyczy roszczeń cywilnoprawnych powstałych przed
dniem popełnienia osądzanego przestępstwa, a więc sytuacji, w której o roszczeniu majątkowym do sprawcy przestępstwa już
orzeczono lub w tej sprawie toczy się odrębne postępowanie sądowe. Sprawa oceniana przez SN wiązała się z udaremnieniem
zaspokojenia roszczeń wierzyciela (czyn z art. 300 § 2 k.k.), czyli właśnie z sytuacją w której czyn był skierowany przeciwko
możliwości zaspokojenia już istniejących roszczeń majątkowych, potwierdzonych innym orzeczeniem sądu. Wydaje się, że teza
wskazanego postanowienia SN jest tylko o tyle kontrowersyjna, że w tym wypadku również sam czyn powoduje co najmniej
utrudnienie przymusowego zaspokojenia istniejących roszczeń (swoiste pogłębienie szkody). Nadto wskazać należy, że problem
ten dotyczy przede wszystkim obowiązku naprawienia szkody jako elementu próby. Nie chodzi tu więc o możliwość egzekucji
w oparciu o tytuł egzekucyjny wydany przez sąd karny, a tylko uwzględnienie interesu pokrzywdzonego, w ramach środków
reakcji karnej. Kwestię te należałoby więc rozwiązać przez zmiany legislacyjne, przez wyłączenie możliwości uzyskania
dodatkowego tytułu wykonawczego, a nie przez całkowite wyłączenie obowiązku naprawienia szkody jako np. elementu próby.
12.
Nawiązka zamiast środka kompensacyjnego. Przepis art. 46 § 2 k.k. przewiduje możliwość orzeczenia nawiązki, jako
"surogatu" odszkodowania lub zadośćuczynienia. Choć ustawodawca obecnie oba środki zaliczył do tzw. środków
kompensacyjnych, to nawiązka ma nadal charakter penalny. To oznacza, że przy jej stosowaniu nie odwołujemy się
do przepisów prawa cywilnego, a stosujemy dyrektywy wymiaru kary. Dlatego też wysokość nawiązki orzekanej na
podstawie art. 46 § 2 k.k. może przekraczać wartość szkody wyrządzonej przestępstwem, choć nigdy nie może oczywiście
przekroczyć ustawowej górnej granicy, która obecnie w tym wypadku wynosi 200 000 złotych. Orzeczenie nawiązki jest
możliwe w przypadku szkód materialnych i szkód niematerialnych. Nie ma jednak możliwości kumulowania obowiązku
z art. 46 § 1 k.k. w zakresie szkód ustalonych w toku procesu i dodatkowo ewentualnej nawiązki z art. 46 § 2 k.k. Z pewnością
możliwe jest jednak orzeczenie odszkodowania, choćby w części, na podstawie art. 46 § 1 k.k. oraz nawiązki z art.
46 § 2 k.k. zamiast zadośćuczynienia pieniężnego.