Komentarz do Art. 64 kodeksu karnego [Recydywa szczególna podstawowa i wielokrotna]

[Kazimierz]

1.
Wprowadzenie. Komentowane przepisy dotyczą tzw. recydywy szczególnej, której zaistnienie otwiera możliwość, a w
przypadku multirecydywy obliguje sąd do nadzwyczajnego obostrzenia kary. Uregulowanie to - jako działające na
niekorzyść sprawcy - musi być interpretowane ściśle. Nie jest dopuszczalne rozszerzające wykładanie którejkolwiek z
przesłanek recydywy szczególnej.
2.
Recydywa ogólna a recydywa szczególna. Recydywa ogólna zachodzi wówczas, gdy nie są spełnione przesłanki
zastosowania przepisu art. 64 § 1 k.k., a sprawca popełnił kolejne przestępstwo po uprzednim skazaniu. Uwzględnia się ją w
ramach sądowego wymiaru kary, na podstawie art. 53 § 2 k.k., jako okoliczność obciążającą.
3.
Pojęcie przestępstwa umyślnego. Podstawą recydywy szczególnej może być tylko przestępstwo umyślne. Przestępstwo
umyślne to czyn oparty na zamiarze w rozumieniu przepisu art. 9 § 1 k.k. Do kategorii przestępstw umyślnych zalicza się
również przestępstwa oparte na kombinowanej stronie podmiotowej, gdzie typ wyjściowy zrealizowany jest umyślnie,
natomiast następstwo objęte jest nieumyślnością (art. 9 § 3 k.k.). W tym wypadku o charakterze przestępstwa decyduje strona
podmiotowa typu wyjściowego, z którego wynika określone następstwo. Trafnie podkreśla się w doktrynie prawa karnego, że
w tym wypadku podstawą ustalenia przesłanki podobieństwa przestępstw jest to, co jest objęte znamionami typu
umyślnego (zob. J. Majewski (w Kodeks karny. Część ogólna, t. 1, red. A. Zoll, 2012, s. 886-887 oraz powołani tam autorzy).
Przestępstwem umyślnym nie jest natomiast przestępstwo oparte na hybrydalnej postaci strony podmiotowej, gdzie część
znamion przedmiotowych musi być objęta nieumyślnością, a część umyślnością albo nieumyślnością (zob. art. 177 § 1, art. 355
§ 1 k.k.). Natomiast przestępstwem umyślnym będzie taki czyn, który realizuje znamiona określone w kilku
przepisach ustawy, przy czym wystarczy, aby jeden z tych przepisów określał typ przestępstwa umyślnego. Do
niego musi odnosić się podobieństwo przestępstwa kolejnego.
4.
Przestępstwo podobne. Zob. komentarz do art. 115 § 3 k.k.
5.
Wyrok skazujący. Podstawą recydywy z art. 64 § 1 k.k. może być tylko wyrok skazujący. Oznacza to, że przypisanie
przestępstwa w wyroku warunkowo umarzającym postępowanie nie może stanowić podstawy recydywy. Podstawą
recydywy nie może być również każdy wyrok skazujący. W szczególności nie może stanowić podstawy przypisania
recydywy w przypadku popełnienia kolejnego przestępstwa umyślnego, nawet podobnego do wcześniej osądzonego,
skazanie, w ramach którego sąd odstąpił od wymierzenia kary. Wymierzenie kary grzywny lub ograniczenia
wolności za przestępstwo umyślne nie może stanowić podstawy przypisania recydywy w sprawie o nowo popełnione
przestępstwo umyślne, choćby było podobne do wcześniej osądzonego. Wyrokiem skazującym może być również wyrok
wydany przez sąd innego państwa UE (art. 114a k.k.) (por. M. Zalewski (w Kodeks karny. Część Ogólna, t. 2, red. M.
Królikowski, R. Zawłocki, 2015, s. 443).
Wymiar kary za przestępstwo umyślne. Ponieważ przepis art. 64 § 1 k.k. wymaga odbycia 6 miesięcy kary pozbawienia
wolności, należy stwierdzić, że przesłanką recydywy jest skazanie na karę pozbawienia wolności w co najmniej takim właśnie
wymiarze. Musi być to kara orzeczona w wyroku, nie może być to kara zastępcza w zamian za nieuiszczoną grzywnę
czy też ograniczenie wolności. W takich bowiem wypadkach mamy do czynienia nie ze skazaniem na karę pozbawienia wolności,
lecz na kary wolnościowe. Nie musi być to kara bezwzględna, może być to kara pozbawienia wolności z warunkowym
zawieszeniem wykonania, pod warunkiem jednak że zarządzono jej wykonanie (art. 64 § 1 k.k. stanowi o odbyciu kary
pozbawienia wolności). Podstawą recydywy może być również skazanie na karę aresztu wojskowego na okres co
najmniej 6 miesięcy. Wynika to z faktu, że zgodnie z art. 322 § 1 k.k. do kary aresztu wojskowego stosuje się przepisy o
karze pozbawienia wolności, a przepis art. 64 § 1 k.k. o tej karze stanowi. Podstawą recydywy nie może być skazanie na
karę aresztu za wykroczenie umyślne. Jakkolwiek jest to kara izolacyjna, to jednak jej podstawą nie jest przestępstwo
umyślne, a ponadto jej wymiar nigdy nie będzie przekraczał 30 dni. Jeśli sąd wymierzył karę pozbawienia wolności, którą
warunkowo zawieszono, a następnie doszło do zarządzenia jej wykonania i skrócenia na skutek uwzględnienia zapłaty grzywny
orzeczonej na podstawie art. 71 k.k., to takie skazanie nie może stanowić podstawy skazania w warunkach recydywy.
Podstawą recydywy nie może być skazanie za przestępstwo umyślne na karę pozbawienia wolności krótszą niż 6
miesięcy. Nie ma zatem podstaw do przypisania ostatniego przestępstwa w warunkach art. 64 § 1 k.k., nawet jeśli sprawca
wcześniej dwukrotnie był skazany za przestępstwa umyślne, podobne do tego ostatniego, jeśli kary jednostkowe wynosiły mniej
niż 6 miesięcy, choćby suma tych kar przekraczała 6 miesięcy. Jeśli kara pozbawienia wolności za przestępstwo umyślne
podobne do nowo popełnionego została objęta wyrokiem łącznym, to przypisanie recydywy w sprawie o to kolejne przestępstwo
będzie możliwe, o ile kara jednostkowa wymierzona za przestępstwo podobne i umyślne wynosiła co najmniej 6 miesięcy.
7.
Odbycie kary pozbawienia wolności. Podstawą recydywy szczególnej w typie podstawowym jest odbycie co najmniej 6
miesięcy kary pozbawienia wolności. Przez pojęcie odbycia kary należy rozumieć przede wszystkim faktyczne jej
wykonywanie w zakładzie karnym. Co do zasady nie ma znaczenia ani system odbywania tej kary (z wyjątkiem dozoru
elektronicznego), ani rodzaj i typ zakładu karnego, w którym była ona wykonywana. Z odbyciem kary pozbawienia wolności
mamy do czynienia również wówczas, gdy sąd zaliczy oskarżonemu okres tymczasowego aresztowania na poczet
kary pozbawienia wolności w wymiarze co najmniej 6 miesięcy w sprawie, w której przypisuje mu przestępstwo
umyślne, stanowiące później podstawę przypisania recydywy szczególnej w typie podstawowym (tak również np. SA we
Wrocławiu w wyroku z dnia 29 października 2014 r., II AKa 42/14, LEX nr 1621282; wyrok SN z dnia 26 stycznia 2012 r., IV
KK 312/11, LEX nr 1119562; wyrok SN z dnia 3 marca 2009 r., III KK 296/08, LEX nr 503253; wyrok SN z dnia 12 października
2005 r., III KK 134/05, LEX nr 164394; uchwała SN z dnia 22 lutego 1990 r., V KZP 29/89, OSNKW 1990, nr 4-6, poz. 13;
odmiennie J. Majewski (w Kodeks karny. Część ogólna, t. 1, red. A. Zoll, 2012, s. 890). Wynika to z daleko idącego
podobieństwa tymczasowego aresztowania do kary pozbawienia wolności, które staje się w istocie tą karą z chwilą
uprawomocnienia się wyroku skazującego, w którym ten okres zaliczono na poczet kary. Takie postawienie sprawy znajduje
swoje uzasadnienie w treści przepisu art. 209 k.k.w., który nakazuje stosować odpowiednio do tymczasowego aresztowania
przepisy o karze pozbawienia wolności. Przeciwna teza, zgodnie z którą zaliczenie tymczasowego aresztowania na poczet
wymierzonej kary pozbawienia wolności nie może być traktowane jako odbycie kary pozbawienia wolności, trąci sztucznością.
Trafne jest natomiast stanowisko, że zaliczenie tymczasowego aresztowana na poczet kary nie spełnia przesłanki
odbycia kary pozbawienia wolności, jeśli nie zarządzono jej wykonania (wyrok SN z dnia 11 marca 2014 r., V KK
426/13, LEX nr 1444472). W takim przypadku zaliczenie tego okresu następuje na poczet kary grzywny wymierzonej na
podstawie art. 71 § 1 k.k. Nie można traktować jako odbycia kary pozbawienia wolności pobytu w zakładzie
poprawczym, choćby był orzeczony za umyślne przestępstwo na podstawie art. 10 § 4 k.k. (zob. wyrok SN z dnia 9 lutego
2006 r., III KK 326/05, OSNwSK 2006, nr 1, poz. 318; uchwała SN z dnia 23 stycznia 1980 r., VI KZP 19/79, OSNKW 1980, nr
2, poz. 16). Odbyciem kary nie jest również zaliczenie na poczet kary pozbawienia wolności w wymiarze co najmniej
6 miesięcy okresu obserwacji w zamkniętym zakładzie na podstawie art. 203 § 1 k.p.k. Pobyt w zakładzie leczniczym nie
odpowiada pobytowi w jednostce penitencjarnej. Wyjątkiem jest sytuacja, w której sprawca poddany takiej obserwacji jest
jednocześnie tymczasowo aresztowany. Warunek odbycia kary 6 miesięcy pozbawienia wolności nie jest spełniony, gdy
sprawca odbył tę karę w systemie dozoru elektronicznego (odmiennie i nietrafnie SN w wyroku z dnia 23 maja 2014 r.,
III KK 16/14, LEX nr 1469141). Jakkolwiek jest to jeden z systemów wykonywania kary pozbawienia wolności, to jednak ratio
legis art. 64 § 1 k.k. przemawia przeciwko przyjęciu, że ta przesłanka jest spełniona w razie wykonania kary w tym systemie.
Trzeba pamiętać o tym, że przypisanie recydywy szczególnej uzasadnia pobyt w izolacji, w jednostce penitencjarnej, a także
jej nieskuteczność w zakresie przeciwdziałania przestępstwu. Wykonywanie kary pozbawienia wolności w warunkach dozoru
elektronicznego nie stanowi izolacji penitencjarnej i dlatego nie odpowiada przesłance odbycia kary pozbawienia wolności na
podstawie art. 64 § 1 k.k. Poza tym takie rozumienie tej przesłanki nie wydaje się logiczne. Kiedy porównujemy np. izolację w
zakładzie zamkniętym na obserwacji, którą stosuje się na podstawie art. 203 k.p.k., z odbyciem kary w systemie dozoru
elektronicznego, to nasuwa się wniosek, że obserwacja taka jest bardziej dolegliwa niż samo wykonanie kary pozbawienia
wolności w systemie dozoru elektronicznego. W tym ostatnim przypadku sprawca przebywa na wolności. Zgodnie z tym, co
powiedziano wyżej, okresu obserwacji, zaliczonego na poczet kary pozbawienia wolności, nie traktuje się jako odbycia kary
pozbawienia wolności na gruncie art. 64 § 1 k.k., podczas gdy wykonanie kary pozbawienia wolności w systemie dozoru
elektronicznego, na zasadzie wykładni literalnej, miałoby stanowić podstawę uznania odbycia 6 miesięcy kary pozbawienia
wolności w rozumieniu tego przepisu. Tak oto surowszy środek (izolacja) zaliczony na poczet kary pozbawienia wolności nie
mógłby prowadzić do przypisania sprawcy recydywy w razie popełnienia nowego przestępstwa umyślnego, a środek mniej
dolegliwy (wykonanie kary pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego) miałby wypełniać tę przesłankę. Trzeba
wziąć również pod uwagę to, że przepisy o recydywie zawarte w art. 64 § 1 k.k. weszły w życie, zanim uchwalono ustawę o
wykonywaniu kary pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego. Intencją ustawodawcy w momencie uchwalania
k.k. z 1997 r. nie mogło być zatem tak szerokie rozumienie przesłanki odbycia kary pozbawienia wolności, o którym mowa w
art. 64 § 1 k.k., że miałoby ono objąć również taką karę, ale wykonaną w warunkach dozoru elektronicznego. Warunek
odbycia co najmniej 6 miesięcy kary pozbawienia wolności nie jest spełniony również wówczas, gdy sprawca został
skazany na karę pozbawienia wolności poniżej roku pozbawienia wolności, a następnie został zwolniony po
odbyciu połowy tej kary, ale mniej niż 6 miesięcy. Po upływie okresu próby i dalszych 6 miesięcy przyjmuje się fikcję, że
sprawca odbył karę pozbawienia wolności w całości (a więc w wymiarze większym niż 6 miesięcy) z chwilą warunkowego
zwolnienia (art. 82 k.k.). Trzeba jednak pamiętać, że w art. 64 § 1 k.k. chodzi o faktyczny pobyt w izolacji więziennej przez
okres co najmniej 6 miesięcy. Fikcja prawna odbycia kary w większym wymiarze nie spełnia tej przesłanki. Skazany może
odbywać karę w wymiarze co najmniej 6 miesięcy pozbawienia wolności również w częściach. Kara pozbawienia
wolności nie musi być odbyta w kraju, może ona również być odbyta częściowo za granicą, a potem przejęta do wykonania
w Polsce. Może to być również kara w całości odbyta poza granicami państwa polskiego (podobnie M. Zalewski (w Kodeks
karny. Część Ogólna, t. 2, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, Warszawa 2015, s. 443; zob. uchwała SN z dnia 24 kwietnia 1975
r., VI KZP 59/74, OSNKW 1975, nr 6, poz. 71).
8.
Początek biegu terminu przedawnienia recydywy szczególnej podstawowej. Ustawodawca przewiduje 5-letni termin
przedawnienia recydywy. Przestępstwo umyślne podobne do wcześniej osądzonego ma być popełnione w okresie 5 lat od
odbycia co najmniej 6 miesięcy kary pozbawienia wolności. Tak ujęta przesłanka wskazuje, że nowe przestępstwo musi być
popełnione w czasie, gdy ten 5-letni termin biegnie, na co wskazuje formuła "w okresie 5 lat". Wystarczy, gdy choćby
fragment tego nowego przestępstwa został popełniony w tym okresie (por. wyrok SN z dnia 25 października 2012 r.,
IV KK 213/12, Biul. PK 2013, nr 1, s. 29-31). Jeśli zatem sprawca zacznie popełnianie przestępstwa umyślnego podobnego do
wcześniej osądzonego przed rozpoczęciem biegu tego terminu, a skończy w trakcie biegu terminu bądź gdy zacznie popełnianie
takiego przestępstwa przed upływem tego terminu, a skończy po jego upływie, wówczas możliwe będzie przypisanie tego
nowego przestępstwa w warunkach art. 64 § 1 k.k. Nie ma wątpliwości, że w razie skazania za przestępstwo umyślne na karę
poniżej 6 miesięcy pozbawienia wolności termin przedawnienia recydywy nie rozpocznie swojego biegu. Nie ma także
wątpliwości, że w razie skazania za takie przestępstwo na karę wynoszącą 6 miesięcy okres przedawnienia recydywy będzie
biegł od dnia następnego po odbyciu tej kary w całości. Nie jest natomiast jasne, od kiedy biegnie 5-letni termin
przedawnienia recydywy w razie wymierzenia za przestępstwo umyślne kary przekraczającej 6 miesięcy. Rodzi się pytanie, czy
okres ten należy liczyć od dnia następnego po odbyciu 6 miesięcy kary, czy też dopiero od chwili wykonania tej kary w całości.
Zagadnienie to ma fundamentalne znaczenie. Jeśli przyjąć pierwsze rozwiązanie, przedawnienie recydywy nastąpi szybciej, w
tym drugim przypadku - później. Trzeba przyznać, że przepis nie jest jednoznaczny. Ustawa stanowi w art. 64 § 1 k.k., że
sprawca ma popełnić przestępstwo umyślne podobne w ciągu 5 lat po odbyciu co najmniej 6 miesięcy kary pozbawienia wolności.
Takie sformułowanie można rozumieć w ten sposób, że 5-letni okres przedawnienia recydywy biegnie od momentu, gdy sprawca
skończy odbywanie 6. miesiąca kary pozbawienia wolności. Z kolei zwrot "co najmniej" może wskazywać na to, że jeśli sprawca
został skazany na karę pozbawienia wolności w większym wymiarze, to okres ten biegnie po odbyciu całej kary, ponieważ te 6
miesięcy kary pozbawienia wolności to jedynie minimum przewidziane przez ustawodawcę. Problem jednak w tym, że w tym
drugim przypadku termin przedawnienia recydywy nie biegnie w trakcie wykonywania kary pozbawienia wolności. Kolejne
przestępstwa umyślne podobne do wcześniej osądzonego popełnione w czasie wykonywania kary pozbawienia wolności, po
odbyciu 6. miesiąca, nie mogłyby być przypisane w warunkach recydywy, mimo że sprawca faktycznie odbył 6 miesięcy kary
pozbawienia wolności. Byłyby bowiem popełnione, zanim okres 5 lat zaczął swój bieg. Aby zapobiec takim skutkom, nie można
przyjąć, że okres ten rozpoczyna swój bieg po odbyciu 6. miesiąca kary, a jeśli sprawca odbędzie całą karę pozbawienia
wolności, to będzie on biegł od początku od odbycia kary w całości. Rozwiązanie takie, jako wybitnie niekorzystne dla sprawcy,
powodujące dwukrotne uruchomienie terminu przedawnienia recydywy, jest z gwarancyjnego punktu widzenia niedopuszczalne.
Nasuwa się zatem wniosek, że okres 5 lat, w którym sprawca ma popełnić nowe przestępstwo umyślne podobne do wcześniej
osądzonego, rozpoczyna swój bieg dnia następnego po odbyciu 6 miesięcy kary pozbawienia wolności albo dnia następnego po
uprawomocnieniu się wyroku, w którym sąd zaliczył na poczet orzeczonej kary w wymiarze co najmniej 6 miesięcy okres 6
miesięcy tymczasowego aresztowania. Za takim rozwiązaniem przemawia to, że przepis art. 64 § 1 k.k. stanowi o upływie 5 lat
od odbycia co najmniej 6 miesięcy kary pozbawienia wolności, a nie o upływie 5 lat od odbycia kary w wymiarze co
najmniej 6 miesięcy. W tym ostatnim przypadku początek biegu terminu przedawnienia recydywy byłby uzależniony od
odbycia kary w całości. Ponadto za prezentowanym stanowiskiem przemawia również wzgląd na treść przepisu art. 64 § 2 k.k.,
który jednoznacznie stanowi o odbyciu kary w całości albo w części. Wydaje się, że nie ma żadnego uzasadnienia, aby na
gruncie art. 64 § 1 k.k. przyjmować inną zasadę i odrzucać możliwość rozpoczęcia biegu terminu 5 lat od chwili odbycia części
kary pozbawienia wolności (w tym wypadku od odbycia 6. miesiąca kary, jeśli kara ta została orzeczona w większym wymiarze).
Warto dodać, że uzależnienie uruchomienia 5-letniego terminu przedawnienia recydywy od opuszczenia zakładu karnego
(wykonania kary) musiałoby prowadzić do tego, że w przypadku skazanego na dożywotnie pozbawienie wolności termin ten
nigdy nie uruchomiłby swojego biegu, sprawca z założenia ma bowiem pozostawać w zakładzie karnym do końca życia.
Oczywiście w takim przypadku może się zdarzyć, że okres przedawnienia recydywy upłynie w czasie odbywania kary
pozbawienia wolności, a jeśli sprawca zostanie warunkowo zwolniony - to nie odżyje on. Przestępstwo podobne, umyślne,
popełnione po opuszczeniu zakładu karnego nie będzie mogło być przypisane w warunkach art. 64 § 1 k.k. Przedstawiony
wywód wskazuje na to, że nie można odmiennie określać biegu terminu 5 lat przedawnienia recydywy w zależności od tego,
czy sprawca karę jeszcze odbywa (wtedy od odbycia 6 miesięcy), czy też opuścił zakład karny (od faktycznego zakończenia
wykonania kary). Oznaczałoby to bowiem rozpoczęcie biegu terminu w różnych momentach, tymczasem funkcja gwarancyjna
prawa karnego oraz to, że przepisy o recydywie działają na niekorzyść sprawcy, domagają się tego, aby okres przedawnienia
recydywy rozpoczynał swój bieg raz, w konkretnym momencie i biegł bezwzględnie. Takie rozwiązanie pozostaje w zgodzie z
innymi przepisami o przedawnieniu, które nie przewidują "swoistego odżywania biegu przedawnienia", tj. biegu od początku w
zależności od zmiany okoliczności. W doktrynie podkreśla się, że przyjęcie 5-letniego okresu przedawnienia recydywy wiąże się
z uznaniem, że jeśli skazany po wyjściu z zakładu karnego w tym czasie nie wróci na drogę przestępstwa, to będzie oznaczało,
że uległ poprawie, tj. odbyta kara pozbawienia wolności spełniła swoje funkcje resocjalizacyjne. Jak się podkreśla, "dopóki
sprawca znajduje się w zakładzie karnym, dopóty ma ograniczoną możliwość popełnienia nowego przestępstwa, a więc nie
może wykazać również swojej poprawy" (zob. D. Pleńska, Zagadnienia recydywy w prawie karnym, Warszawa 1974, s. 108).
Taka argumentacja, nawiązująca do nurtu resocjalizacyjnego w zakresie nauk penitencjarnych, który w chwili obecnej z powodu
zakwestionowania resocjalizacyjnej funkcji kary pozbawienia wolności straciła na aktualności. W przypadku objęcia wyrokiem
łącznym kary pozbawienia wolności w wymiarze co najmniej 6 miesięcy, której nie wprowadzono jeszcze do wykonania, okres
przedawnienia recydywy będzie biegł od chwili odbycia 6 miesięcy kary łącznej. Jeśli sprawca odbył już część tej kary
jednostkowej w wymiarze co najmniej 6 miesięcy, a potem została ona objęta wyrokiem łącznym, 5-letni okres przedawnienia
recydywy rozpocznie swój bieg w momencie, kiedy sprawca odbędzie taką część kary łącznej, która łącznie z wcześniej odbytą
częścią kary jednostkowej w wymiarze co najmniej 6 miesięcy wymierzonej za przestępstwo podobne, objętej tym wyrokiem i
zaliczonej na poczet kary łącznej, wyniesie co najmniej 6 miesięcy (inaczej SN w wyroku z dnia 30 stycznia 2014 r., II KK
348/13, Prok. i Pr.-wkł. 2014, nr 4, poz. 4, gdzie przyjęto, że okres przedawnienia recydywy biegnie od chwili odbycia kary
łącznej).
9.
Skazanie w warunkach art. 64 § 1 k.k. Skazanie w warunkach art. 64 § 2 k.k. wymaga wcześniejszego przypisania
przestępstwa z zastosowaniem art. 64 § 1 k.k. Oznacza to, że multirecydywę tworzy trzecie przestępstwo umyślne. W
kontekście art. 64 § 2 k.k., istotne znaczenie ma zakres związania sądu orzekającego wyrokiem prawomocnym, w którym sąd
przypisał sprawcy czyn z zastosowaniem art. 64 § 1 k.k. Rodzi się pytanie, czy dopuszczalne jest przypisanie przestępstwa z
zastosowaniem art. 64 § 2 k.k. jeśli sąd w poprzedniej sprawie niezasadnie pominął art. 64 § 1 k.k., ewentualnie gdy niezasadnie
ten przepis zastosował. W judykaturze przyjęto, że jeśli w prawomocnym wyroku przypisano sprawcy przestępstwo
w warunkach recydywy szczególnej, to orzeczenie to wiąże sąd w innych sprawach (por. uchwała SN z dnia 30 maja
1980 r., VI KZP 14/80, OSNKW 1980, nr 7, poz. 56). Wydaje się, że rozstrzygnięcie to jest trafne. W przypadku niezasadnego
pominięcia przepisu art. 64 § 1 k.k. w wyroku skazującym błąd taki i zaniechanie zaskarżenia wyroku przez inną stronę niż
oskarżony nie może działać na niekorzyść oskarżonego (inaczej SN w uchwale z dnia 29 lipca 1971 r., VI KZP 101/70, OSNKW
1971, nr 10, poz. 142). Ustawodawca przewiduje określone instrumenty prawne służące korekcie takiego orzeczenia, w tym
kasację w trybie art. 521 k.p.k. Trzeba jednak podkreślić, że taka kasacja na niekorzyść skazanego nie może być uwzględniona
po upływie 6 miesięcy od daty uprawomocnienia się orzeczenia (art. 524 § 3 k.p.k.). Z kolei w przypadku niezasadnego
przypisania recydywy szczególnej i uprawomocnienia się wyroku rolą oskarżonego było kwestionowanie błędnych ustaleń w tym
zakresie. Trzeba podkreślić, że oskarżony może starać się zmienić takie rozstrzygnięcie w zasadzie w każdej chwili, także po
uprawomocnieniu się wyroku, składając wniosek o wniesienie kasacji w trybie art. 521 k.p.k. Omawiana przesłanka nie jest
spełniona, jeśli sprawca popełnia ponownie jedno z przestępstw wskazanych w art. 64 § 2 k.k., zanim wyrok, w którym
przypisano mu czyn w warunkach art. 64 § 1 k.k., uprawomocnił się (zob. wyrok SN z dnia 12 sierpnia 2008 r., II KK 176/08,
LEX nr 448959).
10.
Odbycie kary pozbawienia wolności w wymiarze co najmniej roku. Przypisanie multirecydywy jest dopuszczalne w
przypadku, gdy sprawca odbył łącznie co najmniej rok pozbawienia wolności. Sprawca musi odbyć taką część ostatniej kary
pozbawienia wolności, aby łączny jego pobyt w zakładzie karnym wyniósł rok (por. J. Majewski (w Kodeks karny. Część ogólna,
t. 1, red. A. Zoll, 2012, s. 895, który uważa, że do przyjęcia multirecydywy wystarcza, aby sprawca odbył z kary wymierzonej
z zastosowaniem art. 64 § 1 k.k. jakąkolwiek jej część, pod warunkiem że łącznie okres spędzony w izolacji więziennej wyniesie
rok). Ponieważ przepis art. 64 § 2 k.k. stanowi o okresie 5 lat od odbycia w całości lub części ostatniej kary, należy przyjąć, że
okres 5 lat biegnie od dnia następnego po upływie roku pozbawienia wolności, które sprawca odbył.
11.
Ponowne popełnienie przestępstwa z grupy czynów wskazanych w art. 64 § 2 k.k. Przypisanie recydywy, o której
mowa w art. 64 § 2 k.k., jest możliwe, jeśli sprawca był wcześniej skazany za jedno z przestępstw wymienionych w tym
przepisie. Warto podkreślić, że "ponowne popełnienie przestępstwa" z tej grupy oznacza, że nowe przestępstwo musi być
dokładnie takie samo jak to poprzednio przypisane w wyroku skazującym i obydwa muszą należeć do grupy czynów
wymienionych w art. 64 § 2 k.k. Innymi słowy, nie wystarcza tylko przynależność tych przestępstw do tej grupy, ale
muszą być one takie same. Nie będzie zatem spełniało warunku ponownego popełnienia wskazanego w art. 64 § 2 k.k.
przestępstwa uprzednie skazanie za przestępstwo przeciwko życiu w przypadku, gdy trzecim przestępstwem będzie np. rozbój.
Ustawa nie stanowi, że chodzi o ponowne popełnienie przestępstwa z grupy czynów określonych w art. 64 § 2 k.k., lecz o
ponowne popełnienie skonkretyzowanego tam czynu. Ponowne popełnienie przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu oznacza, że
sprawca wcześniej musiał takie przestępstwo popełnić. Ponowne popełnienie przestępstwa zgwałcenia oznacza, że sprawca
wcześniej musiał być za zgwałcenie skazany. Tak samo należy postrzegać relację między przestępstwem poprzednio osądzonym
a nowym w przypadku rozboju, kradzieży z włamaniem lub innego przestępstwa przeciwko mieniu z użyciem przemocy lub
groźby jej użycia. Ponowne popełnienie przestępstwa oznacza, że takie samo przestępstwo jak nowo popełnione
sprawca już popełnił i zostało ono mu przypisane (podobnie SA w Katowicach w wyroku z dnia 18 listopada 2009 r., II
AKa 221/09, KZS 2010, z. 3, poz. 52; wyrok SA w Katowicach z dnia 22 listopada 2007 r., II AKa 407/07, KZS 2008, z. 4, poz.
70). Dlatego tylko na częściową aprobatę zasługuje pogląd wyrażony w judykaturze, że warunek popełnienia ponownie jednego
z przestępstw wymienionych w art. 64 § 2 k.k. jest spełniony, gdy sprawca popełnia takie samo przestępstwo jak to, za które
był już prawomocnie skazany w warunkach art. 64 § 1 k.k., oraz w sytuacji gdy ponownie popełnia przestępstwo z tej samej
grupy (wyrok SA w Katowicach z dnia 16 grudnia 2013 r., II AKa 302/13, KZS 2014, z. 4, poz. 57). Ten drugi przypadek oznacza
bowiem, że do przyjęcia przesłanek z art. 64 § 2 k.k. wystarcza, aby przestępstwo wcześniej osądzone i nowo popełnione
jedynie należały do grupy czynów określonych w tym przepisie, co popada w kolizję z wymogiem, aby to nowe przestępstwo
było przestępstwem popełnionym ponownie. Zaproponowana w judykaturze wykładnia nie do końca przystaje do literalnego
brzmienia art. 64 § 2 k.k. i i poszerza jego zakres na niekorzyść sprawcy, co nie jest dopuszczalne. Przez pojęcie
przestępstwa z użyciem przemocy lub groźby jej użycia należy rozumieć takie czyny, przy których popełnieniu sprawca
posłużył się jednym z tych sposobów działania. Nie muszą one należeć do ustawowych znamion, na co wskazuje słowo
"popełnione" (zob. uchwała SN z dnia 18 listopada 1997 r., I KZP 31/97, OSNKW 1998, nr 1-2, poz. 2). Inna wykładnia byłaby
uzasadniona, gdyby przepis stanowił o przestępstwach z użyciem przemocy lub groźby jej użycia. W takim wypadku
zaakcentowano by istotę czynu zabronionego, jego stronę przedmiotową określoną przez ustawę, a nie sposób zachowania
sprawcy w konkretnym przypadku. Wydaje się, że należy przyjąć, iż to nowe przestępstwo, należące do grupy czynów
wskazanych w art. 64 § 2 k.k., musi być identyczne z tym, które przypisano sprawcy wcześniej w warunkach art. 64 § 1 k.k.
(nieco inaczej np. J. Majewski (w Kodeks karny. Część ogólna, t. 1, red. A. Zoll, 2012, s. 898).
12.
Skutki recydywy szczególnej w zakresie wymiaru kary. Recydywa szczególna jest traktowana przez ustawodawcę jako
okoliczność obciążająca przy wymiarze kary. Skutkiem recydywy szczególnej z art. 64 § 1 k.k. jest możliwość obostrzenia kary.
Odnosi się ona do każdej z kar przewidzianych w art. 32 pkt 1-3 k.k. Zasady tego obostrzenia określa art. 38 k.k. W przypadku
recydywy z art. 64 § 2 k.k. ustawodawca zobowiązuje do wymierzenia kary pozbawienia wolności powyżej dolnej granicy
ustawowego zagrożenia. Obostrzenie górnej granicy ma charakter fakultatywny. O tym, czy sąd skorzysta z możliwości
obostrzenia górnej granicy kary, decydują dyrektywy sądowego wymiaru kary, określone w art. 53 k.k. Obostrzeń
przewidzianych w art. 64 § 1 i 2 k.k. w zakresie górnej granicy zagrożenia nie stosuje się w przypadku, gdy przestępstwo
zagrożone jest karą nie krótszą niż 3 lata pozbawienia wolności. W przypadku skazania w warunkach art. 64 § 2 k.k. za zbrodnie
konieczne jest wymierzenie kary pozbawienia wolności powyżej dolnej granicy ustawowego zagrożenia. Przepis o recydywie
(art. 64 § 1 lub 2 k.k.) powinien być zawsze powołany w podstawie skazania. Pominięcie tego uregulowania w podstawie
skazania w przypadku, gdy zachodzą wszystkie przesłanki przypisania przestępstwa w takich właśnie warunkach, stanowi rażącą
obrazę przepisów prawa materialnego (art. 438 pkt 1 k.p.k.). Podobnie należy oceniać niezasadne zastosowanie tych
uregulowań. Zbyt daleko idące jest stwierdzenie, że niezasadne pominięcie komentowanych przepisów w podstawie skazania
czynu czyni wyrok rażąco niesprawiedliwym w rozumieniu art. 440 k.p.k. (zob. wyrok SN z dnia 17 listopada 2014 r., III KK
236/14, LEX nr 1548238; wyrok SN z dnia 4 września 2014 r., V KK 222/14, LEX nr 1504601; wyrok SN z dnia 9 września 2011
r., LEX nr 950727). Wydaje się, że z taką rażącą niesprawiedliwością będziemy mieli do czynienia tylko wtedy, gdy orzeczona
wobec sprawcy kara będzie jednocześnie nieproporcjonalna do czynu sprawcy, który powinien być przypisany w warunkach
recydywy. W podstawie wymiaru kary przepis art. 64 § 1 k.k. powołuje się tylko wtedy, gdy sąd stosuje nadzwyczajne
obostrzenie kary (zob. wyrok SN z dnia 16 grudnia 2014 r., V KK 305/14, LEX nr 1583245). Natomiast przepis art. 64 § 2 k.k.
musi być zawsze powołany w podstawie wymiaru kary, ponieważ przewiduje obligatoryjne obostrzenie dolnej granicy
ustawowego zagrożenia (tak również SN w wyroku z dnia 11 października 2011 r., V KK 234/11, LEX nr 1044075). Nie ma w
tym wypadku znaczenia, czy sąd decyduje się na wymierzenie kary przekraczającej górną granicę ustawowego zagrożenia
(dlatego nie do końca trafny jest pogląd J. Majewskiego (w Kodeks karny. Część ogólna, t. 1, red. A. Zoll, 2012, s. 881, który
stwierdza, że przepis art. 64 § 2 k.k. powołuje się w podstawie wymiaru kary tylko wówczas, gdy sąd stosuje nadzwyczajne
obostrzenie kary; nieco inaczej zob. tamże, s. 900).
Filar Marian (red.), Kodeks karny. Komentarz, wyd. V
Opublikowano: WK 2016
Art. 64
[Recydywa szczególna podstawowa i wielokrotna]
1.
Kodeks nie określa tzw. recydywy ogólnej, tak jak to czynił art. 52 d.k.k., choć w wielu wypadkach uprzednia karalność sprawcy
pociąga za sobą ujemne konsekwencje (por. art. 66).
2.
Artykuł 64 zawiera prawne określenie tzw. recydywy specjalnej w postaci recydywy zwykłej (podstawowej - art. 64 § 1) i
wielokrotnej (multirecydywy - art. 64 § 2).
3.
Okoliczności warunkujące recydywę specjalną zwykłą (art. 64 § 1 k.k.) w porównaniu z art. 60 § 1 d.k.k. (po ostatniej
nowelizacji) nie uległy żadnej zmianie. W przypadku recydywy wielokrotnej (art. 64 § 2 k.k.) w stosunku do art. 60 § 2 d.k.k.
nastąpiły dwie zmiany. Pierwsza to wymienienie w tym przepisie rozboju wśród przestępstw, których może dotyczyć ten rodzaj
recydywy (art. 280). Druga zmiana sprowadza się do unormowania, że recydywiście tej kategorii koniecznie należy wymierzyć
karę powyżej dolnej granicy ustawowego zagrożenia.
4.
Kodeks formułuje następujące warunki recydywy zwykłej, które muszą być spełnione łącznie:
1) sprawca uprzednio został skazany za przestępstwo umyślne;
2) sprawca skazany został za to przestępstwo na karę pozbawienia wolności;
3) sprawca odbył z tej kary co najmniej 6 miesięcy pozbawienia wolności (zob. wyroki SN: z 25 listopada 2010 r., V KK
331/10 , LEX nr 667534; z 9 maja 2011 r., V KK 130/11 , LEX nr 817562);
4) przed upływem 5 lat od odbycia tej kary w takim co najmniej rozmiarze sprawca popełnił kolejne przestępstwo;
5) przestępstwo było umyślne;
6) przestępstwo było podobne do tego, za które został poprzednio skazany.
5.
Określenie "skazanie za przestępstwo" oznacza, że sprawca dopuszcza się drugiego (kolejnego) przestępstwa, gdy wyrok
dotyczący pierwszego był już prawomocny. Do momentu prawomocnego zakończenia postępowania sprawca podlega ochronie
wynikającej z zasady domniemania niewinności, mającej podstawy w art. 5 § 1 k.p.k. Do chwili uprawomocnienia się wyroku
obejmującego takie skazanie osobę, wobec której toczy się postępowanie karne, należy traktować jako oskarżonego, a nie
skazanego. Należy przyjąć, że stosownie do art. 42 ust. 3 Konstytucji RP w zw. z art. 5 § 1 k.p.k. skazanym jest osoba, co do
której zapadł prawomocny wyrok sądu. Wyrok skazujący musi być zatem już prawomocny w chwili popełnienia przez sprawcę
kolejnego, podobnego przestępstwa (zob. wyroki SN: z 30 października 2001 r., III KKN 217/01, Prok. i Pr.-wkł. 2002, nr 3,
poz. 2; z 22 sierpnia 2002 r., V KK 182/02, Prok. i Pr.-wkł. 2003, nr 6, poz. 1; z 30 września 2003 r., III KK 213/02, Prok. i
Pr.-wkł. 2004, nr 4, poz. 2; z 23 maja 2005 r., V KK 101/05, OSNSK 2005, poz. 1013; z 25 lipca 2006 r., II KK 86/06, OSNSK
2006, poz. 1479; z 6 czerwca 2007 r., V KK 150/07, LEX nr 282299; z 30 lipca 2007 r., II KK 168/07, KZS 2007, z. 10, poz.
21; z 12 sierpnia 2008 r., II KK 176/08, LEX nr 448959; z 8 marca 2013 r., III KK 317/12, Prok. i Pr.-wkł. 2013, nr 6, poz. 5;
z 22 kwietnia 2015 r., III KK 419/14, LEX nr 1710369; z 25 czerwca 2015 r., II KK 128/15, LEX nr 1750026). Nie dotyczy to
skazania, które uległo już zatarciu (uchwała SN z 15 grudnia 1987 r., VI KZP 39/87, OSNKW 1988, nr 3-4, poz. 19; wyroki SN:
z 27 kwietnia 1988 r., V KRN 72/88, OSNPG 1988, nr 11, poz. 111; z 27 stycznia 2010 r., III KK 396/09, LEX nr 585288).
6.
Drugim (ponownym) przestępstwem nie może być czyn, którego społeczna szkodliwość jest znikoma (art. 1 § 2), ponieważ
nie stanowi on przestępstwa (uchwała SN z 15 lipca 1971 r., VI KZP 42/70, OSNKW 1971, nr 11, poz. 163) ani wykroczenia.
7.
Przestępstwo umyślne - zob. art. 9 § 1, także z winy kombinowanej - wyroki SN: z 14 listopada 2002 r., V KKN 404/01, Prok.
i Pr.-wkł. 2003, nr 3, poz. 3; z 13 lutego 2006 r., V KK 36/06, OSNSK 2006, poz. 326; z 4 września 2008 r., II KK 120/08, KZS
2009, z. 1, poz. 21.
8.
Określenie "odbycie kary pozbawienia wolności" oznacza:
1) okres tymczasowego aresztowania zaliczony na poczet kary pozbawienia wolności w sprawie, w której nastąpiło
pierwsze skazanie (uchwała połączonych Izb Karnej i Wojskowej SN z 22 grudnia 1978 r., VII KZP 23/77 , OSNKW 1979,
nr 1-2, poz. 1; wyroki SN: z 25 kwietnia 2006 r., III KK 409/05 , OSNKW 2006, nr 7-8, poz. 72; z 16 kwietnia 2008 r.,
III KK 418/07 , LEX nr 393929; z 25 czerwca 2008 r., IV KK 40/08 , OSNKW 2008, nr 9, poz. 74; z 3 marca 2009 r., III
KK 296/08 , OSNSK 2009, poz. 587);
2) odbycie kary pozbawienia wolności orzeczonej za granicą i tam wykonywanej (uchwała SN z 24 kwietnia 1975 r., VI
KZP 59/74 , OSNKW 1975, nr 6, poz. 71);
3) odbycie kary pozbawienia wolności w sposób ciągły albo w dwóch lub więcej okresach (uchwały SN: z 22 grudnia
1978 r., VII KZP 23/77 , OSNKW 1979, nr 1-2, poz. 1; z 30 grudnia 1978 r., VII KZP 45/78 , OSNKW 1979, nr 3, poz.
19; z 17 września 1991 r., I KZP 17/91 , OSNKW 1992, nr 1-2, poz. 1);
4) odbycie orzeczonej kary pozbawienia wolności tylko w części, ale w rozmiarze co najmniej 6 miesięcy (uchwały SN:
z 22 grudnia 1978 r., VII KZP 23/77 , OSNKW 1979, nr 1-2, poz. 1; z 17 września 1991 r., I KZP 17/91 , OSNKW 1992,
nr 1-2, poz. 1), także wówczas, gdy kara ta jest nadal odbywana w rozmiarze ponad 6 miesięcy pozbawienia wolności
(uchwała SN z 14 września 1972 r., VI KZP 30/72 , OSNKW 1972, nr 12, poz. 186), również gdy całość albo część kary
ponad odbyte 6 miesięcy zostały darowane na podstawie ustawy amnestyjnej albo indywidualnego prawa łaski (uchwały
SN: z 15 października 1970 r., VI KZP 52/70 , OSNKW 1970, nr 12, poz. 160; z 22 grudnia 1978 r., VII KZP 23/77 ,
OSNKW 1979, nr 1-2, poz. 1);
5) odbycie kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, gdy nastąpiło prawomocne
zarządzenie jej wykonania (wyrok SN z 14 grudnia 2010 r., III KK 394/10 , Biul. PK 2010, nr 11, s. 4);
6) odbycie kary pozbawienia wolności wykonywanej w całości lub w części w systemie dozoru elektronicznego (wyrok
SN z 23 maja 2014 r., III KK 16/14 , KZS 2015, z. 1, poz. 16).
Nie stanowi natomiast odbycia kary pozbawienia wolności:
1) okres tymczasowego aresztowania zaliczony na poczet kary pozbawienia wolności w innej sprawie (uchwała SN z 22
lutego 1990 r., V KZP 29/89 , OSNKW 1990, nr 4-6, poz. 13; odmiennie wyrok SN z 22 sierpnia 2002 r., V KK 182/02 ,
Prok. i Pr.-wkł. 2003, nr 6, poz. 1);
2) kara pozbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawieszono, chyba że zarządzono jej wykonanie (wyroki
SN: z 28 maja 2009 r., III KK 102/09 , LEX nr 512106; z 7 grudnia 2010 r., II KK 296/10 , OSNSK 2010, poz. 2438; z
9 grudnia 2009 r., IV KK 382/09 , LEX nr 553723);
3) pobyt w schronisku dla nieletnich albo w zakładzie poprawczym zaliczony na poczet kary pozbawienia wolności
(uchwała SN z 23 stycznia 1980 r., VI KZP 19/79 , OSNKW 1980, nr 2, poz. 16; wyrok SN z 9 lutego 2006 r., III KK
326/05 , Prok. i Pr.-wkł. 2006, nr 7-8, poz. 2);
4) kara darowana na podstawie amnestii albo w drodze ułaskawienia ani okres próby przy warunkowym zwolnieniu i
warunkowym zawieszeniu wykonania kary;
5) odbycie zastępczej kary pozbawienia wolności (wyrok SN z 24 stycznia 1976 r., IV KRN 97/75 , OSNKW 1976, nr 6,
poz. 76);
6) odbycie kary ograniczenia wolności (wyrok SN z 19 lipca 2006 r., III KK 175/06 , OSNSK 2006, poz. 1450);
7) okres tymczasowego aresztowania zaliczony na poczet orzeczonej kary grzywny (wyrok SN z 14 grudnia 2010 r., III
KK 394/10 , Biul. PK 2010, nr 11, s. 4);
8) tymczasowe aresztowanie, które zostało zaliczone na poczet innej kary niż kara pozbawienia wolności, według zasad
określonych w art. 63 § 1 k.k. (wyrok SN z 9 grudnia 2009 r., IV KK 382/09 , LEX nr 553723).
9.
Przestępstwa podobne określane są ze względu na kryterium jednorodzajowości dóbr lub też ze względu na sposób działania
sprawcy. Możliwe jest przyjęcie podobieństwa czynów stypizowanych w różnych rozdziałach kodeksu karnego (zob. art. 115 §
3, a także J. Badziak, Kryteria przedmiotowe podobieństwa przestępstw, Prok. i Pr. 2010, nr 11, s. 26-44) - tożsamość
rodzajowa, tożsamość ze względu na sposób działania sprawcy, jednorodzajowy przedmiot ochrony.
10.
Przestępstwo, za które następuje drugie skazanie, musi być podobne do przestępstwa umyślnego, za które nastąpiło pierwsze
skazanie i za które sprawca odbywał karę pozbawienia wolności, a nie do innego przestępstwa popełnionego poprzednio przez
niego.
11.
Ponowne popełnienie przestępstwa, także tylko jego rozpoczęcie, ale wypełniające już wszystkie znamiona ustawowe
przestępstwa, musi nastąpić przed upływem 5 lat od odbycia kary pozbawienia wolności (zakończenie jej odbywania) za
poprzednie przestępstwo umyślne (przedawnienie recydywy). Wykonywanie w okresie późniejszym innych kar i środków
karnych (kar dodatkowych) nie ma znaczenia dla obliczania tego okresu (uchwały SN: z 15 października 1970 r., VI KZP 52/70,
OSNKW 1970, nr 12, poz. 160; z 22 grudnia 1978 r., VII KZP 23/77, OSNKW 1979, nr 1-2, poz. 1). Termin ten liczy się od
końca ostatniego okresu wykonywania kary pozbawienia wolności z przerwami i od zakończenia kary warunkowo zawieszonej,
której wykonanie zostało zarządzone (uchwały SN: z 22 marca 1973 r., VI KZP 74/72, OSNKW 1973, nr 6, poz. 73; z 30 grudnia
1978 r., VII KZP 45/78, OSNKW 1979, nr 3, poz. 19; wyrok SN z 15 lutego 2005 r., III KK 348/04, OSNSK 2005, poz. 362).
Możliwe jest przyjęcie recydywy w wypadku zastosowania amnestii lub też ułaskawienia, pod warunkiem jednak, że sprawca
faktycznie odbył wymagany okres wykonywania kary. Mając na względzie brzmienie art. 85, należy przyjąć, że w przypadku
warunkowego zwolnienia przedawnienie recydywy biegnie przez 5 lat od chwili faktycznego wyjścia skazanego z zakładu
karnego. Jeżeli kara za przestępstwo podobne jest objęta wyrokiem łącznym, okres przedawnienia recydywy biegnie od
zakończenia odbywania całości albo części kary łącznej orzeczonej wyrokiem łącznym (uchwała SN z 24 kwietnia 1985 r., VI
KZP 5/85, OSNKW 1985, nr 7-8, poz. 54). W przypadku zaliczenia tymczasowego aresztowania na poczet kary okres
przedawnienia recydywy należy odliczać nie od chwili uchylenia środka zapobiegawczego, lecz raczej od momentu
uprawomocnienia się wyroku (wyrok SN z 26 maja 1970 r., I KR 1/70, OSNPG 1971, nr 2, poz. 31).
12.
Sąd, ustalając spełnienie warunków recydywy specjalnej zwykłej (podstawowej), nie ma obowiązku orzekania kary pozbawienia
wolności. Może natomiast wymierzyć każdą z kar przewidzianych w przepisie części szczególnej albo w innej ustawie, tyle tylko
że w wysokości do górnej granicy ustawowego zagrożenia zwiększonego o połowę; w wypadku kary grzywny oznacza to 810
stawek dziennych, jeżeli chodzi o karę ograniczenia wolności - 2 lata, natomiast kara pozbawienia wolności nadzwyczajnie
obostrzona, z uwagi na brzmienie art. 38 § 2 k.k., nie może przekroczyć 20 lat. Mając na względzie systematykę obowiązujących
zagrożeń kar w występkach kodeksowych i pozakodeksowych, należy stwierdzić, że oznacza to, że w przypadku recydywy
specjalnej maksymalna kara nie będzie przekraczać 18 lat pozbawienia wolności. Reguła ta dotyczy każdej z kar alternatywnych.
13.
Recydywa wielokrotna (art. 64 § 2) zachodzi wówczas, gdy sprawca popełnia co najmniej trzecie przestępstwo (wyrok SN z 4
czerwca 2003 r., V KK 393/02, Prok. i Pr.-wkł. 2003, nr 12, poz. 4). Muszą być spełnione łącznie następujące warunki:
1) sprawca uprzednio został skazany w warunkach określonych w art. 64 § 1;
2) sprawca odbył karę pozbawienia wolności trwającą łącznie co najmniej rok;
3) w ciągu 5 lat po odbyciu w całości lub w części ostatniej kary (przedawnienie recydywy specjalnej wielokrotnej)
sprawca popełnił ponownie przestępstwo umyślne przeciwko życiu lub zdrowiu, przestępstwo zgwałcenia, rozboju,
kradzieży z włamaniem lub inne przestępstwo przeciwko mieniu popełnione z użyciem przemocy lub groźby jej użycia.
Katalog przestępstw, które skutkują zastosowaniem recydywy wielokrotnej, ma charakter zamknięty, obejmuje tylko czyny
enumeratywnie wskazane w art. 64 § 2. W wypadku zaistnienia recydywy wielokrotnej konieczne jest obowiązkowe wymierzenie
kary pozbawienia wolności oraz wymierzenie jej powyżej dolnej granicy ustawowego zagrożenia. Fakultatywne jest natomiast
podwyższenie górnej granicy ustawowego zagrożenia karą maksymalnie o połowę, z zastrzeżeniem art. 64 § 3.
14.
Uprzednie skazanie w warunkach określonych w art. 64 § 1 - jednokrotne (wyrok SN z 6 czerwca 2000 r., V KKN 178/00, Prok.
i Pr.-wkł. 2000, nr 12, poz. 3), oznacza, że sprawca był już dwukrotnie skazany za przestępstwo umyślne, drugie było podobne
do pierwszego, a sprawca w związku z pierwszym skazaniem odbył karę pozbawienia wolności trwającą co najmniej 6 miesięcy,
gdy wynika to z treści wyroku - przyjętej kwalifikacji prawnej (uchwała SN z 30 maja 1980 r., VI KZP 14/80, OSNKW 1980, nr
7, poz. 56), lub nawet tylko z ustaleń wyroku (uchwała SN z 29 lipca 1971 r., VI KZP 101/70, OSNKW 1971, nr 10, poz. 142;
wyroki SN: z 26 lipca 2006 r., III KK 207/06, OSNSK 2006, poz. 1491; z 30 stycznia 2014 r., II KK 348/13, Prok. i Pr.-wkł.
2014, nr 4, poz. 4).
15.
Odbycie łącznie co najmniej roku kary pozbawienia wolności to odbycie co najmniej dwóch kar (wyrok SN z 21 stycznia 2008
r., V KK 37/07, Biul. PK 2008, nr 3, s. 14) w wymiarze po 6 miesięcy w związku z pierwszym i drugim skazaniem (tak wyrok
SN z 1 kwietnia 2003 r., IV KK 51/03, OSNSK 2003, poz. 677; uchwała SN z 26 sierpnia 2004 r., I KZP 17/04, OSNKW 2004,
nr 7-8, poz. 69). W kolejnym orzeczeniu SN przyjął, że użyte w art. 64 § 2 k.k. zwroty: "odbył łącznie" oraz "po odbyciu w
całości lub w części ostatniej kary", oznaczają konieczność faktycznego odbywania kary pozbawienia wolności nie tylko za
pierwsze, lecz także i za drugie przestępstwo objęte układem recydywy (wyrok SN z 21 stycznia 2008 r., V KK 37/07, LEX nr
395068). Według odmiennego poglądu wystarczy odbycie kary co najmniej 6 miesięcy pozbawienia wolności w związku z
pierwszym skazaniem i chociażby w minimalnym wymiarze (także 1 dnia) w związku z drugim skazaniem (zob. A. Zoll (red.),
Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, t. 1, Komentarz do art. 1-116 k.k., Kraków 2004, s. 974; R.A. Stefański, Przegląd
uchwał Izby Karnej oraz Wojskowej Sądu Najwyższego w zakresie prawa karnego materialnego, prawa karnego wykonawczego,
prawa karnego skarbowego i prawa wykroczeń za 2004 r., WPP 2005, nr 1, s. 97-98, a poprzednio W. Szkotnicki, Nowa regulacja
recydywy specjalnej w kodeksie karnym z 1997 r., WPP 1998, nr 1-2; zob. wyrok SN z 6 czerwca 2007 r., V KK 150/07, Prok.
i Pr.-wkł. 2007, nr 12, poz. 3).
16.
W warunkach określonych w art. 64 § 2 skazanym może być tylko sprawca jednego z przestępstw wymienionych wyczerpująco
w tym przepisie. Musi on popełnić takie przestępstwo ponownie i nie jest wystarczające, że to trzecie przestępstwo jest tylko
podobne. Skazanie "ponowne" oznacza skazanie sprawcy w warunkach określonych w art. 64 § 1 za takie samo przestępstwo
albo za przestępstwo należące do którejkolwiek z kategorii przestępstw określonych w art. 64 § 2 k.k. (uchwała SN z 25 kwietnia
1996 r., I KZP 3/96, OSNKW 1996, nr 5-6, poz. 23; postanowienie SN z 11 grudnia 2013 r., IV KO 67/13, Prok. i Pr.-wkł. 2014,
nr 3, poz. 2; wyrok SA w Katowicach z 16 grudnia 2013 r., II AKa 302/13, KZS 2014, z. 4, poz. 57).
17.
Przestępstwem "przeciwko mieniu popełnionym z użyciem przemocy" w rozumieniu art. 64 § 2 może być każde przestępstwo,
w którym przedmiotem ochrony jest mienie, popełnione przez fizyczne oddziaływanie na osobę bezpośrednio lub pośrednio -
"użycie przemocy" nie musi należeć do ustawowych znamion takiego przestępstwa - tzn. przez postępowanie z osobą trzecią
lub oddziaływanie na rzecz (uchwała SN z 18 listopada 1997 r., I KZP 31/97, OSNKW 1998, nr 1-2, poz. 2, z aprobującą glosą
S. Łagodzińskiego, OSP 1998, z. 7-8, s. 145) lub zwierzę, gdy motywem jest oddziaływanie na wolę człowieka (postanowienie
SA we Wrocławiu z 14 października 2005 r., II AKzw 696/05, KZS 2006, z. 4, poz. 57). Pogląd odmienny - że przestępstwem
jest tylko przemoc skierowana przeciwko osobie - prezentuje SA w Lublinie w wyroku z 31 maja 2001 r., II AKa 68/01, Prok. i
Pr.-wkł. 2002, nr 1, poz. 20, a także A. Marek, Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2007, komentarz do art. 64.
18.
Znamię "ponowne popełnienie przestępstwa" oznacza, że sprawca obecnie popełnił takie samo przestępstwo, za jakie został
uprzednio skazany albo też przestępstwo należące do tej samej grupy przestępstw, które zostały wymienione w art. 64 § 2
(uchwała SN z 25 kwietnia 1996 r., I KZP 3/96, OSNKW 1996, nr 5-6, poz. 23; wyroki SN: z 30 października 2001 r., III KKN
217/01, Prok. i Pr.-wkł. 2002, nr 3, poz. 2; z 20 kwietnia 2006 r., III KK 364/05, OSNSK 2006, poz. 870; z 20 kwietnia 2006
r., III KK 235/05, OSNSK 2006, poz. 877; z 21 września 2006 r., V KK 217/06, OSNSK 2006, poz. 1786). Ponowne popełnienie
może się odnosić tylko do skazania, które nastąpiło w związku z art. 64 § 1 k.k. (wyrok SN z 7 lutego 2001 r., IV KKN 496/00,
LEX nr 51425).
19.
Artykuł 64 § 3 stanowi, że podwyższenie górnego ustawowego zagrożenia nie dotyczy zbrodni. Ustawodawca wychodzi z
założenia, że zagrożenia w wypadku zbrodni są już wystarczająco dolegliwe, w związku z tym obostrzenie może dotyczyć
wyłącznie dolnej granicy ustawowego zagrożenia. Zauważalna jest jednak wada art. 64 § 3, który nie jest spójny z nową
regulacją art. 38 § 2 k.k., polegającą na podwyższeniu górnej granicy kary pozbawienia wolności w razie nadzwyczajnego
obostrzenia kary. W wypadku zbrodni zagrożonej karą pozbawienia wolności od 3 lat (zatem zgodnie z art. 37 do lat 15) sprawca
działający w warunkach z art. 64 nie mógłby zostać skazany na karę przekraczającą 15 lat. Z kolei sprawca występku
zagrożonego karą pozbawienia wolności do lat 12, stosownie do art. 38 § 2, mógłby zostać ukarany karą w rozmiarze do 18
lat. Może prowadzić to do paradoksu, odpowiedzialność za występek w recydywie może być bowiem bardziej surowa niż za
zbrodnię popełnioną w recydywie. Z tych powodów należy uznać, że art. 38 § 2 stanowi swoisty lex specialis wobec art. 64 § 3
k.k., a zatem, aby uczynić przepisy racjonalnymi, należy wyłączyć zastosowanie art. 64 § 3. W przyszłości trzeba postulować
uchylenie art. 64 § 3 k.k., względnie zmianę art. 38 § 2.
Recydywiście wielokrotnemu sąd może wymierzyć tylko karę pozbawienia wolności, i to powyżej przewidzianego w danym
przepisie minimum ustawowego, a więc co najmniej o miesiąc (wyrok SN z 28 marca 2000 r., IV KKN 169/99, Prok. i Pr.-wkł.
2000, nr 9, poz. 8), także w wypadku zbrodni, do górnej granicy ustawowego zagrożenia przewidzianego za to przestępstwo,
zwiększonego o połowę. Podwyższenie górnego ustawowego zagrożenia nie dotyczy zbrodni (art. 7 § 2). Jednakże na zasadach
ogólnych (art. 53) powrót do przestępstwa zostanie uwzględniony jako okoliczność mająca wpływ na wymiar kary.
20.
Poza surowszym wymiarem kary określonym w art. 64 popełnienie przestępstwa w warunkach powrotu do przestępstwa
powoduje dalsze ujemne konsekwencje. Wobec tej kategorii sprawców niemożliwe jest warunkowe umorzenie postępowania
(art. 66 § 1). Jeżeli chodzi o recydywę specjalną zwykłą (art. 64 § 1), to przewidziany jest dłuższy okres odbycia kary niezbędny
do uzyskania warunkowego zwolnienia (art. 78 § 2). W przypadku recydywy specjalnej wielokrotnej (art. 64 § 2) po 1 lipca
2015 r. zniesiono część ujemnych konsekwencji. Nadal jednak w wypadku zastosowania art. 69 § 1 w zw. z art. 60 § 5 konieczne
jest obowiązkowe orzeczenie dozoru (art. 73 § 2). Z kolei w odniesieniu do recydywistów obowiązuje dłuższy okres wykonywania
kary przy ubieganiu się o warunkowe przedterminowe zwolnienie (art. 78 § 2 i art. 79 § 1), a ponadto dłuższy okres próby przy
warunkowym zwolnieniu (art. 80 § 2).
21.
Artykuł 64 § 2 powinien być przywołany i w podstawie prawnej skazania, i w podstawie prawnej orzeczenia o karze (wyrok SA
w Katowicach z 13 stycznia 2011 r., II AKa 238/10, LEX nr 846481; wyrok SN z 11 października 2011 r., V KK 234/11, OSNSK
2011, poz. 1811).
Wybrane orzecznictwo
22.
Nie można się powoływać na poprzednią karalność oskarżonego, skoro uległa ona zatarciu z mocy samego prawa (wyrok SN z
27 marca 1970 r., III KR 25/70, OSNKW 1970, nr 10, poz. 121).
Określony w art. 60 § 1 d.k.k. [obecnie art. 64 § 1 k.k.] okres pięcioletni, w którym sprawca, skazany poprzednio za
przestępstwo umyślne, popełnia nowe umyślne przestępstwo podobne do przestępstwa, za które był już skazany, należy liczyć
od odbycia zasadniczej kary pozbawienia wolności (uchwała SN z 14 maja 1971 r., VI KZP 11/71, OSNKW 1971, nr 7-8, poz.
103).
Określony w art. 60 § 1 d.k.k. [obecnie art. 64 § 1 k.k.] warunek odbycia co najmniej 6 miesięcy kary pozbawienia wolności
oznacza w wypadku kary łącznej, że przynajmniej za jedno z poprzednio popełnionych umyślnych przestępstw podobnych
została orzeczona kara pozbawienia wolności w rozmiarze nie mniejszym niż 6 miesięcy (uchwała SN z 21 lipca 1971 r., VI KZP
20/71, OSNKW 1971, nr 10, poz. 146).
Przez "odbycie kary" należy rozumieć tylko odcierpienie zasadniczej kary pozbawienia wolności. Odbycie zaś zastępczej kary
pozbawienia wolności zamiast orzeczonej kary ograniczenia wolności nie jest "odbyciem kary" (wyrok SN z 24 stycznia 1976 r.,
IV KRN 97/75, OSNKW 1976, nr 6, poz. 76).
Jeśli skazany odbywa karę pozbawienia wolności, ale nie jako karę zasadniczą orzeczoną w wyroku, a tylko zastępczo za inną
karę orzeczoną w wyroku, to brak jest podstaw do przyjęcia, że skazany poddany był procesowi penitencjarnej reedukacji i nie
odniosło to pozytywnych rezultatów, a wobec tego zachodzi potrzeba zastosowania obostrzeń przewidzianych w art. 60 § 1
d.k.k. [obecnie art. 64 § 1 k.k.] - wyrok SN z 19 września 1978 r., III KR 156/78, LEX nr 21781.
Jeżeli w chwili orzekania poprzednie skazanie uległo zatarciu, to nie może ono uzasadniać przyjęcia powrotności do przestępstwa
nawet wtedy, gdy kolejne przestępstwo zostało popełnione przed upływem terminu przewidzianego dla zatarcia poprzedniego
skazania (uchwała SN z 15 grudnia 1987 r., VI KZP 39/87, OSNKW 1988, nr 3-4, poz. 19).
Odbycie kary w wymiarze co najmniej 6 miesięcy pozbawienia wolności przez skazanego, który przed dniem wejścia w życie
ustawy z 7 grudnia 1989 r. o amnestii (Dz. U. Nr 64, poz. 390) został warunkowo zwolniony z odbycia reszty orzeczonej kary,
a okres wyznaczonej próby nie upłynął przed dniem wejścia w życie powołanej ustawy o amnestii, i co do którego mimo
spełnienia warunków określonych w art. 2 ust. 1 tejże ustawy nie wydano postanowienia o warunkowym zawieszeniu wykonania
kary pozbawienia wolności, nie daje podstaw do przyjęcia powrotu do przestępstwa (uchwała SN z 30 sierpnia 1991 r., I KZP
13/91, OSNKW 1992, nr 1-2, poz. 5).
Przez uprzednie odbycie kary pozbawienia wolności jako kary zasadniczej należy rozumieć odbycie takiej kary, która została
orzeczona prawomocnym wyrokiem; okres tymczasowego aresztowania zaliczony na poczet wymierzonej wyrokiem kary
pozbawienia wolności należy uznać za odbywanie kary, w rozmiarze określonym czasem trwania tymczasowego aresztowania,
dopiero po uprawomocnieniu się wyroku. Skazany odbywający w sumie dwie niepodlegające łączeniu kary pozbawienia wolności
lub więcej takich kar, z których jedną odbywa po raz pierwszy, a drugą (pozostałe) po "uprzednio" odbytej karze pozbawienia
wolności jako karze zasadniczej, może być warunkowo zwolniony według rozłączności kryteriów, tj. po odbyciu co najmniej
połowy kary, jeśli odbywa ją po raz pierwszy, a 2/3 w odniesieniu do kary (kar), którą odbywa po "już uprzednio" odbytej karze
pozbawienia wolności jako karze zasadniczej (uchwała SN z 16 czerwca 1993 r., I KZP 13/93, OSNKW 1993, nr 7-8, poz. 42).
Popełnienie przestępstwa w stanie ograniczonej poczytalności nie ma wpływu na stosowanie określonych w art. 60 § 1 d.k.k.
[obecnie art. 64 § 1 k.k.] zasad wymiaru kary dla przestępców powrotnych. Skutki popełnienia przestępstwa w stanie
ograniczonej w znacznym stopniu zdolności rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania postępowaniem reguluje art. 25 § 2
d.k.k. [obecnie art. 31 § 2 k.k.], dopuszczając w takim wypadku tylko fakultatywną możliwość zastosowania nadzwyczajnego
złagodzenia kary (uchwała SN z 24 października 1996 r., V KKN 158/96, Prok. i Pr.-wkł. 1997, nr 4, poz. 2).
Uprzednia karalność może tylko wówczas przemawiać na niekorzyść sprawcy, gdy nie stanowi konstytutywnej przesłanki tzw.
recydywy specjalnej. Przy wymiarze kary nie można zatem uwzględniać tych orzeczeń, od których uzależnione jest przyjęcie w
ramach kwalifikacji prawnej art. 60 § 1 lub art. 60 § 2 d.k.k. [obecnie art. 64 k.k.]. Można natomiast, i na ogół należy,
uwzględniać te orzeczenia skazujące, które stanowią "nadwyżkę" ponad orzeczenia uzasadniające wspomnianą kwalifikację.
Jakkolwiek nagminność (częstotliwość) określonego rodzaju przestępstw stanowi fakt leżący poza konkretnie popełnionym
przestępstwem, to jednak sprawca - jeżeli ma lub może mieć świadomość tego zjawiska - przyłącza się niejako do zachowań,
które ze względu na swą masowość stanowią zagrożenie ładu społecznego o takim natężeniu, że fakt ten może być uwzględniony
jako okoliczność obciążająca przy wymiarze kary. Aktualny jest pogląd judykatury, że w wypadku skazania za czyn wyczerpujący
znamiona dwóch albo więcej zbiegających się przepisów (art. 10 § 2 d.k.k.) [obecnie art. 11 § 2 k.k.] okoliczności stanowiące
znamiona przestępstw określonych w tych przepisach mogą być uznane za obciążające, z wyłączeniem tych, które mieszczą się
w przepisie, na podstawie którego wymierzono karę (wyrok SN z 3 kwietnia 1997 r., III KKN 196/96, OSNKW 1997, nr 7-8,
poz. 59).
Z ustaleniem, że sprawca dopuścił się przestępstwa przewidzianego w art. 280 § 1 k.k. w warunkach określonych w art. 64 §
2 k.k., łączy się wymóg wymierzenia kary pozbawienia wolności "powyżej dolnej granicy zagrożenia", a więc powyżej 2 lat
(wyrok SN z 28 marca 2000 r., IV KKN 169/99, Prok. i Pr.-wkł. 2000, nr 9, poz. 8).
Dla przypisania recydywy wielokrotnej wystarcza jednokrotne skazanie sprawcy za przestępstwo w warunkach recydywy
podstawowej, a tym samym wystarczy, że popełni on po raz trzeci przestępstwo, które wypełnia pozostałe warunki z art. 64 §
2 k.k. (wyrok SN z 6 czerwca 2000 r., V KKN 178/00, Prok. i Pr.-wkł. 2000, nr 12, poz. 3).
Wykazane zastosowanie wadliwej, niekorzystnej dla oskarżonego kwalifikacji prawnej czynu należy uznać za rażące naruszenie
prawa, mogące mieć istotny wpływ na treść orzeczenia. Abstrahując bowiem nawet od tego, czy in concreto ustalenie działania
w warunkach recydywy określonej w art. 64 § 1, nie zaś w warunkach recydywy określonej w art. 64 § 2 k.k., mogło mieć
wpływ na wymiar kary, czy też nie (tej oceny dokona sąd odwoławczy przy ponownym rozpoznaniu sprawy), nie sposób nie
dostrzec implikacji płynących bezpośrednio z treści przepisu art. 78 § 2 k.k., w świetle której ustalenie rodzaju recydywy ma
dla oskarżonego zasadnicze wręcz znaczenie (wyrok SN z 13 lipca 2000 r., V KKN 221/00, LEX nr 50951).
Treść art. 64 § 2 k.k. w powiązaniu z art. 37 k.k. oznacza, że kara pozbawienia wolności wymierzona w warunkach recydywy
wielokrotnej nie może być równa dolnemu ustawowemu zagrożeniu, ale musi być co najmniej o miesiąc wyższa od dolnego
ustawowego zagrożenia (wyrok SA we Wrocławiu z 5 października 2000 r., II AKa 269/00, OSA 2001, z. 3, poz. 15).
Sprawca może odpowiadać w warunkach recydywy wielokrotnej tylko wówczas, gdy popełni ponownie przestępstwo należące
do którejś kategorii przestępstw wymienionych w art. 64 § 2 k.k.: umyślne przestępstwo przeciwko życiu lub zdrowiu,
przestępstwo zgwałcenia, rozboju, kradzieży z włamaniem lub inne przestępstwo przeciwko mieniu popełnione z użyciem
przemocy lub groźbą jej użycia (wyrok SA w Białymstoku z 7 listopada 2000 r., II AKa 140/00, OSA 2001, z. 7-8, poz. 39).
Przepis art. 65 k.k. z 1997 r. stanowi rzeczywiście odpowiednik art. 58a d.k.k. (po nowelizacji d.k.k. z 1995 r. - Dz. U. Nr 95,
poz. 475), z tym że odnosi swoje działanie nie tylko do sprawcy popełniającego czyn w zorganizowanej grupie lub związku, jak
to czynił art. 58a d.k.k., lecz także do takiego, który uczynił sobie z przestępstwa stałe źródło dochodu, nadto zaś - w odróżnieniu
od art. 58a, który samodzielnie określał zasady wymiaru kary dla sprawcy objętego tą normą - art. 65 k.k. nakazuje doń
stosować odnośnie do wymiaru kary "przepisy [...] przewidziane wobec sprawcy określonego w art. 64 § 2", tj. dla tzw.
recydywisty wielokrotnego. Do sprawcy "określonego w art. 64 § 2" odnosi się jednak wówczas także art. 78 § 2 k.k., wedle
którego skazanego takiego można warunkowo zwolnić dopiero po odbyciu 3/4 kary. W kodeksie karnym z 1969 r. reguła
powyższa odnosiła się tylko do "skazanego, który powracał do przestępstwa w warunkach art. 60 § 2" (art. 91 § 3 d.k.k., po
wskazanej już nowelizacji z 1995 r.), a więc nie dotyczyła osoby skazanej z zastosowaniem art. 58a d.k.k., do której stosował
się art. 91 § 1 d.k.k. [obecnie art. 78 § 1 k.k.]. Tymczasem na gruncie obecnego kodeksu karnego należy przyjąć, że skoro art.
65 k.k. odwołuje się do art. 64 § 2 k.k., nakazując stosować do sprawcy, o jakim mowa w art. 65, "przepisy dotyczące wymiaru
kary [...] przewidziane wobec sprawcy określonego w art. 64 § 2", a nie tylko reguły wymiaru kary określone w art. 64 § 2, to
w art. 78 § 2 k.k. przez skazanego "określonego w art. 64 § 2" należy rozumieć tym samym także skazanego, o którym mowa
w art. 65 (wyrok SN z 16 listopada 2000 r., II KKN 381/00, KZS 2001, z. 6, poz. 6).
Zakwalifikowanie popełnionego przez oskarżonego przestępstwa usiłowania kradzieży z włamaniem w warunkach recydywy
wielokrotnej uzależnione jest od tego, aby uprzednio popełnione przez niego przestępstwo, za które został skazany w warunkach
określonych w art. 60 § 1 d.k.k., było również czynem wymienionym w katalogu zawartym w § 2 przepisu art. 64 k.k.
Tymczasem tego przestępstwa określonego w art. 205 § 1 d.k.k. [obecnie art. 286 § 1 k.k.] ustawodawca nie zaliczył do
omawianej grupy czynów. Termin "ponownie" użyty w przepisie art. 64 § 2 k.k. odnosi się wyłącznie do przestępstwa, za które
uprzednio skazano sprawcę w warunkach recydywy pojedynczej, a nie do któregokolwiek z przestępstw, za które był on
uprzednio skazany (np. do "pierwszego", za które orzeczono wobec niego karę pozbawienia wolności, której wykonanie było
później przesłanką następnego skazania w warunkach recydywy pojedynczej) - wyrok SN z 7 lutego 2001 r., IV KKN 496/00,
LEX nr 51425.
Występek z art. 288 § 1 k.k. nie należy do katalogu przestępstw wymienionych w art. 64 § 2 k.k., gdyż stosowanie przemocy
do zniszczenia mienia nie wchodzi w skład znamion tego przepisu, a jest środkiem służącym do dokonania takiego czynu (wyrok
SA w Lublinie z 31 maja 2001 r., II AKa 68/01, Prok. i Pr.-wkł. 2002, nr 1, poz. 20).
Ustawodawca posługuje się pojęciem nadzwyczajnego obostrzenia kary w przepisie art. 57 § 2 k.k., a konkretyzuje tę instytucję
w przepisach art. 64 i 65 k.k. oraz art. 91 k.k. Jak z tego wynika, tylko działanie w warunkach powrotu do przestępstwa, w
zorganizowanej grupie lub w związku mających na celu popełnienie przestępstw albo uczynienie sobie z przestępczego
procederu stałego źródła dochodu bądź też działanie w ramach czynu ciągłego albo ciągu przestępstw, należy do kategorii
nadzwyczajnych obostrzeń (postanowienie SN z 7 września 2001 r., III KO 29/01, Prok. i Pr.-wkł. 2002, nr 2, poz. 1).
Warunek skazania (uprzedniego skazania) zawarty w art. 64 § 1 k.k. nie jest spełniony, jeśli sprawca popełnił nowe umyślne
przestępstwo podobne do przestępstwa, o które został tylko oskarżony, choćby później zapadł wobec niego wyrok skazujący,
co najmniej zaś 6 miesięcy kary pozbawienia wolności odbył w ramach tymczasowego aresztowania (zaliczenia tymczasowego
aresztowania na poczet orzeczonej kary pozbawienia wolności) - wyrok SN z 22 sierpnia 2002 r., V KK 182/02, KZS 2003, z.
7-8, poz. 11.
Norma art. 64 § 1 k.k., mogąca stanowić podstawę do szczególnego obostrzenia kary, jest jednym ze składników właściwej
kwalifikacji prawnej czynu, stąd też jej zastosowanie wymaga procesowego uprzedzenia stron (wyrok SA w Katowicach z 30
października 2002 r., II AKa 262/02, OSA 2003, z. 6, poz. 58).
Treść przepisu art. 64 § 1 k.k. nie pozostawia żadnej wątpliwości co do tego, że wymierzenie kary w warunkach przewidzianych
w tym przepisie może nastąpić wyłącznie w razie skazania za popełnienie, w określonym układzie, przestępstwa umyślnego
(wyrok SN z 14 listopada 2002 r., V KKN 404/01, KZS 2003, z. 7-8, poz. 15).
Przepis art. 64 § 1 k.k. określa przesłanki odpowiedzialności sprawcy w warunkach powrotu do przestępstwa. Dla przyjęcia tej
kwalifikacji prawnej niezbędne jest, aby wszystkie określone tym przepisem przesłanki wystąpiły łącznie. Jedną z tych
przesłanek jest odbycie przez sprawcę co najmniej 6 miesięcy kary pozbawienia wolności orzeczonej za umyślne przestępstwo
podobne (wyrok SN z 7 stycznia 2003 r., III KK 395/02, KZS 2003, z. 7-8, poz. 16).
Dla przyjęcia kwalifikacji z art. 64 § 2 k.k. nie wystarczy, aby sprawca w odpowiednim czasie, po odbyciu odpowiedniej części
kary pozbawienia wolności, popełnił jedno z przestępstw wskazanych w tym przepisie. Konieczne są dalsze ustalenia oraz analiza
poprzednich skazań w kontekście określenia "ponownie" zawartego w art. 64 § 2 k.k. (wyrok SA w Białymstoku z 14 stycznia
2003 r., II AKa 358/02, Prok. i Pr.-wkł. 2003, nr 6, poz. 16).
Jedną z przesłanek odpowiedzialności na podstawie art. 64 § 2 k.k. jest uprzednie dwukrotne skazanie sprawcy na karę
pozbawienia wolności i odbycie przezeń dwóch tych kar w rozmiarze nie mniejszym niż 6 miesięcy każda z nich, a więc w
rozmiarze łącznie nie mniejszym niż rok. Wielokrotność powrotu do przestępstwa w rozumieniu art. 64 § 2 k.k. wyraża się więc
w tym, że sprawca powraca do przestępstwa po raz trzeci, po dwukrotnym odbyciu kolejnych kar co najmniej 6 miesięcy
pozbawienia wolności - łącznie co najmniej roku (wyrok SN z 1 kwietnia 2003 r., IV KK 51/03, OSNSK 2003, poz. 677).
Eliminując z opisu przypisanego oskarżonemu czynu z art. 46 ust. 1 ustawy z 24 kwietnia 1997 r. o przeciwdziałaniu narkomanii
(tekst jedn.: Dz. U. z 2003 r. Nr 24, poz. 198 ze zm.) działanie "w celu osiągnięcia korzyści majątkowej", sąd wyeliminował
przesłankę podobieństwa tego czynu do umyślnego przestępstwa kwalifikowanego z art. 208 d.k.k. W zaistniałej sytuacji sąd
odwoławczy powinien konsekwentnie z podstawy skazania wyeliminować przepis art. 64 § 1 k.k., ponieważ zmiana opisu
przypisanego skazanemu czynu do tego go obligowała (wyrok SN z 2 czerwca 2003 r., III KK 310/02, OSNSK 2003, poz. 1167).
Użyty w art. 60 § 2 d.k.k. termin "ponownie" oznacza, że dla przyjęcia powrotu sprawcy do przestępstwa określonego w tym
przepisie konieczne jest uprzednie skazanie z zastosowaniem art. 60 § 1 d.k.k., ale nie za jakiekolwiek przestępstwo umyślne,
lecz za przestępstwo należące do jednej z wymienionych w § 2 kategorii, a więc za umyślne przestępstwo przeciwko życiu i
zdrowiu, przestępstwo zgwałcenia, kradzieży z włamaniem lub inne przestępstwo przeciwko mieniu popełnione z użyciem
przemocy lub groźbą jej użycia. Stanowisko to zachowało oczywiście aktualność na gruncie obowiązującego przepisu art. 64 §
2 k.k., konstruującego, co do zasady, identyczne przesłanki multirecydywy do ujęcia zawartego w art. 60 § 2 d.k.k. (w brzmieniu
nadanym nowelizacją z 12 lipca 1995 r.) - wyrok SN z 17 września 2003 r., II KK 162/03, LEX nr 80711).
Stosownie do art. 64 § 3 k.k. przewidziane w § 1 i 2 art. 64 k.k. podwyższenie górnego ustawowego zagrożenia nie dotyczy
zbrodni, a przestępstwo z art. 148 § 1 k.k. jest przecież zbrodnią (art. 7 § 2 k.k.). Skoro bowiem zaostrzenie kary według
unormowań określonych w art. 64 § 1 i 2 k.k. nie ma zastosowania do zbrodni, to powołanie przepisu art. 64 § 1 k.k. w
podstawie wymiaru kary pozbawienia wolności nastąpiło z obrazą art. 64 § 3 k.k. Na marginesie należy zauważyć, że nawet
gdyby przepis art. 64 k.k. nie zawierał unormowania określonego w § 3, to powołanie art. 64 § 1 k.k. w podstawie prawnej
wymierzonej oskarżonemu kary byłoby możliwe tylko wówczas, gdyby sąd meriti skorzystał z możliwości i wymierzył karę
powyżej górnej granicy ustawowego zagrożenia przewidzianego w danym typie przestępstwa (wyrok SA w Lublinie z 24 czerwca
2003 r., II AKa 125/03, Prok. i Pr.-wkł. 2004, nr 6, poz. 16).
W rozumieniu art. 64 § 2 k.k. odbycie całości lub części kary (orzeczonej w warunkach określonych w art. 64 § 1 k.k.) oznacza
odbycie tej kary pozbawienia wolności w wymiarze co najmniej 6 miesięcy (uchwała SN z 26 sierpnia 2004 r., I KZP 17/04,
OSNKW 2004, nr 7-8, poz. 69).
Przepis art. 64 § 2 k.k. podwyższa dolną granicę zagrożenia, zatem sprawcy skazanemu w warunkach tego artykułu sąd
wymierza karę pozbawienia wolności przewidzianą za przypisane przestępstwo w wysokości powyżej dolnej granicy ustawowego
zagrożenia i dlatego przepis ten powinien być powołany w podstawie wymiaru kary (wyrok SA w Lublinie z 22 września 2004
r., II AKa 193/04, Prok. i Pr.-wkł. 2005, nr 7-8, poz. 45).
Warunek skazania (uprzedniego skazania) zawarty w art. 64 § 1 k.k. nie jest spełniony, jeżeli sprawca popełnił nowe umyślne
przestępstwo podobne do przestępstwa, o które został oskarżony, choćby później zapadł wobec niego wyrok skazujący, co
najmniej zaś 6 miesięcy kary pozbawienia wolności odbył w ramach tymczasowego aresztowania (zaliczenia okresu
tymczasowego aresztowania na poczet orzeczonej kary pozbawienia wolności) - wyrok SN z 30 września 2003 r., III KK 213/02,
Prok. i Pr.-wkł. 2004, nr 4, poz. 2.
Warunkiem skazania na podstawie art. 64 § 2 k.k. jest m.in. to, aby sprawca popełnił co najmniej trzecie umyślne przestępstwo
przeciwko życiu lub zdrowiu, przestępstwo zgwałcenia, rozboju, kradzieży z włamaniem lub inne przestępstwo przeciwko mieniu
popełnione z użyciem przemocy lub groźby jej użycia - "ponownie". Pojęcie ponowności odnosi się nie do jakiegokolwiek
poprzednio popełnionego przestępstwa, a jedynie do przestępstw objętych skazaniem z art. 64 § 1 k.k., należących do grupy
przestępstw wymienionych w art. 64 § 2 k.k. (wyrok SN z 17 listopada 2004 r., V KK 321/04, KZS 2006, z. 9, poz. 14).
Ustalenie warunków recydywy wymaga w każdym przypadku przeprowadzenia dowodu z wyroku skazującego za przestępstwo
podobne oraz z danych o odbyciu kary, a w wielu wypadkach poprawność ustaleń może wymagać przeprowadzenia dowodu z
akt sprawy, w której zapadł wyrok tworzący podstawę recydywy (wyrok SN z 15 lutego 2005 r., III KK 3/05, OSNSK 2005, poz.
360).
W wypadku warunkowego zawieszenia wykonania kary pozbawienia wolności karę tę uważa się za mogącą stanowić podstawę
do przyjęcia powrotu do przestępstwa dopiero wtedy, gdy nastąpiło prawomocne zarządzenie jej wykonania, a skazany popełnił
podobne przestępstwo umyślne w ciągu 5 lat po tym zarządzeniu i po odbyciu co najmniej 6 miesięcy kary za umyślne
przestępstwo podobne do przestępstwa, za które był już skazany (wyrok SN z 15 lutego 2005 r., III KK 348/04, OSNSK 2005,
poz. 362).
Powołanie więc w podstawie prawnej art. 64 § 2 k.k., przy skazaniu za zbrodnię, nawet kwalifikowaną, wskazuje na powód, dla
którego wymierzono karę wyższą od minimum ustawowego zagrożenia - mimo chociażby żądania wymierzenia jej w takim
wymiarze (wyrok SA w Lublinie z 11 października 2005 r., II AKa 233/05, Prok. i Pr.-wkł. 2006, nr 7-8, poz. 19).
Warunek faktycznego odbywania w całości lub części kary, przewidziany w art. 64 § 1 k.k., należy uznać za spełniony również
w wypadku zaliczenia na poczet orzeczonej kary zasadniczej pozbawienia wolności okresu tymczasowego aresztowania oraz
darowania lub złagodzenia odbytej już w części kary, w drodze amnestii lub ułaskawienia (wyrok SN z 12 października 2005 r.,
III KK 134/05, Prok. i Pr.-wkł. 2006, nr 3, poz. 4).
Zwolnienie skazanego po odbyciu przez niego kary pozbawienia wolności, następujące przy zastosowaniu art. 168 k.k.w., jest
równoznaczne z wykonaniem wobec niego całości orzeczonej kary (postanowienie SN z 27 października 2005 r., I KZP 35/05,
OSNKW 2005, nr 11, poz. 108). Przepis art. 168 k.k.w. został uchylony na mocy art. 4 pkt 59 nowelizacji z 20 lutego 2015 r.
Stosownie jednak do § 123 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 23 czerwca 2015 r. w sprawie czynności
administracyjnych związanych z wykonywaniem tymczasowego aresztowania oraz kar i środków przymusu skutkujących
pozbawienie wolności oraz dokumentowania tych czynności (Dz. U. poz. 927) zwolnienie osadzonego z jednostki penitencjarnej
następuje w dniu, w którym upływa termin końca kary lub środka przymusu. W myśl jednak § 123 ust. 2 pkt 3 wskazanego
rozporządzenia, jeśli termin ten upływa w dacie będącej dniem wolnym od pracy, w którym nie jest pełniony dyżur przez
funkcjonariuszy lub pracowników działu ewidencji, następującej po dacie będącej dniem roboczym, dopuszczalne jest zwolnienie
w godzinach urzędowania administracji jednostki penitencjarnej w dacie będącej dniem roboczym poprzedzającej datę upływu
terminu końca kary, pod warunkiem że zwolnienie nastąpi nie wcześniej niż 24 godziny przed upływem tego terminu. Przepis
stosuje się odpowiednio, gdy termin upływa w dacie będącej dniem wolnym od pracy, w którym nie jest pełniony dyżur przez
funkcjonariuszy lub pracowników działu ewidencji, a w poprzedzającej go dacie również będącej dniem wolnym od pracy
pełniony jest dyżur przez funkcjonariuszy lub pracowników działu ewidencji.
W wypadku orzeczenia wyrokiem łącznym kary łącznej pozbawienia wolności pięcioletni okres przewidziany w art. 64 § 1 k.k.
biegnie od odbycia w całości lub w części co najmniej 6 miesięcy kary łącznej, przy czym kara za przestępstwo poprzednie, do
którego odnosi się podobieństwo przestępstwa ponownego, musi być orzeczona w rozmiarze co najmniej 6 miesięcy pozbawienia
wolności (wyrok SN z 26 stycznia 2006 r., IV KK 464/05, OSNSK 2006, poz. 217).
Dla przyjęcia tzw. multirecydywy nie wystarcza sam fakt aktualnego dopuszczenia się przez sprawcę jednego z przestępstw
wymienionych w art. 64 § 2 k.k., lecz ponadto jest nieodzowne, by także uprzednio został on skazany za przestępstwo należące
do którejkolwiek z kategorii przestępstw wskazanych w tym przepisie (wyroki SN: z 20 kwietnia 2006 r., III KK 364/05, OSNSK
2006, poz. 870; z 20 kwietnia 2006 r., III KK 435/05, OSNSK 2006, poz. 877; z 21 września 2006 r., V KK 217/06, OSNSK
2006, poz. 1786).
Z chwilą uprawomocnienia się wyroku skazującego sprawcę na karę pozbawienia wolności okres tymczasowego aresztowania
zaliczony na poczet tej kary staje się częścią odbytej przez niego kary (wyrok SN z 25 kwietnia 2006 r., III KK 409/05, OSNKW
2006, nr 7-8, poz. 72).
Skoro wymierzone oskarżonym kary pozbawienia wolności mieszczą się w granicach ustawowego zagrożenia, to wbrew sugestii
polegającej na przyjęciu jako podstawy wymiaru kary przepisu art. 64 § 2 k.k., faktycznie nie nastąpiło jej nadzwyczajne
obostrzenie. Powołanie tego przepisu w tak zredagowanym wyroku było zbędne (wyrok SA w Białymstoku z 22 listopada 2005
r., II AKa 168/05, KZS 2006, z. 3, poz. 51; tak też wyrok SN z 11 października 2011 r., V KK 234/11, LEX nr 1044075).
Wyrażenie "uprzednio skazany" oznacza, że czyn popełniony w warunkach recydywy specjalnej podstawowej musi być osądzony
prawomocnie, w innym bowiem wypadku, tj. do momentu uprawomocnienia się wyroku obejmującego takie skazanie, osobę,
wobec której toczy się postępowanie karne, uważa się za oskarżonego, a nie skazanego (wyrok SN z 30 lipca 2007 r., II KK
168/07, KZS 2007, z. 10, poz. 21).
W myśl art. 366 § 1 k.p.k. przewodniczący składu orzekającego ma m.in. baczyć, aby zostały wyjaśnione wszystkie istotne
okoliczności sprawy. Bez wątpienia do takich okoliczności należy popełnienie zarzucanego czynu w warunkach powrotu do
przestępstwa z art. 64 § 1 k.k., skoro sąd może w razie ich stwierdzenia zaostrzyć karę (wyrok SN z 29 sierpnia 2007 r., II KK
123/07, OSNKW 2007, poz. 1885).
Niepowołanie przez sąd rejonowy w podstawie skazania przepisu art. 64 § 1 k.k. prowadzi do wniosku, że oskarżony nie może
być traktowany jak skazany w warunkach recydywy określonej w tym przepisie, nawet jeżeli został uznany za winnego
dokonania czynu zawierającego w swym opisie działanie sprawcy w warunkach powrotu do przestępstwa (postanowienie SA w
Lublinie z 26 września 2007 r., II AKzw 756/07, LEX nr 357207).
Utrzymanie w mocy orzeczenia, którym przypisano oskarżonemu popełnienie przestępstwa w warunkach tzw. multirecydywy w
sytuacji, gdy w rzeczywistości nie nastąpiło spełnienie wymaganych przesłanek ustawowych takiego ustalenia - stanowi
rozstrzygnięcie rażąco niesprawiedliwe w rozumieniu przepisu art. 440 k.p.k. (wyrok SN z 21 stycznia 2008 r., V KK 37/07, LEX
nr 395068).
Karę w razie nadzwyczajnego jej złagodzenia, stosownie do treści art. 60 § 6, orzeka się poniżej dolnej granicy ustawowego
zagrożenia. W przypadku zbrodni nie ma znaczenia, że czyn popełniony został w warunkach recydywy specjalnej (art. 64 § 1
k.k.) skutkującej wszak z kolei nadzwyczajnym obostrzeniem kary, co mogłoby sugerować konieczność sięgnięcia do normy
kolizyjnej określonej w art. 57 § 2 k.k. (w takim wypadku sąd może przecież zastosować nadzwyczajne złagodzenie albo
obostrzenie kary albo też - rozumowanie a maiori ad minus - orzec karę w zwykłych granicach ustawowego zagrożenia, w takim
wypadku bowiem stosownie do treści art. 64 § 3 k.k. podwyższenia górnego ustawowego zagrożenia nie stosuje się (wyrok SN
z 12 sierpnia 2008 r., II KK 189/08, LEX nr 448963).
Konieczność wyjaśnienia, czy oskarżony nie działał w warunkach powrotu do przestępstwa określonych w art. 64 § 1 k.k.,
powinna skutkować brakiem podstaw do uznania, że przeprowadzenie rozprawy nie jest konieczne, a tym samym do
rozpoznania sprawy w postępowaniu nakazowym (wyrok SN z 20 sierpnia 2009 r., IV KK 68/09, LEX nr 519607, z glosami:
aprobującą S. Durczak-Żochowskiej, krytyczną P. Piszczka, ze wskazaniem, że wyjaśnienie tej kwestii powinno nastąpić w fazie
merytorycznej kontroli oskarżenia - obie glosy w Prok. i Pr. 2011, nr 4, s. 164-175).
W wypadku orzeczenia wyrokiem łącznym kary łącznej pozbawienia wolności pięcioletni okres przewidziany w art. 64 § 1 k.k.
biegnie od odbycia w całości lub w części co najmniej 6 miesięcy kary łącznej, przy czym kara za przestępstwo poprzednie, do
którego odnosi się podobieństwo przestępstwa ponownego, musi być orzeczona w rozmiarze co najmniej 6 miesięcy pozbawienia
wolności (wyroki SN: z 25 listopada 2010 r., V KK 331/10, LEX nr 667534; z 9 maja 2011 r., V KK 130/11, LEX nr 817562).
W wypadku warunkowego zawieszenia wykonania kary pozbawienia wolności, karę tę uważa się za mogącą stanowić podstawę
do przyjęcia powrotu do przestępstwa dopiero wtedy, gdy nastąpiło prawomocne zarządzenie jej wykonania, a skazany popełnił
podobne przestępstwo umyślne po odbyciu co najmniej 6 miesięcy kary, której wykonanie zarządzono (wyrok SN z 7 grudnia
2010 r., II KK 296/10, OSNSK 2010, poz. 2438).
Podjęcie przez sprawcę zachowań składających się na czyn ciągły przed upływem terminu pięcioletniego określonego w art. 64
§ 1 oraz § 2 k.k. i kontynuowanie ich po upływie tego terminu, przy spełnieniu pozostałych przesłanek wymienionych w art. 64
§ 1 albo § 2 k.k. uzasadnia przyjęcie popełnienia tego przestępstwa ciągłego w warunkach recydywy specjalnej z art. 64 § 1
k.k. albo recydywy specjalnej wielokrotnej z art. 64 § 2 k.k. (wyrok SA we Wrocławiu z 18 marca 2010 r., II AKa 320/09, Prok.
i Pr.-wkł. 2010, nr 11, poz. 12).
Przesłanka recydywy specjalnej zwykłej z art. 64 § 1 k.k. w postaci odbycia co najmniej 6 miesięcy kary pozbawienia wolności
nie jest związana z zakończeniem wykonania kary i z opuszczeniem przez skazanego zakładu penitencjarnego (wyrok SN z 1
września 2011 r., V KK 173/11, OSNSK 2011, poz. 1543).
Jeżeli sąd wymierza karę w granicach przewidzianych przez ustawę w przepisie określającym dany typ przestępstwa, którego
znamiona sprawca swoim zachowaniem wypełnił, i nie jest obowiązkowe orzekanie ponad tymi granicami, to przywołanie
przepisu art. 64 § 1 k.k. także w podstawie kary jest zbędne. Sąd orzekający ma obowiązek przywołać przepis art. 64 § 2 k.k.
nie tylko w kwalifikacji prawnej czynu przypisanego sprawcy przestępstwa, lecz także w podstawie prawnej "wymiaru kary"
(wyrok SN z 11 października 2011 r., V KK 234/11, LEX nr 1044075; wyrok SN z 16 grudnia 2014 r., V KK 305/14, LEX nr
1583245).
Jedną z przesłanek przypisania sprawcy czynu określonego w art. 64 § 2 k.k. i obecnie osądzanego, a następnie przyjęcie, że
ów sprawca dopuścił się tego czynu w warunkach art. 64 § 2 k.k., jest uprzednie popełnienie takiego czynu i skazanie zań w
warunkach art. 64 § 1 k.k.; innymi słowy, to przestępstwo, za które sprawca został skazany w warunkach art. 64 § 1 k.k., musi
należeć do katalogu przestępstw wymienionych w art. 64 § 2 k.k. (wyrok SN z 17 stycznia 2012 r., V KK 388/11, Prok. i Pr.-
wkł. 2012, nr 4, poz. 1).
Nie można zasadnie twierdzić, że warunek "uprzedniego skazania", niezbędny do przypisania powrotu do przestępstwa w
rozumieniu art. 64 § 1 k.k., każdorazowo nie jest spełniony, jeżeli sprawca odbył "co najmniej 6 miesięcy pozbawienia wolności"
w ramach tymczasowego aresztowania - zaliczenia tymczasowego aresztowania na poczet orzeczonej kary pozbawienia wolności
(wyrok SN z 26 stycznia 2012 r., IV KK 312/11, LEX nr 1119562).
Przyjęcie działania w warunkach recydywy specjalnej wielokrotnej z art. 64 § 2 k.k. jest możliwe tylko wówczas, gdy kolejne -
co najmniej trzecie - popełnione przez sprawcę przestępstwo jest jednym z tych, które zostały enumeratywnie wymienione w
art. 64 § 2 k.k., a więc należy do kategorii przestępstw przeciwko życiu lub zdrowiu, jest przestępstwem zgwałcenia, rozboju,
kradzieży z włamaniem lub innym przestępstwem przeciwko mieniu popełnionym z użyciem przemocy lub groźby jej użycia
(wyrok SN z 19 kwietnia 2012 r., V KK 41/12, LEX nr 1163968).
Podjęcie przez sprawcę zachowań składających się na czyn ciągły przed upływem terminu pięcioletniego określonego w art. 64
§ 1 k.k. (podobnie art. 64 § 2 k.k.) i kontynuowanie ich po upływie tego terminu przy spełnieniu pozostałych przesłanek
wymienionych w art. 64 § 1 k.k. (art. 64 § 2 k.k.) uzasadnia przyjęcie popełnienia tego przestępstwa ciągłego w warunkach
recydywy specjalnej z art. 64 § 1 k.k. i recydywy specjalnej wielokrotnej z art. 64 § 2 k.k. (wyrok SN z 25 października 2012
r., IV KK 213/12, Biul. PK 2013, nr 1, s. 29).
Przestępstwo może spełniać warunki określone w art. 64 § 1 k.k. tylko wtedy, gdy zostało popełnione już po prawomocnym
osądzeniu wcześniejszego przestępstwa; skazanym w rozumieniu tego przepisu, co wynika wprost z art. 42 ust. 3 Konstytucji
RP i art. 5 § 1 k.p.k., jest bowiem osoba, co do której zapadł prawomocny wyrok sądu (wyrok SN z 8 marca 2013 r., III KK
317/12, Prok. i Pr.-wkł. 2013, nr 6, poz. 5).
W wypadku orzeczenia kary łącznej pozbawienia wolności pięcioletni okres przewidziany w art. 64 § 1 k.k. biegnie od odbycia
kary łącznej, przy czym kara za przestępstwo poprzednie, do którego odnosi się podobieństwo przestępstwa ponownego, musi
być orzeczona w rozmiarze co najmniej 6 miesięcy pozbawienia wolności (wyrok SN z 20 marca 2013 r., IV KK 51/13, KZS
2013, z. 6, poz. 22).
Dla przyjęcia działania w warunkach powrotu do przestępstwa określonego w art. 64 § 1 k.k. wystarczające jest określenie
warunków recydywy w opisie czynu i w jego kwalifikacji prawnej (wyrok SA w Łodzi z 13 czerwca 2013 r., II AKa 99/13, LEX
nr 1324705).
Z art. 64 § 2 k.k. nie wynika, aby przestępstwo, za które sprawca został uprzednio skazany w warunkach § 1 tego przepisu,
czyli recydywy specjalnej zwykłej, miało być podobne do przestępstwa decydującego o multirecydywie specjalnej, a wynika zeń
jedynie, że aby dopuszczalne było przyjęcie działania w warunkach recydywy wielokrotnej, to popełnione obecnie przez sprawcę
przestępstwo, po uprzednim skazaniu go z przyjęciem recydywy specjalnej zwykłej, musi być jednym z tych, które zostały
wymienione w art. 64 § 2 (postanowienie SN z 11 grudnia 2013 r., IV KO 67/13, Prok. i Pr.-wkł. 2014, nr 3, poz. 2).
O zaliczeniu dwóch albo większej liczby przestępstw do "tego samego rodzaju" decydują dobra prawne, przeciwko którym
przestępstwa te były wymierzone; jednorodne są przestępstwa wymierzone przeciwko dobrom prawnym tego samego rodzaju,
niekoniecznie dobrom identycznym; z tego też względu, że wspólnym rodzajowym przedmiotem ochrony przepisów
kryminalizujących zniszczenie mienia oraz przepisów kryminalizujących kradzież mienia, przestępstwo zniszczenia mienia oraz
przestępstwo kradzieży są przestępstwami należącymi do tego samego rodzaju (postanowienie SN z 23 maja 2013 r., IV KK
68/13, OSP 2014, z. 5, poz. 49, z częściowo krytyczną glosą P. Daniluka, OSP 2014, z. 5, s. 636).
Przestępstwa popełnione w celu osiągnięcia korzyści majątkowej są przestępstwami podobnymi, niezależnie od tego, czy cel
osiągnięcia korzyści majątkowej należy do zespołu ich ustawowych znamion (wyrok SA w Łodzi z 12 czerwca 2013 r., II AKa
87/13, LEX nr 1324704, z częściowo krytyczną glosą P. Daniluka, Pal. 2014, nr 5-6, s. 168).
Określenie "ponownie" oznacza, że dla przyjęcia recydywy z art. 64 § 2 k.k. konieczne jest uprzednie skazanie sprawcy z
zastosowaniem art. 64 § 1 k.k., ale nie za jakiekolwiek przestępstwo, lecz albo za takie samo, jak aktualnie zarzucono
(tożsamość jednostkowa), albo za przestępstwo należące do tej samej grupy przestępstw, które zostały wymienione w art. 64
§ 2 k.k. (tożsamość rodzajowa). O tożsamości rodzajowej przestępstw można mówić jedynie wtedy, gdy uprzednio popełnione
przestępstwo i obecne mieszczą się w tej samej kategorii, np. przestępstw przeciwko życiu lub zdrowiu. Można natomiast mówić
o podobieństwie przestępstwa rozboju i przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu w rozumieniu art. 64 § 1 k.k., gdyż oba czyny
popełnione zostały z użyciem przemocy (wyrok SA w Katowicach z 16 grudnia 2013 r., II AKa 302/13, KZS 2014, z. 4, poz.
57).
W kwalifikacjach prawnych przestępstw stypizowanych w art. 258 k.k. nie należy powoływać w podstawie wymiaru kary art. 65
§ 1 k.k., a tym bardziej art. 65 § 1 i 2 k.k. oraz art. 64 § 2 k.k. (wyrok SA w Poznaniu z 18 września 2014 r., II AKa 74/14,
LEX nr 1527139).
Rażąco niesprawiedliwe jest orzeczenie, w którym bezpodstawnie lub błędnie odstąpiono od przypisania oskarżonemu działania
w warunkach art. 64 § 1 k.k. (wyrok SN z 17 listopada 2014 r., III KK 236/14, LEX nr 1548238).
Przyjęcie działania w warunkach recydywy specjalnej w istotnie odmienny sposób kształtuje sytuację prawną osoby skazanej,
począwszy od dyrektyw wymiaru kary, przez zasady jej wykonywania, po odmienne regulacje dotyczące możliwości
warunkowego zwolnienia. Wadliwe przypisanie takiej recydywy stanowi rażące naruszenie prawa materialnego i co do zasady
ma oczywiście istotny wpływ na treść wyroku, w rozumieniu art. 523 § 1 k.p.k. Bezpodstawne przypisanie działania w warunkach
art. 64 § 1 k.k. prowadzi również do uznania, że orzeczenie takie cechuje się rażącą niesprawiedliwością w rozumieniu art. 440
k.p.k. (wyrok SN z 4 września 2014 r., V KK 222/14, KZS 2014, z. 12, poz. 12, podobnie wcześniejsze postanowienie SN z 18
września 2008 r., V KK 255/08, OSNSK 2008, poz. 1878).
Nie można mówić o uprzednim skazaniu w warunkach recydywy specjalnej podstawowej, jeżeli ponowne przestępstwo podobne
popełnione zostało wprawdzie po wydaniu wyroku skazującego za poprzednie przestępstwo umyślne, lecz przed datą
uprawomocnienia się tego wcześniejszego orzeczenia (wyrok SN z 22 kwietnia 2015 r., III KK 419/14, LEX nr 1710369).
Jest godne zalecenia, by przy redagowaniu orzeczenia organ orzekający używał sformułowań ściśle ustawowych, wszakże
jakiekolwiek odstępstwo od tego nie powinno być traktowane jako rażące uchybienie, nakazujące podważenie prawidłowego
merytorycznie orzeczenia. W praktyce sporządzanie wyroków skazujących sprawcę z zastosowaniem art. 64 § 1, względnie § 2
k.k., odbywa się w różny sposób - od redagowania ich w sposób szczegółowo obrazujący zaistnienie recydywy, ze wskazaniem
odpowiedniego wyroku i okresu odbycia przez oskarżonego kary pozbawienia wolności, do nader ogólnego wskazania, że
zarzuconego mu czynu oskarżony dopuścił się w warunkach recydywy albo powrotu do przestępstwa, co jednak z reguły nie
spotyka się z zarzutem obrazy prawa. [...] Samo nawiązanie do faktu powrotu oskarżonego do przestępstwa oraz zestawienie
faktu odbycia przez niego kary pozbawienia wolności ze skazaniem za umyślne przestępstwo podobne każe przyjąć, że trwająca
"co najmniej 6 miesięcy" izolacja oskarżonego w zakładzie karnym była skutkiem tego właśnie, a nie innego skazania
(postanowienie SN z 6 maja 2015 r., II KK 117/15, LEX nr 1729281).
Przestępstwo może spełniać warunki określone w art. 64 § 1 k.k. tylko wtedy, gdy zostało popełnione już po prawomocnym
osądzeniu wcześniejszego przestępstwa. Przez skazanie rozumieć należy prawomocne uznanie za winnego, albowiem skazanym
- w rozumieniu tego przepisu - jest tylko ta osoba, co do której zapadł prawomocny wyrok sądu. Wyrok skazujący musi być
przy tym prawomocny w chwili popełnienia przez sprawcę kolejnego, podobnego przestępstwa. Warunek uprzedniego skazania
nie jest natomiast spełniony, jeżeli sprawca popełnił nowe przestępstwo umyślne zanim został prawomocnie osądzony,
albowiem do momentu uprawomocnienia się wyroku, obejmującego takie skazanie, osobę wobec której toczy się postępowanie,
uznaje się za oskarżonego, nie zaś za skazanego (wyrok SN z 25 czerwca 2015 r., II KK 128/15, LEX nr 1750026).