Okoliczności wpływające na społeczną szkodliwość czynu. Zdefiniowanie przez ustawodawcę społecznej szkodliwości
ma istotne znaczenie w stosowaniu prawa karnego. Znikomy stopień społecznej szkodliwości pozbawia czyn zabroniony cech
przestępstwa, a ponadto stopień społecznej szkodliwości powinien być uwzględniany przez sąd przy orzekaniu kar i środków
karnych (tak A. Marek, Kodeks karny..., 2010, s. 307). Wprowadzenie do kodeksu karnego definicji ustawowej pojęcia
społecznej szkodliwości miało na celu ujednolicenie praktyki sądowej (Nowe kodeksy karne..., red. I. Fredrich-Michalska, B.
Stachurska-Marcińczak, s. 175). Ustawodawca przyjął przedmiotowe i podmiotowe przesłanki decydujące o
społecznej szkodliwości czynu sprawcy (wyrok SN z dnia 25 września 2007 r., WA 34/07, OSNwSK 2007, nr 1, poz. 2047;
zob. także T. Kaczmarek, O elementach wyznaczających treść społecznej szkodliwości czynu zabronionego i jej stopień
(ekspozycja problemów spornych) (w
Teoretyczne i praktyczne problemy współczesnego prawa karnego. Księga Jubileuszowa
dedykowana Profesorowi Tadeuszowi Bojarskiemu, red. A. Michalska-Warias, I. Nowikowski, J. Piórkowska-Fligier, Lublin 2011,
s. 133). Na okoliczności te składają się:
1) rodzaj i charakter naruszonego dobra,
2) rozmiar wyrządzonej lub grożącej szkody,
3) sposób i okoliczności popełnienia czynu,
4) waga naruszonych przez sprawcę obowiązków,
5) postać zamiaru,
6) motywacja sprawcy oraz
7) rodzaj naruszonych reguł ostrożności.
Ujęte w art. 115 § 2 k.k. okoliczności, które należy uwzględniać przy ocenie społecznej szkodliwości, stanowią katalog
zamknięty. Nie jest więc możliwe odnoszenie się do innych okoliczności, np. związanych z osobą sprawcy, tj.
dotyczących jego dotychczasowego trybu życia, warunków osobistych i materialnych, związanych ze skalą popełnianych
przestępstw czy też okoliczności mających miejsce przed czynem lub po popełnieniu czynu (por. wyrok SN z dnia 8 stycznia
2013 r., III KK 119/12, LEX nr 4953328, czy też wyrok SN z dnia 26 kwietnia 2007 r., WA 18/07, OSNwSK 2007, nr 1, poz.
988, oraz wyrok SN z dnia 29 lutego 2009 r., WA 3/09, OSNwSK 2009, nr 1, poz. 566).
2.
Rodzaj i charakter atakowanego dobra. Rodzaj i charakter dobra atakowanego czynem sprawcy wydaje się jedną z
oczywistych okoliczności wpływających na ocenę społecznej szkodliwości zachowania sprawcy. Niewątpliwie na różną wagę dóbr
chronionych prawem karnym wskazuje sam ustawodawca, przez różnorodne rodzaje kar oraz ich ustawowy wymiar,
przewidziany w ustawie dla poszczególnych typów przestępstw. W sytuacji zaś, gdy czyn sprawcy godzi jednocześnie w
dwa lub więcej dóbr chronionych przez prawo karne, to okoliczność ta zwiększa stopień społecznej szkodliwości
(por. wyrok SN z dnia 11 kwietnia 2011 r. IV KK 382/10, LEX nr 846390; wyrok SN z dnia 26 kwietnia 2007 r., WA 18/07,
OSNwSK 2007, nr 1, poz. 988).
3.
Wyrządzona szkoda. Przez rozmiar wyrządzonej lub grożącej szkody należy rozumieć nie tylko szkodę o charakterze
materialnym, ale także rozmiar czy też zakres uszczerbku w innych dobrach chronionych przez prawo karne (zdrowie, wolność,
godność). W przypadku zaś usiłowania dokonania czynu zabronionego czy też w przypadku przestępstw polegających na
sprowadzeniu zagrożenia rozmiar grożącej szkody wpływa na ocenę społecznej szkodliwości czynu sprawcy. W obszarze
niektórych dóbr chronionych prawem rozmiar wyrządzonej szkody będzie podlegać wartościowaniu według dość prostych
kryteriów. W przypadku czynów przeciwko mieniu zasadnicze znaczenie będzie mieć kryterium ekonomiczne, np. wartość
wyłudzonego mienia. W przypadku zaś dóbr stricte osobistych, takich jak życie, zdrowie, wolność czy też cześć człowieka,
kryteria oceny rozmiaru szkód będą bardziej złożone. W grę będzie tu bowiem wchodzić ocena skali i rozmiaru cierpień
fizycznych oraz cierpień psychicznych, jakie ofiara odniosła na skutek czynu sprawcy.
4.
Sposób i okoliczności popełnienia czynu. Sposób i okoliczności popełnienia czynu należą do obiektywnych elementów
kwantyfikujących społeczną szkodliwość. Sposób popełnienia czynu niewątpliwie pośrednio wiąże się z atakowanym dobrem, w
szczególności będzie miała tu znaczenie "efektywność" zastosowanego przez sprawcę sposobu popełnienia czynu. Jednak ten
element wpływający na ocenę stopnia społecznej szkodliwości trafnie powiązany jest z okolicznościami popełnienia czynu. Z
pewnością mogą mieć one różnorodny charakter i znaczenie. Do okoliczności wpływających na wyższy stopień
szkodliwości zaliczymy z pewnością: długotrwałość zamachu czy też uporczywość działania sprawcy, okrucieństwo, dążenie
sprawcy do spowodowania jak największych cierpień ofiary, zaplanowany charakter czynu. Do okoliczności o odmiennym
charakterze zaliczymy z pewnością czyn sprawcy popełniony w afekcie czy też będący następstwem sprowokowania sprawcy
przez ofiarę (por. A. Marek, Kodeks karny..., 2010, s. 308). Za trafne należy uznać stanowisko SN, że okoliczności popełnienia
czynu w tym wypadku to wyłącznie czas i miejsce popełnienia czynu oraz kontekst sytuacyjny zachowania się sprawcy (wyrok
SN z dnia 9 maja 2013 r., IV KK 403/2012, KZS 2013, z. 6, poz. 31).
5
Waga naruszonych obowiązków. Waga naruszonych przez sprawcę obowiązków, tak jak zamiar, nie będzie występować
przy każdym czynie zabronionym. Tym bardziej że w tym wypadku ograniczono się tylko do sytuacji, w której sprawca,
popełniając czyn zabroniony, naruszył spoczywające na nim obowiązki. Nie zachodzi tu więc sytuacja, w której sprawca
przekroczył posiadane uprawnienia. W tym też wypadku wydaje się, że naruszenie obowiązków jest elementem konstytuującym
odpowiedzialność karną. Konieczne jest także ustalenie, jaki rodzaj adresowanych do sprawcy obowiązków został przez niego
naruszony przy popełnieniu czynu zabronionego. Inaczej przecież będziemy oceniać naruszenie obowiązku ograniczonego
zaufania do innych uczestników ruchu drogowego od naruszenia obowiązku prowadzenia pojazdu w niezakłóconej zdolności
psychofizycznej. Niemniej jednak "waga" naruszonych przez sprawcę obowiązków to niewątpliwie kryterium ocenne, które w
praktyce stosowania prawa karnego może być przedmiotem różnorodnego wartościowania (tak słusznie A. Marek, Kodeks
karny..., 2010, s. 308).
6.
Postać zamiaru. Zamiar jako element subiektywny decydujący o społecznej szkodliwości czynu to niewątpliwie element strony
podmiotowej czynu zabronionego, o którym mowa w art. 9 § 1 k.k. Natomiast jeśli w danym typie czynu zabronionego w grę
wchodzić będzie tylko jedna postać zamiaru, tj. zamiar bezpośredni lub zamiar bezpośredni kierunkowy, to w sytuacji gdy czyn
sprawcy wyczerpuje te znamiona, to ta postać zamiaru sama w sobie nie może stanowić o ocenie społecznej szkodliwości czynu
sprawcy. Jednak w tym wypadku w grę wchodzą także inne postaci zamiaru, wykraczające poza znamiona strony podmiotowej
czynu zabronionego, a mające znaczenie przy ocenie czynu sprawcy. Chodzi tu więc także o zamiar nagły czy też zamiar
przemyślany (tak trafnie A. Marek, Kodeks karny..., 2010, s. 308).
7.
Motywacja sprawcy. Motywacja sprawcy jako element składowy społecznej szkodliwości czynu trafnie zastąpiła pojęcie
pobudki, występujące w poprzednich kodeksach karnych z 1932 r. i z 1969 r. Motywacja obejmuje bowiem elementy
emocjonalne i intelektualne, które wystąpiły w procesie decyzyjnym sprawcy, związanym z realizacją przez niego znamion
czynu zabronionego. Zasadniczo ocena procesu motywacyjnego sprawcy będzie się koncentrować wokół dwóch grup czynników
motywacyjnych, tych, które uznamy za tzw. niskie motywy czynu, oraz te, które "zasługują na uwzględnienie" (tak słusznie A.
Marek, Kodeks karny..., 2010, s. 308).
8.
Naruszone reguły ostrożności. Ostatnią grupę okoliczności mających wpływ na stopień społecznej szkodliwości stanowią
naruszone reguły ostrożności. Wydaje się, że bardziej poprawne byłoby wskazanie, że chodzi tu o reguły postępowania z
określonym dobrem, chronionym przez prawo, a więc o obiektywne i istniejące standardy postępowania z określonym dobrem
prawnym.
9.
Społeczna szkodliwość czynu jako obiektywne ustalenia faktyczne. Zarzut dotyczący ustaleń sądu w zakresie stopnia
społecznej szkodliwości czynu mieści się w zarzucie dotyczącym naruszeń ustaleń stanu faktycznego sprawy i nie może być
uznany za zarzut naruszenia prawa materialnego (postanowienie SN z dnia 19 października 2010 r., II KK 199/10, OSNwSK
2010, nr 1, poz. 1974, czy też postanowienie SN z dnia 23 maja 2007 r., II KK 28/07, OSNwSK 2007, nr 1, poz. 1127).
Okoliczności wpływające na stopień społecznej szkodliwości mają charakter obiektywny. Subiektywne odczucie pokrzywdzonego
o braku doznania krzywdy na skutek czynu sprawcy z pewnością powinno być uwzględniane na etapie wymierzania kary lub
środka karnego, niemniej jednak nie powinno ono mieć znaczenia przy samej ocenie stopnia społecznej szkodliwości osądzonego
czynu sprawcy (postanowienie SN z dnia 9 września 2008 r., WZ 53/08, Biul. PK 2008, nr 11, poz. 69).
ma istotne znaczenie w stosowaniu prawa karnego. Znikomy stopień społecznej szkodliwości pozbawia czyn zabroniony cech
przestępstwa, a ponadto stopień społecznej szkodliwości powinien być uwzględniany przez sąd przy orzekaniu kar i środków
karnych (tak A. Marek, Kodeks karny..., 2010, s. 307). Wprowadzenie do kodeksu karnego definicji ustawowej pojęcia
społecznej szkodliwości miało na celu ujednolicenie praktyki sądowej (Nowe kodeksy karne..., red. I. Fredrich-Michalska, B.
Stachurska-Marcińczak, s. 175). Ustawodawca przyjął przedmiotowe i podmiotowe przesłanki decydujące o
społecznej szkodliwości czynu sprawcy (wyrok SN z dnia 25 września 2007 r., WA 34/07, OSNwSK 2007, nr 1, poz. 2047;
zob. także T. Kaczmarek, O elementach wyznaczających treść społecznej szkodliwości czynu zabronionego i jej stopień
(ekspozycja problemów spornych) (w
Teoretyczne i praktyczne problemy współczesnego prawa karnego. Księga Jubileuszowa dedykowana Profesorowi Tadeuszowi Bojarskiemu, red. A. Michalska-Warias, I. Nowikowski, J. Piórkowska-Fligier, Lublin 2011,
s. 133). Na okoliczności te składają się:
1) rodzaj i charakter naruszonego dobra,
2) rozmiar wyrządzonej lub grożącej szkody,
3) sposób i okoliczności popełnienia czynu,
4) waga naruszonych przez sprawcę obowiązków,
5) postać zamiaru,
6) motywacja sprawcy oraz
7) rodzaj naruszonych reguł ostrożności.
Ujęte w art. 115 § 2 k.k. okoliczności, które należy uwzględniać przy ocenie społecznej szkodliwości, stanowią katalog
zamknięty. Nie jest więc możliwe odnoszenie się do innych okoliczności, np. związanych z osobą sprawcy, tj.
dotyczących jego dotychczasowego trybu życia, warunków osobistych i materialnych, związanych ze skalą popełnianych
przestępstw czy też okoliczności mających miejsce przed czynem lub po popełnieniu czynu (por. wyrok SN z dnia 8 stycznia
2013 r., III KK 119/12, LEX nr 4953328, czy też wyrok SN z dnia 26 kwietnia 2007 r., WA 18/07, OSNwSK 2007, nr 1, poz.
988, oraz wyrok SN z dnia 29 lutego 2009 r., WA 3/09, OSNwSK 2009, nr 1, poz. 566).
2.
Rodzaj i charakter atakowanego dobra. Rodzaj i charakter dobra atakowanego czynem sprawcy wydaje się jedną z
oczywistych okoliczności wpływających na ocenę społecznej szkodliwości zachowania sprawcy. Niewątpliwie na różną wagę dóbr
chronionych prawem karnym wskazuje sam ustawodawca, przez różnorodne rodzaje kar oraz ich ustawowy wymiar,
przewidziany w ustawie dla poszczególnych typów przestępstw. W sytuacji zaś, gdy czyn sprawcy godzi jednocześnie w
dwa lub więcej dóbr chronionych przez prawo karne, to okoliczność ta zwiększa stopień społecznej szkodliwości
(por. wyrok SN z dnia 11 kwietnia 2011 r. IV KK 382/10, LEX nr 846390; wyrok SN z dnia 26 kwietnia 2007 r., WA 18/07,
OSNwSK 2007, nr 1, poz. 988).
3.
Wyrządzona szkoda. Przez rozmiar wyrządzonej lub grożącej szkody należy rozumieć nie tylko szkodę o charakterze
materialnym, ale także rozmiar czy też zakres uszczerbku w innych dobrach chronionych przez prawo karne (zdrowie, wolność,
godność). W przypadku zaś usiłowania dokonania czynu zabronionego czy też w przypadku przestępstw polegających na
sprowadzeniu zagrożenia rozmiar grożącej szkody wpływa na ocenę społecznej szkodliwości czynu sprawcy. W obszarze
niektórych dóbr chronionych prawem rozmiar wyrządzonej szkody będzie podlegać wartościowaniu według dość prostych
kryteriów. W przypadku czynów przeciwko mieniu zasadnicze znaczenie będzie mieć kryterium ekonomiczne, np. wartość
wyłudzonego mienia. W przypadku zaś dóbr stricte osobistych, takich jak życie, zdrowie, wolność czy też cześć człowieka,
kryteria oceny rozmiaru szkód będą bardziej złożone. W grę będzie tu bowiem wchodzić ocena skali i rozmiaru cierpień
fizycznych oraz cierpień psychicznych, jakie ofiara odniosła na skutek czynu sprawcy.
4.
Sposób i okoliczności popełnienia czynu. Sposób i okoliczności popełnienia czynu należą do obiektywnych elementów
kwantyfikujących społeczną szkodliwość. Sposób popełnienia czynu niewątpliwie pośrednio wiąże się z atakowanym dobrem, w
szczególności będzie miała tu znaczenie "efektywność" zastosowanego przez sprawcę sposobu popełnienia czynu. Jednak ten
element wpływający na ocenę stopnia społecznej szkodliwości trafnie powiązany jest z okolicznościami popełnienia czynu. Z
pewnością mogą mieć one różnorodny charakter i znaczenie. Do okoliczności wpływających na wyższy stopień
szkodliwości zaliczymy z pewnością: długotrwałość zamachu czy też uporczywość działania sprawcy, okrucieństwo, dążenie
sprawcy do spowodowania jak największych cierpień ofiary, zaplanowany charakter czynu. Do okoliczności o odmiennym
charakterze zaliczymy z pewnością czyn sprawcy popełniony w afekcie czy też będący następstwem sprowokowania sprawcy
przez ofiarę (por. A. Marek, Kodeks karny..., 2010, s. 308). Za trafne należy uznać stanowisko SN, że okoliczności popełnienia
czynu w tym wypadku to wyłącznie czas i miejsce popełnienia czynu oraz kontekst sytuacyjny zachowania się sprawcy (wyrok
SN z dnia 9 maja 2013 r., IV KK 403/2012, KZS 2013, z. 6, poz. 31).
5
Waga naruszonych obowiązków. Waga naruszonych przez sprawcę obowiązków, tak jak zamiar, nie będzie występować
przy każdym czynie zabronionym. Tym bardziej że w tym wypadku ograniczono się tylko do sytuacji, w której sprawca,
popełniając czyn zabroniony, naruszył spoczywające na nim obowiązki. Nie zachodzi tu więc sytuacja, w której sprawca
przekroczył posiadane uprawnienia. W tym też wypadku wydaje się, że naruszenie obowiązków jest elementem konstytuującym
odpowiedzialność karną. Konieczne jest także ustalenie, jaki rodzaj adresowanych do sprawcy obowiązków został przez niego
naruszony przy popełnieniu czynu zabronionego. Inaczej przecież będziemy oceniać naruszenie obowiązku ograniczonego
zaufania do innych uczestników ruchu drogowego od naruszenia obowiązku prowadzenia pojazdu w niezakłóconej zdolności
psychofizycznej. Niemniej jednak "waga" naruszonych przez sprawcę obowiązków to niewątpliwie kryterium ocenne, które w
praktyce stosowania prawa karnego może być przedmiotem różnorodnego wartościowania (tak słusznie A. Marek, Kodeks
karny..., 2010, s. 308).
6.
Postać zamiaru. Zamiar jako element subiektywny decydujący o społecznej szkodliwości czynu to niewątpliwie element strony
podmiotowej czynu zabronionego, o którym mowa w art. 9 § 1 k.k. Natomiast jeśli w danym typie czynu zabronionego w grę
wchodzić będzie tylko jedna postać zamiaru, tj. zamiar bezpośredni lub zamiar bezpośredni kierunkowy, to w sytuacji gdy czyn
sprawcy wyczerpuje te znamiona, to ta postać zamiaru sama w sobie nie może stanowić o ocenie społecznej szkodliwości czynu
sprawcy. Jednak w tym wypadku w grę wchodzą także inne postaci zamiaru, wykraczające poza znamiona strony podmiotowej
czynu zabronionego, a mające znaczenie przy ocenie czynu sprawcy. Chodzi tu więc także o zamiar nagły czy też zamiar
przemyślany (tak trafnie A. Marek, Kodeks karny..., 2010, s. 308).
7.
Motywacja sprawcy. Motywacja sprawcy jako element składowy społecznej szkodliwości czynu trafnie zastąpiła pojęcie
pobudki, występujące w poprzednich kodeksach karnych z 1932 r. i z 1969 r. Motywacja obejmuje bowiem elementy
emocjonalne i intelektualne, które wystąpiły w procesie decyzyjnym sprawcy, związanym z realizacją przez niego znamion
czynu zabronionego. Zasadniczo ocena procesu motywacyjnego sprawcy będzie się koncentrować wokół dwóch grup czynników
motywacyjnych, tych, które uznamy za tzw. niskie motywy czynu, oraz te, które "zasługują na uwzględnienie" (tak słusznie A.
Marek, Kodeks karny..., 2010, s. 308).
8.
Naruszone reguły ostrożności. Ostatnią grupę okoliczności mających wpływ na stopień społecznej szkodliwości stanowią
naruszone reguły ostrożności. Wydaje się, że bardziej poprawne byłoby wskazanie, że chodzi tu o reguły postępowania z
określonym dobrem, chronionym przez prawo, a więc o obiektywne i istniejące standardy postępowania z określonym dobrem
prawnym.
9.
Społeczna szkodliwość czynu jako obiektywne ustalenia faktyczne. Zarzut dotyczący ustaleń sądu w zakresie stopnia
społecznej szkodliwości czynu mieści się w zarzucie dotyczącym naruszeń ustaleń stanu faktycznego sprawy i nie może być
uznany za zarzut naruszenia prawa materialnego (postanowienie SN z dnia 19 października 2010 r., II KK 199/10, OSNwSK
2010, nr 1, poz. 1974, czy też postanowienie SN z dnia 23 maja 2007 r., II KK 28/07, OSNwSK 2007, nr 1, poz. 1127).
Okoliczności wpływające na stopień społecznej szkodliwości mają charakter obiektywny. Subiektywne odczucie pokrzywdzonego
o braku doznania krzywdy na skutek czynu sprawcy z pewnością powinno być uwzględniane na etapie wymierzania kary lub
środka karnego, niemniej jednak nie powinno ono mieć znaczenia przy samej ocenie stopnia społecznej szkodliwości osądzonego
czynu sprawcy (postanowienie SN z dnia 9 września 2008 r., WZ 53/08, Biul. PK 2008, nr 11, poz. 69).