Wprowadzenie. Czyn chuligański i szczególne konsekwencje karnoprawne z nim związane wprowadzono do k.k. z dniem 12
marca 2007 r., ustawą z dnia 16 listopada 2006 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr
226, poz. 1648). Z uwagi na obligatoryjne obostrzenia przy wymiarze kary oraz dość szeroką definicję tego rodzaju czynu w
poprzednim kodeksie, w pierwotnym tekście k.k. z 1997 r. nie przewidziano szczególnej regulacji dotyczącej występku o
charakterze chuligańskim. Obecnie obowiązujące pojęcie czynu o charakterze chuligańskim odwołuje się wprost do legalnej
definicji tego czynu zawartej w k.k. z 1969 r., ujętej w art. 120 § 14 tego kodeksu. Jako pojęcie prawne w polskim prawie
pojawiło się ono na mocy ustawy z dnia 22 maja 1958 r. o zaostrzeniu odpowiedzialności karnej za chuligaństwo (Dz. U. Nr 34,
poz. 152 z późn. zm.), jednak ustawa ta nie określała cech przestępstwa o charakterze chuligańskim. Definicję legalną tego
rodzaju czynu wprowadzono dopiero w k.k. z 1969 r.
2.
Definicja czynu o charakterze chuligańskim. Obecna definicja ustawowa czynu o charakterze chuligańskim nawiązuje do
ujęcia czynu o charakterze chuligańskim z k.k. z 1969 r. i oparta jest na przedmiotowo-podmiotowej koncepcji, czyli koncepcji
mieszanej (na tej koncepcji oparł się SN w wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej z dnia 11 czerwca 1966 r.,
VI KZP 43/65, OSNKW nr 7, poz. 68). Zgodnie z nią charakter chuligański mogą mieć tylko:
1) umyślne występki,
2) stanowiące zamach na jedno z wyszczególnionych dóbr prawnych,
3) popełnione publicznie,
4) bez powodu lub z oczywiście błahego powodu,
5) przez co sprawca okazuje rażące lekceważenie dla porządku prawnego.
Wszystkie te przesłanki muszą wystąpić łącznie (por. wyrok SN z dnia 9 lipca 2013 r., II KK 157/13, KZS 2013, z. 10,
poz. 21). Definicja ta ma charakter zamknięty i inne elementy nie powinny być jej uzupełnieniem (tak A. Marek,
Kodeks karny..., 2010, s. 327). Niemniej jednak szeroki zakres dóbr, które może atakować sprawca, oraz ocenny charakter
tzw. podmiotowych elementów tego rodzaju czynu pozwalają na dość szerokie kwalifikowanie czynów jako czynów o charakterze
chuligańskim. Wprowadzenie do kodeksu karnego, wzorem prawa karnego PRL-u, szerokiego jurydycznego ujęcia czynów o
charakterze chuligańskim skutkuje tym, że wynikające z tej regulacji obostrzenie ocen karnoprawnych czynów sprawców może
obejmować także czyny, które nie wydają się ze swej istoty czynami popełnionymi z tzw. błahego motywu. Przykładem tego
1732, w którym przyjęto, że czynem o charakterze chuligańskim jest także rozbój. Co do zasady trafnie wskazano, że rozbój
nie jest skierowany tylko przeciwko cudzemu mieniu, ale jest czynem godzącym w takie dobra jak życie i zdrowie człowieka. W
tym też sensie spełnia on jeden z kluczowych elementów składowych decydujących o uznaniu danego przestępstwa także za
czyn o charakterze chuligańskim. Niemniej jednak można zakwestionować stanowisko SN w tym sensie, że choć z pewnością
wszystkie przestępstwa przeciwko mieniu o charakterze rozbójniczym są czynami o wyższym stopniu społecznej szkodliwości,
właśnie z uwagi na wskazane w znamionach metody "rozbójnicze" pozyskania czy też utrzymania się w posiadaniu cudzego
mienia, to zawsze motywem działania sprawcy jest tu chęć przywłaszczenia cudzego mienia czy też zamiar uzyskania korzyści
majątkowej. Z pewnością taki cel sprawy należy uznać za okoliczność obciążającą, niemniej jednak trudno jest uznać, że mamy
tu do czynienia z błahym motywem, który musi charakteryzować czyn chuligański. Nie da się bowiem uznać za uzasadnioną
dywersyfikację ocen karnych w zależności od "efektywności" działania sprawcy, czyli od wartości zabranego mienia. Ponadto
nieracjonalne byłoby różnicowanie tu ocen karnoprawnych w zależności od miejsca dokonania czynu zabronionego. Bez
wątpienia bowiem rozbój dokonany po włamaniu się do domu nie mógłby być uznany za czyn o charakterze chuligańskim, z
uwagi na brak publicznego aspektu działania sprawcy. De facto zaś w tej grupie przestępstw motywacja sprawcy działającego
publicznie i sprawcy działającego niepublicznie są tożsame.
3.
Zakres dóbr, na które skierowany jest czyn chuligański. Przepis art. 115 § 21 k.k. określa zakres dóbr prawnych i
przedmiotów, na które musi być skierowany czyn o charakterze chuligańskim. W grę wchodzi tu zamach na dobra o charakterze
osobistym, takie jak: zdrowie, wolność, cześć lub nietykalność cielesna oraz zamach na dobra o charakterze ogólnym:
bezpieczeństwo powszechne oraz niezakłócone funkcjonowanie instytucji publicznych. Ponadto rzecz ruchoma może być
przedmiotem czynu o charakterze chuligańskim, ale w grę wchodzi tu tylko czyn polegający na umyślnym jej zniszczeniu,
uszkodzeniu lub uczynieniu jej niezdatną do użytku.
4.
Umyślny charakter czynu chuligańskiego. Przestępstwem o charakterze chuligańskim mogą być tylko występki umyślne.
Oznacza to jednak, że w grę wchodzą tu także kwalifikowane postaci występków umyślnych z uwagi na ich dalsze, nieumyślne
następstwa (np. art. 156 § 2 k.k.), gdyż musi tu zachodzić zawsze także wyczerpanie znamion umyślnego przestępstwa w typie
podstawowym (tak SN w wyroku z dnia 10 czerwca 1977 r., IV KR 110/77, OSNKW 1977, nr 9, poz. 98, z glosą W. Woltera,
NP 1978, nr 7, s. 1219 i n.).
5.
Publiczny aspekt czynu sprawcy. Jednym z elementów statuujących czyn o charakterze chuligańskim jest publiczny aspekt
działania sprawcy. Jest to pojęcie szersze niż działanie w miejscu publicznym. Oznacza ono bowiem nie tylko czyn
popełniony w miejscu ogólnie dostępnym, ale w grę wchodzi tu również działanie w innym miejscu, o ile
zachowanie sprawcy może być dostrzeżone przez bliżej nieokreśloną liczbę osób. Możliwość spostrzeżenia czynu
sprawcy musi mieć jednak charakter realny, co niewątpliwie powoduje, że ta "realność" będzie zależna od miejsca, czasu
i innych okoliczności popełnienia czynu (np. czyn popełniony w pustej hali sportowej nie będzie mógł być uznany za czyn
popełniony "publicznie" - por. Komentarz do kodeksu karnego..., red. K. Buchała, 1994, s. 356, czy też A. Marek, Kodeks
karny..., 2010, s. 328).
6.
Brak motywu lub błahy motyw czynu i rażące lekceważenie porządku prawnego. Błahy motyw czynu lub brak motywu
jego popełnienia niewątpliwie oznacza brak istnienia racjonalnego powodu, który leżał u podstaw decyzji sprawcy o zamiarze
popełnienia czynu zabronionego, czy też inaczej rzecz ujmując, motyw ten jest zupełnie niezrozumiały (Komentarz do kodeksu
karnego..., red. K. Buchała, 1994, s. 356). Z pewnością w grę wchodzi tu każdy przejaw agresywnego zachowania bez
jakiegokolwiek uzasadnienia lub przyczyny zewnętrznej czy też nieadekwatnego do postępowania innych osób
(np. pobicie osoby z tego powodu, że jest z innej dzielnicy, nosi inny ubiór). Używanie przemocy, groźby bezprawnej lub
znieważanie wyłącznie z powodu czyjejś przynależności narodowej, etnicznej, rasowej albo wyznaniowej nie może znajdować
żadnego racjonalnego i powszechnie akceptowanego wytłumaczenia (tak słusznie SA w Białymstoku w wyroku z dnia 30
października 2014 r., II AKa 221/14, LEX nr 1602865). Rażące lekceważenie porządku prawnego to niewątpliwie również znamię
ocenne, gdyż przecież każdy umyślny czyn zabroniony stanowi swoistą pogardę sprawcy dla otoczenia prawnego.
7.
Nietrzeźwość a czyn chuligański. Czyny popełnione publicznie w stanie nietrzeźwości same w sobie nie mogą być uznane
za czyn chuligański. Stan odurzenia lub upojenia nie jest bowiem elementem czynu chuligańskiego. Stąd też słusznie akcentuje
SN konieczność oceny całokształtu okoliczności czynu. Wydaje się przy tym, że poza miejscem działania sprawcy i rodzajem
dobra, w które godzi sprawca, jako zasadniczymi i obiektywnymi elementami składowymi czynu chuligańskiego, kluczowe
znaczenie ma tu najbardziej ocenne znamię, jakim jest działanie bez racjonalnego motywu lub z oczywiście błahego motywu.
rodzaju szerokiej interpretacji może być postanowienie SN z dnia 20 sierpnia 2009 r., WK 13/09, OSNwSK 2009, nr 1, poz.
marca 2007 r., ustawą z dnia 16 listopada 2006 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr
226, poz. 1648). Z uwagi na obligatoryjne obostrzenia przy wymiarze kary oraz dość szeroką definicję tego rodzaju czynu w
poprzednim kodeksie, w pierwotnym tekście k.k. z 1997 r. nie przewidziano szczególnej regulacji dotyczącej występku o
charakterze chuligańskim. Obecnie obowiązujące pojęcie czynu o charakterze chuligańskim odwołuje się wprost do legalnej
definicji tego czynu zawartej w k.k. z 1969 r., ujętej w art. 120 § 14 tego kodeksu. Jako pojęcie prawne w polskim prawie
pojawiło się ono na mocy ustawy z dnia 22 maja 1958 r. o zaostrzeniu odpowiedzialności karnej za chuligaństwo (Dz. U. Nr 34,
poz. 152 z późn. zm.), jednak ustawa ta nie określała cech przestępstwa o charakterze chuligańskim. Definicję legalną tego
rodzaju czynu wprowadzono dopiero w k.k. z 1969 r.
2.
Definicja czynu o charakterze chuligańskim. Obecna definicja ustawowa czynu o charakterze chuligańskim nawiązuje do
ujęcia czynu o charakterze chuligańskim z k.k. z 1969 r. i oparta jest na przedmiotowo-podmiotowej koncepcji, czyli koncepcji
mieszanej (na tej koncepcji oparł się SN w wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej z dnia 11 czerwca 1966 r.,
VI KZP 43/65, OSNKW nr 7, poz. 68). Zgodnie z nią charakter chuligański mogą mieć tylko:
1) umyślne występki,
2) stanowiące zamach na jedno z wyszczególnionych dóbr prawnych,
3) popełnione publicznie,
4) bez powodu lub z oczywiście błahego powodu,
5) przez co sprawca okazuje rażące lekceważenie dla porządku prawnego.
Wszystkie te przesłanki muszą wystąpić łącznie (por. wyrok SN z dnia 9 lipca 2013 r., II KK 157/13, KZS 2013, z. 10,
poz. 21). Definicja ta ma charakter zamknięty i inne elementy nie powinny być jej uzupełnieniem (tak A. Marek,
Kodeks karny..., 2010, s. 327). Niemniej jednak szeroki zakres dóbr, które może atakować sprawca, oraz ocenny charakter
tzw. podmiotowych elementów tego rodzaju czynu pozwalają na dość szerokie kwalifikowanie czynów jako czynów o charakterze
chuligańskim. Wprowadzenie do kodeksu karnego, wzorem prawa karnego PRL-u, szerokiego jurydycznego ujęcia czynów o
charakterze chuligańskim skutkuje tym, że wynikające z tej regulacji obostrzenie ocen karnoprawnych czynów sprawców może
obejmować także czyny, które nie wydają się ze swej istoty czynami popełnionymi z tzw. błahego motywu. Przykładem tego
1732, w którym przyjęto, że czynem o charakterze chuligańskim jest także rozbój. Co do zasady trafnie wskazano, że rozbój
nie jest skierowany tylko przeciwko cudzemu mieniu, ale jest czynem godzącym w takie dobra jak życie i zdrowie człowieka. W
tym też sensie spełnia on jeden z kluczowych elementów składowych decydujących o uznaniu danego przestępstwa także za
czyn o charakterze chuligańskim. Niemniej jednak można zakwestionować stanowisko SN w tym sensie, że choć z pewnością
wszystkie przestępstwa przeciwko mieniu o charakterze rozbójniczym są czynami o wyższym stopniu społecznej szkodliwości,
właśnie z uwagi na wskazane w znamionach metody "rozbójnicze" pozyskania czy też utrzymania się w posiadaniu cudzego
mienia, to zawsze motywem działania sprawcy jest tu chęć przywłaszczenia cudzego mienia czy też zamiar uzyskania korzyści
majątkowej. Z pewnością taki cel sprawy należy uznać za okoliczność obciążającą, niemniej jednak trudno jest uznać, że mamy
tu do czynienia z błahym motywem, który musi charakteryzować czyn chuligański. Nie da się bowiem uznać za uzasadnioną
dywersyfikację ocen karnych w zależności od "efektywności" działania sprawcy, czyli od wartości zabranego mienia. Ponadto
nieracjonalne byłoby różnicowanie tu ocen karnoprawnych w zależności od miejsca dokonania czynu zabronionego. Bez
wątpienia bowiem rozbój dokonany po włamaniu się do domu nie mógłby być uznany za czyn o charakterze chuligańskim, z
uwagi na brak publicznego aspektu działania sprawcy. De facto zaś w tej grupie przestępstw motywacja sprawcy działającego
publicznie i sprawcy działającego niepublicznie są tożsame.
3.
Zakres dóbr, na które skierowany jest czyn chuligański. Przepis art. 115 § 21 k.k. określa zakres dóbr prawnych i
przedmiotów, na które musi być skierowany czyn o charakterze chuligańskim. W grę wchodzi tu zamach na dobra o charakterze
osobistym, takie jak: zdrowie, wolność, cześć lub nietykalność cielesna oraz zamach na dobra o charakterze ogólnym:
bezpieczeństwo powszechne oraz niezakłócone funkcjonowanie instytucji publicznych. Ponadto rzecz ruchoma może być
przedmiotem czynu o charakterze chuligańskim, ale w grę wchodzi tu tylko czyn polegający na umyślnym jej zniszczeniu,
uszkodzeniu lub uczynieniu jej niezdatną do użytku.
4.
Umyślny charakter czynu chuligańskiego. Przestępstwem o charakterze chuligańskim mogą być tylko występki umyślne.
Oznacza to jednak, że w grę wchodzą tu także kwalifikowane postaci występków umyślnych z uwagi na ich dalsze, nieumyślne
następstwa (np. art. 156 § 2 k.k.), gdyż musi tu zachodzić zawsze także wyczerpanie znamion umyślnego przestępstwa w typie
podstawowym (tak SN w wyroku z dnia 10 czerwca 1977 r., IV KR 110/77, OSNKW 1977, nr 9, poz. 98, z glosą W. Woltera,
NP 1978, nr 7, s. 1219 i n.).
5.
Publiczny aspekt czynu sprawcy. Jednym z elementów statuujących czyn o charakterze chuligańskim jest publiczny aspekt
działania sprawcy. Jest to pojęcie szersze niż działanie w miejscu publicznym. Oznacza ono bowiem nie tylko czyn
popełniony w miejscu ogólnie dostępnym, ale w grę wchodzi tu również działanie w innym miejscu, o ile
zachowanie sprawcy może być dostrzeżone przez bliżej nieokreśloną liczbę osób. Możliwość spostrzeżenia czynu
sprawcy musi mieć jednak charakter realny, co niewątpliwie powoduje, że ta "realność" będzie zależna od miejsca, czasu
i innych okoliczności popełnienia czynu (np. czyn popełniony w pustej hali sportowej nie będzie mógł być uznany za czyn
popełniony "publicznie" - por. Komentarz do kodeksu karnego..., red. K. Buchała, 1994, s. 356, czy też A. Marek, Kodeks
karny..., 2010, s. 328).
6.
Brak motywu lub błahy motyw czynu i rażące lekceważenie porządku prawnego. Błahy motyw czynu lub brak motywu
jego popełnienia niewątpliwie oznacza brak istnienia racjonalnego powodu, który leżał u podstaw decyzji sprawcy o zamiarze
popełnienia czynu zabronionego, czy też inaczej rzecz ujmując, motyw ten jest zupełnie niezrozumiały (Komentarz do kodeksu
karnego..., red. K. Buchała, 1994, s. 356). Z pewnością w grę wchodzi tu każdy przejaw agresywnego zachowania bez
jakiegokolwiek uzasadnienia lub przyczyny zewnętrznej czy też nieadekwatnego do postępowania innych osób
(np. pobicie osoby z tego powodu, że jest z innej dzielnicy, nosi inny ubiór). Używanie przemocy, groźby bezprawnej lub
znieważanie wyłącznie z powodu czyjejś przynależności narodowej, etnicznej, rasowej albo wyznaniowej nie może znajdować
żadnego racjonalnego i powszechnie akceptowanego wytłumaczenia (tak słusznie SA w Białymstoku w wyroku z dnia 30
października 2014 r., II AKa 221/14, LEX nr 1602865). Rażące lekceważenie porządku prawnego to niewątpliwie również znamię
ocenne, gdyż przecież każdy umyślny czyn zabroniony stanowi swoistą pogardę sprawcy dla otoczenia prawnego.
7.
Nietrzeźwość a czyn chuligański. Czyny popełnione publicznie w stanie nietrzeźwości same w sobie nie mogą być uznane
za czyn chuligański. Stan odurzenia lub upojenia nie jest bowiem elementem czynu chuligańskiego. Stąd też słusznie akcentuje
SN konieczność oceny całokształtu okoliczności czynu. Wydaje się przy tym, że poza miejscem działania sprawcy i rodzajem
dobra, w które godzi sprawca, jako zasadniczymi i obiektywnymi elementami składowymi czynu chuligańskiego, kluczowe
znaczenie ma tu najbardziej ocenne znamię, jakim jest działanie bez racjonalnego motywu lub z oczywiście błahego motywu.
rodzaju szerokiej interpretacji może być postanowienie SN z dnia 20 sierpnia 2009 r., WK 13/09, OSNwSK 2009, nr 1, poz.