Wprowadzenie. Przepis art. 189 k.k. przewiduje ogólny typ przestępstwa polegającego na pozbawieniu człowieka wolności.
W przepisie art. 189 k.k. zawarto typ podstawowy oraz dwa typy kwalifikowane.
2.
Przedmiot ochrony. Indywidualny przedmiot ochrony na gruncie art. 189 k.k. pokrywa się z rodzajowym przedmiotem
ochrony. Trafnie podkreśla się w doktrynie prawa karnego, że na gruncie przepisu art. 189 k.k. przedmiotem ochrony jest
wolność w rozumieniu możliwości swobodnego poruszania się i przemieszczania, a zatem wolność w sensie fizycznym (A. Marek,
Wolność jako przedmiot ochrony..., s. 21 i n.; zob. też A. Zoll (w
Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. 2, red. A.
Zoll, 2008, s. 208; M. Mozgawa, Odpowiedzialność karna za bezprawne pozbawienie wolności, Lublin 1994, s. 35-36). Chodzi
o wolność poruszania się przez osobę zdrową fizycznie, ale także o wolność poruszania się przez osobę niepełnosprawną na
wózku inwalidzkim. Warto podkreślić, że przepis art. 189 k.k. nie chroni człowieka przed zachowaniami uniemożliwiającymi mu
dostęp do określonych miejsc (por. M. Królikowski, A. Sakowicz (w Kodeks karny. Część szczególna, t. 1, red. M. Królikowski,
R. Zawłocki, 2013, s. 523, oraz powołani tam autorzy).
3.
Podmiot przestępstwa. Przestępstwa stypizowane w art. 189 k.k. mają charakter powszechny, jeśli popełnione są przez
działanie. W przypadku popełnienia tego przestępstwa przez zaniechanie stosuje się przepis art. 2 k.k. Oznacza to, że jego
sprawcą może być już tylko ten, na kim ciążył prawny szczególny obowiązek przeciwdziałania pozbawieniu wolności.
4.
Przedmiot czynności wykonawczej. Przedmiotem czynności wykonawczej na gruncie art. 189 § 1 k.k. jest człowiek.
Pokrzywdzony musi jednak znajdować się w takim stanie, w którym może podejmować decyzję co do przebywania w określonym
miejscu, mógłby ją również zrealizować, gdyby nie zachowanie sprawcy (por. M. Królikowski, A. Sakowicz (w Kodeks karny.
Część szczególna, t. 1, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, 2013, s. 525, oraz powołani tam autorzy).
5.
Zachowanie sprawcy. Zachowanie sprawcy ma polegać na pozbawieniu człowieka wolności. Ta syntetyczna formuła niesie
ze sobą bardzo bogatą treść. Nie ulega wątpliwości, że w pojęciu tym mieści się umieszczenie człowieka w pomieszczeniu
zamkniętym, z którego nie może się on z łatwością wydostać w sposób odpowiadający konstrukcji pomieszczenia (tj. np. przez
drzwi). Nie ma zatem znaczenia to, że pokrzywdzony mógłby opuścić takie pomieszczenie przez otwarte okno (tak np. J.
Wojciechowska (w B. Kunicka-Michalska, J. Wojciechowska Przestępstwa przeciwko wolności, wolności sumienia i wyznania,
wolności seksualnej i obyczajności oraz czci i nietykalności cielesnej. Rozdziały XXIII, XXIV, XXV i XXVII Kodeksu karnego.
Komentarz, Warszawa 2001, s. 21). Może to być również klatka, znamiona czynności sprawczej realizuje także zamknięcie
człowieka w szafie czy też aucie. Wydaje się, że pozbawieniem wolności będzie również pozostawienie człowieka na terenie
ogrodzonym, którego nie może on opuścić z powodu tego, że ogrodzenie jest za wysokie, albo dlatego że podłączone jest pod
nie napięcie. W takiej sytuacji pokrzywdzony jest również pozbawiony swobody przemieszczania się, co odpowiada
indywidualnemu przedmiotowi ochrony na gruncie przepisu art. 189 k.k. Sposób umieszczenia w takim pomieszczeniu nie ma
znaczenia. Może się to odbyć przy użyciu siły, może mieć miejsce również podstępem czy też na skutek groźby bezprawnej (tak
również SA w Lublinie w wyroku z dnia 15 grudnia 1994 r., II AKr 202/94, Prok. i Pr.-wkł. 1995, nr 5, poz. 21). Ten sposób,
jako okoliczność związana z czynem sprawcy, ma wpływ na ocenę stopnia społecznej szkodliwości jego zachowania (art. 115 §
2 k.k.). Do pozbawienia wolności dochodzi również na skutek skrępowania ofiary w sposób uniemożliwiający jej poruszanie się.
Znamiona przestępstwa z art. 189 § 1 k.k. realizuje sprawca, który podaje pokrzywdzonemu środki wprawiające go w stan
uniemożliwiający wykonywanie jakichkolwiek ruchów przy zachowaniu świadomości i woli przemieszczania się przez ofiarę.
Wydaje się, że czynność sprawczą realizuje sprawca, który pozbawia człowieka wózka inwalidzkiego, jeśli nie stanowi to jedynie
ograniczenia swobody poruszania się. Nie realizuje znamion tego przestępstwa jedynie utrudnienie przemieszczania się,
spowolnienie go (odmiennie i nietrafnie SN w postanowieniu z dnia 13 stycznia 2010 r., V KK 228/09, OSNwSK 2010, nr 1, poz.
39; pogląd ten mija się z gramatycznym brzmieniem przepisu art. 189 § 1 k.k., który stanowi o pozbawieniu, a nie o
ograniczeniu wolności; jest on przejawem niedopuszczalnej wykładni rozszerzającej na niekorzyść sprawcy; zob. N. Kłączyńska
(w Kodeks karny. Część szczególna..., red. J. Giezek, Warszawa 2014, s. 452). Istota przestępstwa z art. 189 § 1 k.k. polega
na pozbawieniu wolności człowieka na czas do 7 dni. Pozbawienie wolności na okres dłuższy realizuje już znamiona typu
kwalifikowanego. Nietrafny jest zatem wyrażony w judykaturze pogląd, zgodnie z którym z punktu widzenia przepisu art. 189
§ 1 k.k. czas pozbawienia wolności nie ma znaczenia (tak SA w Warszawie w wyroku z dnia 2 lipca 2014 r., II AKa 174/14, LEX
nr 1496133).
6.
Strona podmiotowa. Przestępstwo z art. 189 § 1 k.k. ma charakter umyślny i może być popełnione zarówno w zamiarze
bezpośrednim, jak i ewentualnym. Z punktu widzenia kwalifikacji prawnej tego czynu nie ma znaczenia cel, jaki towarzyszył
sprawcy, chyba że był to cel określony w art. 252 § 1 k.k. Wówczas - na zasadzie lex specialis - ten przepis znajdzie zastosowanie
(zob. wyrok SN z dnia 11 grudnia 2006 r., II KK 192/06, OSNwSK 2006, nr 1, poz. 2399).
7.
Typy kwalifikowane. Ustawodawca przewidział dwa typy kwalifikowane przestępstwa pozbawienia wolności. Pierwszy polega
na pozbawieniu wolności dłużej niż 7 dni. Wydaje się, że na gruncie przepisu art. 189 § 2 k.k. chodzi o dni w sensie
kalendarzowym, a nie w sensie kilku cykli 24-godzinnych. Zatem jeśli sprawca pozbawił ofiarę wolności w piątek o godz. 23.55,
okres 7 dni zostanie przekroczony o północy z następnego piątku na sobotę. Nie ma znaczenia, że pierwszy dzień pozbawienia
wolności jest w istocie niepełny. Drugi typ jest kwalifikowany z uwagi na szczególne udręczenie. Jeśli pozbawienie wolności, o
którym mowa w art. 189 § 1 i 2 k.k., wiązało się ze szczególnym udręczeniem, sprawca odpowiada za zbrodnię. Nie ma
znaczenia, ile dni trwał okres pozbawienia wolności ze szczególnym udręczeniem. Może również zdarzyć się tak, że co drugi
dzień pozbawienia wolności charakteryzował się tą cechą. W takich sytuacjach cały okres pozbawienia wolności powinien być
traktowany jako realizujący typ kwalifikowany z art. 189 § 3 k.k. Przez pojęcie szczególnego udręczenia należy rozumieć
szczególne uciążliwości, które wykraczają poważnie poza te wynikające z samego pozbawienia wolności (zob. np. wyrok SA w
Katowicach z dnia 24 stycznia 2008 r., II AKa 396/07, Prok. i Pr.-wkł. 2008, nr 7-8, poz. 40). Może to być wilgoć, brak światła
i obecność insektów lub gryzoni, gadów i innych niebezpiecznych zwierząt w pomieszczeniu, w którym ofiara jest
przetrzymywana, niepodawanie pokarmu. To również nieustanne wybudzanie ofiary w nocy przez wywoływanie hałasu,
polewanie zimną wodą, przetrzymywanie w wychłodzonym miejscu zimą. Właściwości i warunki osobiste pokrzywdzonego mają
mniejsze znaczenie przy ocenie tego, czy mamy do czynienia ze szczególnym udręczeniem (por. postanowienie SN z dnia 11
czerwca 2002 r., II KKN 258/00, OSNKW 2002, nr 9-10, poz. 70), jakkolwiek nie należy tych okoliczności całkowicie pomijać.
Nie można uznać za działanie ze szczególnym udręczeniem samego stosowania przemocy fizycznej, krępowania rąk i nóg
(odmiennie i nietrafnie M. Królikowski, A. Sakowicz (w Kodeks karny. Część szczególna, t. 1, red. M. Królikowski, R. Zawłocki,
2013, s. 524), zależy to bowiem od natężenia przemocy stosowanej przez sprawcę (por. postanowienie SN z dnia 5 kwietnia
2007 r., V KK 233/06, Prok. i Pr.-wkł. 2007, nr 9, poz. 5). Tak samo nie jest zasadne traktowanie jako szczególnego udręczenia
używania rękawic przez sprawcę (tamże). Natomiast niewątpliwie znamię szczególnego udręczenia wyczerpuje straszenie
wylaniem kwasu na ciało ofiary, przystawianie do głowy przedmiotu przypominającego broń palną (tak tamże). Trzeba jednak
podkreślić, że pojęcie szczególnego udręczenia nie zawiera powodowania uszczerbków na zdrowiu lub rozstroju zdrowia ofiary.
Takie skutki wykraczają poza granice tego znamienia kwalifikującego. Szczególne udręczenie może być udręczeniem fizycznym
albo psychicznym. Warto w tym miejscu podkreślić, że ustawodawca raz posługuje się pojęciem szczególnego udręczenia (art.
189 § 3 k.k.), a innym razem szczególnego okrucieństwa (art. 207 § 2 k.k.). Szczególne udręczenie to nękanie o dużym
nasileniu, intensywne, jakkolwiek nie musi być ono szczególnie okrutne. Dręczenie oznacza niepokojenie. Szczególne udręczenie
nie musi oznaczać szczególnego okrucieństwa, które zawiera większy ładunek szkodliwości. Typy kwalifikowane mają charakter
umyślny. Dla przypisania przestępstwa z art. 189 § 2 i 3 k.k. wystarczy zamiar ewentualny co do okoliczności kwalifikującej.
W przepisie art. 189 k.k. zawarto typ podstawowy oraz dwa typy kwalifikowane.
2.
Przedmiot ochrony. Indywidualny przedmiot ochrony na gruncie art. 189 k.k. pokrywa się z rodzajowym przedmiotem
ochrony. Trafnie podkreśla się w doktrynie prawa karnego, że na gruncie przepisu art. 189 k.k. przedmiotem ochrony jest
wolność w rozumieniu możliwości swobodnego poruszania się i przemieszczania, a zatem wolność w sensie fizycznym (A. Marek,
Wolność jako przedmiot ochrony..., s. 21 i n.; zob. też A. Zoll (w
Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. 2, red. A. Zoll, 2008, s. 208; M. Mozgawa, Odpowiedzialność karna za bezprawne pozbawienie wolności, Lublin 1994, s. 35-36). Chodzi
o wolność poruszania się przez osobę zdrową fizycznie, ale także o wolność poruszania się przez osobę niepełnosprawną na
wózku inwalidzkim. Warto podkreślić, że przepis art. 189 k.k. nie chroni człowieka przed zachowaniami uniemożliwiającymi mu
dostęp do określonych miejsc (por. M. Królikowski, A. Sakowicz (w
Kodeks karny. Część szczególna, t. 1, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, 2013, s. 523, oraz powołani tam autorzy).
3.
Podmiot przestępstwa. Przestępstwa stypizowane w art. 189 k.k. mają charakter powszechny, jeśli popełnione są przez
działanie. W przypadku popełnienia tego przestępstwa przez zaniechanie stosuje się przepis art. 2 k.k. Oznacza to, że jego
sprawcą może być już tylko ten, na kim ciążył prawny szczególny obowiązek przeciwdziałania pozbawieniu wolności.
4.
Przedmiot czynności wykonawczej. Przedmiotem czynności wykonawczej na gruncie art. 189 § 1 k.k. jest człowiek.
Pokrzywdzony musi jednak znajdować się w takim stanie, w którym może podejmować decyzję co do przebywania w określonym
miejscu, mógłby ją również zrealizować, gdyby nie zachowanie sprawcy (por. M. Królikowski, A. Sakowicz (w
Kodeks karny.Część szczególna, t. 1, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, 2013, s. 525, oraz powołani tam autorzy).
5.
Zachowanie sprawcy. Zachowanie sprawcy ma polegać na pozbawieniu człowieka wolności. Ta syntetyczna formuła niesie
ze sobą bardzo bogatą treść. Nie ulega wątpliwości, że w pojęciu tym mieści się umieszczenie człowieka w pomieszczeniu
zamkniętym, z którego nie może się on z łatwością wydostać w sposób odpowiadający konstrukcji pomieszczenia (tj. np. przez
drzwi). Nie ma zatem znaczenia to, że pokrzywdzony mógłby opuścić takie pomieszczenie przez otwarte okno (tak np. J.
Wojciechowska (w
B. Kunicka-Michalska, J. Wojciechowska Przestępstwa przeciwko wolności, wolności sumienia i wyznania,wolności seksualnej i obyczajności oraz czci i nietykalności cielesnej. Rozdziały XXIII, XXIV, XXV i XXVII Kodeksu karnego.
Komentarz, Warszawa 2001, s. 21). Może to być również klatka, znamiona czynności sprawczej realizuje także zamknięcie
człowieka w szafie czy też aucie. Wydaje się, że pozbawieniem wolności będzie również pozostawienie człowieka na terenie
ogrodzonym, którego nie może on opuścić z powodu tego, że ogrodzenie jest za wysokie, albo dlatego że podłączone jest pod
nie napięcie. W takiej sytuacji pokrzywdzony jest również pozbawiony swobody przemieszczania się, co odpowiada
indywidualnemu przedmiotowi ochrony na gruncie przepisu art. 189 k.k. Sposób umieszczenia w takim pomieszczeniu nie ma
znaczenia. Może się to odbyć przy użyciu siły, może mieć miejsce również podstępem czy też na skutek groźby bezprawnej (tak
również SA w Lublinie w wyroku z dnia 15 grudnia 1994 r., II AKr 202/94, Prok. i Pr.-wkł. 1995, nr 5, poz. 21). Ten sposób,
jako okoliczność związana z czynem sprawcy, ma wpływ na ocenę stopnia społecznej szkodliwości jego zachowania (art. 115 §
2 k.k.). Do pozbawienia wolności dochodzi również na skutek skrępowania ofiary w sposób uniemożliwiający jej poruszanie się.
Znamiona przestępstwa z art. 189 § 1 k.k. realizuje sprawca, który podaje pokrzywdzonemu środki wprawiające go w stan
uniemożliwiający wykonywanie jakichkolwiek ruchów przy zachowaniu świadomości i woli przemieszczania się przez ofiarę.
Wydaje się, że czynność sprawczą realizuje sprawca, który pozbawia człowieka wózka inwalidzkiego, jeśli nie stanowi to jedynie
ograniczenia swobody poruszania się. Nie realizuje znamion tego przestępstwa jedynie utrudnienie przemieszczania się,
spowolnienie go (odmiennie i nietrafnie SN w postanowieniu z dnia 13 stycznia 2010 r., V KK 228/09, OSNwSK 2010, nr 1, poz.
39; pogląd ten mija się z gramatycznym brzmieniem przepisu art. 189 § 1 k.k., który stanowi o pozbawieniu, a nie o
ograniczeniu wolności; jest on przejawem niedopuszczalnej wykładni rozszerzającej na niekorzyść sprawcy; zob. N. Kłączyńska
(w
Kodeks karny. Część szczególna..., red. J. Giezek, Warszawa 2014, s. 452). Istota przestępstwa z art. 189 § 1 k.k. polegana pozbawieniu wolności człowieka na czas do 7 dni. Pozbawienie wolności na okres dłuższy realizuje już znamiona typu
kwalifikowanego. Nietrafny jest zatem wyrażony w judykaturze pogląd, zgodnie z którym z punktu widzenia przepisu art. 189
§ 1 k.k. czas pozbawienia wolności nie ma znaczenia (tak SA w Warszawie w wyroku z dnia 2 lipca 2014 r., II AKa 174/14, LEX
nr 1496133).
6.
Strona podmiotowa. Przestępstwo z art. 189 § 1 k.k. ma charakter umyślny i może być popełnione zarówno w zamiarze
bezpośrednim, jak i ewentualnym. Z punktu widzenia kwalifikacji prawnej tego czynu nie ma znaczenia cel, jaki towarzyszył
sprawcy, chyba że był to cel określony w art. 252 § 1 k.k. Wówczas - na zasadzie lex specialis - ten przepis znajdzie zastosowanie
(zob. wyrok SN z dnia 11 grudnia 2006 r., II KK 192/06, OSNwSK 2006, nr 1, poz. 2399).
7.
Typy kwalifikowane. Ustawodawca przewidział dwa typy kwalifikowane przestępstwa pozbawienia wolności. Pierwszy polega
na pozbawieniu wolności dłużej niż 7 dni. Wydaje się, że na gruncie przepisu art. 189 § 2 k.k. chodzi o dni w sensie
kalendarzowym, a nie w sensie kilku cykli 24-godzinnych. Zatem jeśli sprawca pozbawił ofiarę wolności w piątek o godz. 23.55,
okres 7 dni zostanie przekroczony o północy z następnego piątku na sobotę. Nie ma znaczenia, że pierwszy dzień pozbawienia
wolności jest w istocie niepełny. Drugi typ jest kwalifikowany z uwagi na szczególne udręczenie. Jeśli pozbawienie wolności, o
którym mowa w art. 189 § 1 i 2 k.k., wiązało się ze szczególnym udręczeniem, sprawca odpowiada za zbrodnię. Nie ma
znaczenia, ile dni trwał okres pozbawienia wolności ze szczególnym udręczeniem. Może również zdarzyć się tak, że co drugi
dzień pozbawienia wolności charakteryzował się tą cechą. W takich sytuacjach cały okres pozbawienia wolności powinien być
traktowany jako realizujący typ kwalifikowany z art. 189 § 3 k.k. Przez pojęcie szczególnego udręczenia należy rozumieć
szczególne uciążliwości, które wykraczają poważnie poza te wynikające z samego pozbawienia wolności (zob. np. wyrok SA w
Katowicach z dnia 24 stycznia 2008 r., II AKa 396/07, Prok. i Pr.-wkł. 2008, nr 7-8, poz. 40). Może to być wilgoć, brak światła
i obecność insektów lub gryzoni, gadów i innych niebezpiecznych zwierząt w pomieszczeniu, w którym ofiara jest
przetrzymywana, niepodawanie pokarmu. To również nieustanne wybudzanie ofiary w nocy przez wywoływanie hałasu,
polewanie zimną wodą, przetrzymywanie w wychłodzonym miejscu zimą. Właściwości i warunki osobiste pokrzywdzonego mają
mniejsze znaczenie przy ocenie tego, czy mamy do czynienia ze szczególnym udręczeniem (por. postanowienie SN z dnia 11
czerwca 2002 r., II KKN 258/00, OSNKW 2002, nr 9-10, poz. 70), jakkolwiek nie należy tych okoliczności całkowicie pomijać.
Nie można uznać za działanie ze szczególnym udręczeniem samego stosowania przemocy fizycznej, krępowania rąk i nóg
(odmiennie i nietrafnie M. Królikowski, A. Sakowicz (w
Kodeks karny. Część szczególna, t. 1, red. M. Królikowski, R. Zawłocki,2013, s. 524), zależy to bowiem od natężenia przemocy stosowanej przez sprawcę (por. postanowienie SN z dnia 5 kwietnia
2007 r., V KK 233/06, Prok. i Pr.-wkł. 2007, nr 9, poz. 5). Tak samo nie jest zasadne traktowanie jako szczególnego udręczenia
używania rękawic przez sprawcę (tamże). Natomiast niewątpliwie znamię szczególnego udręczenia wyczerpuje straszenie
wylaniem kwasu na ciało ofiary, przystawianie do głowy przedmiotu przypominającego broń palną (tak tamże). Trzeba jednak
podkreślić, że pojęcie szczególnego udręczenia nie zawiera powodowania uszczerbków na zdrowiu lub rozstroju zdrowia ofiary.
Takie skutki wykraczają poza granice tego znamienia kwalifikującego. Szczególne udręczenie może być udręczeniem fizycznym
albo psychicznym. Warto w tym miejscu podkreślić, że ustawodawca raz posługuje się pojęciem szczególnego udręczenia (art.
189 § 3 k.k.), a innym razem szczególnego okrucieństwa (art. 207 § 2 k.k.). Szczególne udręczenie to nękanie o dużym
nasileniu, intensywne, jakkolwiek nie musi być ono szczególnie okrutne. Dręczenie oznacza niepokojenie. Szczególne udręczenie
nie musi oznaczać szczególnego okrucieństwa, które zawiera większy ładunek szkodliwości. Typy kwalifikowane mają charakter
umyślny. Dla przypisania przestępstwa z art. 189 § 2 i 3 k.k. wystarczy zamiar ewentualny co do okoliczności kwalifikującej.