Przedmiot ochrony. Przedmiotem ochrony jest właściwe funkcjonowanie instytucji publicznych oraz organizacji
międzynarodowych oraz zaufanie do obiektywnego wykonywania czynności przez osoby pełniące funkcje publiczne.
2.
Podmiot. Przestępstwo ma charakter indywidualny. Sprawcą może być tylko osoba pełniąca funkcję publiczną. Pojęcie to
zostało zdefiniowane w art. 115 § 19 k.k.
3.
Strona podmiotowa. Przestępstwo z art. 228 § 4 k.k. może zostać popełnione tylko w zamiarze bezpośrednim, na co wskazują
znamiona czasownikowe "uzależnia" i "żąda". Pozostałe typy przestępstw mogą być popełnione także w zamiarze ewentualnym.
4.
Strona przedmiotowa. Korzyść majątkowa ma mieć wartość ekonomiczną, wyrażoną w pieniądzu, choć nie musi mieć
postaci pieniędzy (np. wycieczka, telewizor, usługa gastronomiczna). Precyzyjne określenie tej kwoty nie zawsze będzie możliwe
(postanowienie SN z dnia 13 lutego 2008 r., III KK 369/07, OSNKW 2008, nr 6, poz. 46). Korzyść taka może mieć także postać
darowizny, jeśli darczyńca i obdarowany w taki właśnie sposób ją traktowali (zob. wyrok SN z dnia 8 listopada 2005 r., WA
30/05, OSNwSK 2005, nr 1, poz. 2018).
Korzyścią osobistą będzie korzyść niewymierna w pieniądzu (np. awans, stosunek seksualny, powołanie do prestiżowego
gremium).
W myśl art. 115 § 4 k.k. korzyścią majątkową lub osobistą jest korzyść zarówno dla siebie, jak i dla kogo innego.
Obietnica korzyści może być wyartykułowana w każdy sposób mogący wywołać u adresata wrażenie, że zostanie ona
spełniona. Nie będzie zatem można za takie potraktować obietnic w sposób oczywisty i obiektywny niemożliwych do spełnienia.
Przyjęcie korzyści majątkowej może polegać na objęciu we władztwo danej rzeczy lub w innej formie przeniesienia możności
rozporządzania korzyścią. Natomiast przyjęcie obietnicy korzyści majątkowej to akceptacja przekazania korzyści
majątkowej w przyszłości. Przyjęciem korzyści osobistej będzie np. skorzystanie z oferowanych czynności. Przyjęciem obietnicy korzyści osobistej
będzie zaś np. zaakceptowanie oferowanego w przyszłości awansu.
Sprawca nie musi wykazywać inicjatywy dla uzyskania korzyści lub jej obietnicy, wystarczy, że je przyjmuje.
Przestępstwo ma charakter formalny. Do jego zaistnienia nie jest konieczne podjęcie lub zaniechanie czynności służbowej
przez funkcjonariusza czy też jej przeprowadzenie w określony sposób. Terminu "w związku z pełnieniem funkcji publicznej"
nie należy zatem utożsamiać z wymogiem wykazania związku przyczynowo-skutkowego z czynnością. Warunkiem
odpowiedzialności za przestępstwo z art. 228 § 1 (i art. 229 § 1 k.k.) nie jest samodzielność decyzyjna przyjmującego korzyść
majątkową (zob. wyrok SN z dnia 31 marca 2015 r., II KK 331/14, LEX nr 1678070).
Jak przyjął SN (postanowienie z dnia 9 marca 2006 r., III KK 230/05, LEX nr 180769): "Dla uznania, że przyjęcie korzyści
majątkowej pozostaje w związku z pełnioną funkcją publiczną, wystarczające jest, że pełniący ją może wpływać na końcowy
efekt załatwienia sprawy, a czynność służbowa stanowiąca okazję do przyjęcia korzyści choćby w części należy do kompetencji
sprawcy". Osoba pełniąca funkcję publiczną może zatem działać tylko na pewnym etapie sprawy, postępowania (postanowienie
SN z dnia 14 marca 2007 r., III KK 248/06, LEX nr 262647). Wystarczająca jest ogólna kompetencja żądającego, nie musi zaś
zaistnieć ingerencja w proces podejmowania określonej decyzji.
W orzecznictwie przyjmuje się, że żądanie korzyści majątkowej polega na złożeniu oświadczenia lub daniu w inny sposób do
zrozumienia, że pełniący funkcję oczekuje udzielenia mu korzyści w związku z pełnioną funkcją (wyrok SN z dnia 17 października
2001 r., IV KKN 191/01, LEX nr 557624).
Żądanie korzyści bez związku z pełnieniem funkcji publicznej nie wyczerpuje znamion art. 228 k.k. Związek ten zachodzi nie
tylko wtedy, kiedy korzyść majątkowa jest wręczona za konkretną czynność, lecz także wtedy, gdy korzyść pozostaje w związku
z całokształtem pełnienia funkcji publicznej (zob. wyrok SN z dnia 26 stycznia 1976 r., V KR 238/75, OSNKW 1976, nr 7-8, poz.
93).
Uznanie za wypadek mniejszej wagi powinno być uzasadnione przede wszystkim rangą danej funkcji publicznej i wysokością
udzielonej korzyści.
Przepisami prawa w rozumieniu art. 228 § 3 są przepisy aktów wymienionych w Konstytucji RP jako źródła prawa (zob. J.
Potulski (w
System Prawa Karnego, t. 8, red. L. Gardocki, s. 581-582). Nie mają takiego charakteru postanowienia umów
cywilnoprawnych, umowy o pracę, wewnętrzne okólniki.
Do przypisania odpowiedzialności z art. 228 § 3 k.k. konieczne jest ustalenie, który przepis prawa miał zostać naruszony.
Naruszenie przepisów prawa jest pojęciem węższym niż naruszenie obowiązków służbowych. Naruszenie to może polegać
na niezastosowaniu danej normy przy spełnieniu przesłanek, zastosowaniu jej mimo braku przesłanek czy też świadomym
zastosowaniu jej w sposób nieprawidłowy, błędny.
Zdaniem SN (wyrok z dnia 16 grudnia 2011 r., V KK 140/11, OSNKW 2012, nr 4, poz. 37) naruszenie przepisów prawa to "to
naruszenie każdego aktu normatywnego obowiązującego powszechnie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, które oznacza
niewykonanie nakazu lub przekroczenie zakazu, obowiązujących osobę pełniącą funkcję publiczną jako adresata tych norm.
Naruszenie przepisów prawa (...) nie obejmuje natomiast tych zachowań osób pełniących funkcje publiczne, które są
uzależnione od ich oceny danej sytuacji faktycznej".
Nie stanowią zatem naruszenia prawa takie czynności i decyzje osoby pełniącej funkcje publiczne, które pozostają w zakresie
jej uznania (wyrok SN z dnia 26 sierpnia 2010 r., V KK 355/09, LEX nr 603965).
Uzależnianie wykonania czynności służbowej oznacza danie do zrozumienia, że czynność nie zostanie wykonana bez
korzyści lub jej obietnicy czy też że bez nich zostanie wykonana albo że zostanie wykonana w określony sposób (np. prawidłowo,
nieprawidłowo). Natomiast żądanie oznacza domaganie się udzielenia korzyści lub jej obietnicy.
Pełnienie funkcji publicznej w państwie obcym lub organizacji międzynarodowej nie oznacza, że przestępstwo musi być
popełnione za granicą.
5.
Zbieg przepisów. Jak wskazał SN (postanowienie z dnia 3 grudnia 2002 r., II KKN 208/01, OSNKW 2003, nr 3-4, poz. 37):
"Jeżeli funkcjonariusz publiczny uzależnia od otrzymania korzyści majątkowej czynność służbową, do której wykonania był nie
tylko uprawniony, lecz także zobowiązany przepisami prawa, to zachowanie takie wyczerpuje znamiona określone w § 4 i 3 art.
228 k.k. i uzasadnia przyjęcie kumulatywnego zbiegu obu tych przepisów stosownie do art. 11 § 2 k.k." Nie może natomiast
dojść do zbiegu art. 228 § 1 i 4 k.k. z uwagi na relację lex generalis - lex specialis.
międzynarodowych oraz zaufanie do obiektywnego wykonywania czynności przez osoby pełniące funkcje publiczne.
2.
Podmiot. Przestępstwo ma charakter indywidualny. Sprawcą może być tylko osoba pełniąca funkcję publiczną. Pojęcie to
zostało zdefiniowane w art. 115 § 19 k.k.
3.
Strona podmiotowa. Przestępstwo z art. 228 § 4 k.k. może zostać popełnione tylko w zamiarze bezpośrednim, na co wskazują
znamiona czasownikowe "uzależnia" i "żąda". Pozostałe typy przestępstw mogą być popełnione także w zamiarze ewentualnym.
4.
Strona przedmiotowa. Korzyść majątkowa ma mieć wartość ekonomiczną, wyrażoną w pieniądzu, choć nie musi mieć
postaci pieniędzy (np. wycieczka, telewizor, usługa gastronomiczna). Precyzyjne określenie tej kwoty nie zawsze będzie możliwe
(postanowienie SN z dnia 13 lutego 2008 r., III KK 369/07, OSNKW 2008, nr 6, poz. 46). Korzyść taka może mieć także postać
darowizny, jeśli darczyńca i obdarowany w taki właśnie sposób ją traktowali (zob. wyrok SN z dnia 8 listopada 2005 r., WA
30/05, OSNwSK 2005, nr 1, poz. 2018).
Korzyścią osobistą będzie korzyść niewymierna w pieniądzu (np. awans, stosunek seksualny, powołanie do prestiżowego
gremium).
W myśl art. 115 § 4 k.k. korzyścią majątkową lub osobistą jest korzyść zarówno dla siebie, jak i dla kogo innego.
Obietnica korzyści może być wyartykułowana w każdy sposób mogący wywołać u adresata wrażenie, że zostanie ona
spełniona. Nie będzie zatem można za takie potraktować obietnic w sposób oczywisty i obiektywny niemożliwych do spełnienia.
Przyjęcie korzyści majątkowej może polegać na objęciu we władztwo danej rzeczy lub w innej formie przeniesienia możności
rozporządzania korzyścią. Natomiast przyjęcie obietnicy korzyści majątkowej to akceptacja przekazania korzyści
majątkowej w przyszłości. Przyjęciem korzyści osobistej będzie np. skorzystanie z oferowanych czynności. Przyjęciem obietnicy korzyści osobistej
będzie zaś np. zaakceptowanie oferowanego w przyszłości awansu.
Sprawca nie musi wykazywać inicjatywy dla uzyskania korzyści lub jej obietnicy, wystarczy, że je przyjmuje.
Przestępstwo ma charakter formalny. Do jego zaistnienia nie jest konieczne podjęcie lub zaniechanie czynności służbowej
przez funkcjonariusza czy też jej przeprowadzenie w określony sposób. Terminu "w związku z pełnieniem funkcji publicznej"
nie należy zatem utożsamiać z wymogiem wykazania związku przyczynowo-skutkowego z czynnością. Warunkiem
odpowiedzialności za przestępstwo z art. 228 § 1 (i art. 229 § 1 k.k.) nie jest samodzielność decyzyjna przyjmującego korzyść
majątkową (zob. wyrok SN z dnia 31 marca 2015 r., II KK 331/14, LEX nr 1678070).
Jak przyjął SN (postanowienie z dnia 9 marca 2006 r., III KK 230/05, LEX nr 180769): "Dla uznania, że przyjęcie korzyści
majątkowej pozostaje w związku z pełnioną funkcją publiczną, wystarczające jest, że pełniący ją może wpływać na końcowy
efekt załatwienia sprawy, a czynność służbowa stanowiąca okazję do przyjęcia korzyści choćby w części należy do kompetencji
sprawcy". Osoba pełniąca funkcję publiczną może zatem działać tylko na pewnym etapie sprawy, postępowania (postanowienie
SN z dnia 14 marca 2007 r., III KK 248/06, LEX nr 262647). Wystarczająca jest ogólna kompetencja żądającego, nie musi zaś
zaistnieć ingerencja w proces podejmowania określonej decyzji.
W orzecznictwie przyjmuje się, że żądanie korzyści majątkowej polega na złożeniu oświadczenia lub daniu w inny sposób do
zrozumienia, że pełniący funkcję oczekuje udzielenia mu korzyści w związku z pełnioną funkcją (wyrok SN z dnia 17 października
2001 r., IV KKN 191/01, LEX nr 557624).
Żądanie korzyści bez związku z pełnieniem funkcji publicznej nie wyczerpuje znamion art. 228 k.k. Związek ten zachodzi nie
tylko wtedy, kiedy korzyść majątkowa jest wręczona za konkretną czynność, lecz także wtedy, gdy korzyść pozostaje w związku
z całokształtem pełnienia funkcji publicznej (zob. wyrok SN z dnia 26 stycznia 1976 r., V KR 238/75, OSNKW 1976, nr 7-8, poz.
93).
Uznanie za wypadek mniejszej wagi powinno być uzasadnione przede wszystkim rangą danej funkcji publicznej i wysokością
udzielonej korzyści.
Przepisami prawa w rozumieniu art. 228 § 3 są przepisy aktów wymienionych w Konstytucji RP jako źródła prawa (zob. J.
Potulski (w
System Prawa Karnego, t. 8, red. L. Gardocki, s. 581-582). Nie mają takiego charakteru postanowienia umówcywilnoprawnych, umowy o pracę, wewnętrzne okólniki.
Do przypisania odpowiedzialności z art. 228 § 3 k.k. konieczne jest ustalenie, który przepis prawa miał zostać naruszony.
Naruszenie przepisów prawa jest pojęciem węższym niż naruszenie obowiązków służbowych. Naruszenie to może polegać
na niezastosowaniu danej normy przy spełnieniu przesłanek, zastosowaniu jej mimo braku przesłanek czy też świadomym
zastosowaniu jej w sposób nieprawidłowy, błędny.
Zdaniem SN (wyrok z dnia 16 grudnia 2011 r., V KK 140/11, OSNKW 2012, nr 4, poz. 37) naruszenie przepisów prawa to "to
naruszenie każdego aktu normatywnego obowiązującego powszechnie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, które oznacza
niewykonanie nakazu lub przekroczenie zakazu, obowiązujących osobę pełniącą funkcję publiczną jako adresata tych norm.
Naruszenie przepisów prawa (...) nie obejmuje natomiast tych zachowań osób pełniących funkcje publiczne, które są
uzależnione od ich oceny danej sytuacji faktycznej".
Nie stanowią zatem naruszenia prawa takie czynności i decyzje osoby pełniącej funkcje publiczne, które pozostają w zakresie
jej uznania (wyrok SN z dnia 26 sierpnia 2010 r., V KK 355/09, LEX nr 603965).
Uzależnianie wykonania czynności służbowej oznacza danie do zrozumienia, że czynność nie zostanie wykonana bez
korzyści lub jej obietnicy czy też że bez nich zostanie wykonana albo że zostanie wykonana w określony sposób (np. prawidłowo,
nieprawidłowo). Natomiast żądanie oznacza domaganie się udzielenia korzyści lub jej obietnicy.
Pełnienie funkcji publicznej w państwie obcym lub organizacji międzynarodowej nie oznacza, że przestępstwo musi być
popełnione za granicą.
5.
Zbieg przepisów. Jak wskazał SN (postanowienie z dnia 3 grudnia 2002 r., II KKN 208/01, OSNKW 2003, nr 3-4, poz. 37):
"Jeżeli funkcjonariusz publiczny uzależnia od otrzymania korzyści majątkowej czynność służbową, do której wykonania był nie
tylko uprawniony, lecz także zobowiązany przepisami prawa, to zachowanie takie wyczerpuje znamiona określone w § 4 i 3 art.
228 k.k. i uzasadnia przyjęcie kumulatywnego zbiegu obu tych przepisów stosownie do art. 11 § 2 k.k." Nie może natomiast
dojść do zbiegu art. 228 § 1 i 4 k.k. z uwagi na relację lex generalis - lex specialis.