Przedmiot ochrony. Zarówno w orzecznictwie (wyrok SN z dnia 27 października 2014 r., WA 23/14, LEX nr 1554340), jak i
w doktrynie (A. Barczak-Oplustil (w
Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. 2, red. A. Zoll, 2013, s. 1204) przyjmuje
się, że przedmiotem ochrony jest jakiekolwiek dobro prawne, należące czy to do sfery publicznej, czy to prywatnej. Niezależnie
od tego, bezpośrednimi dobrami chronionym są prawidłowe funkcjonowanie instytucji publicznych i ich autorytet.
2.
Podmiot. Przestępstwo ma charakter indywidualny, może zostać popełnione tylko przez osobę będącą funkcjonariuszem
publicznym. Na temat pojęcia funkcjonariusza publicznego zob. komentarz do art. 115 § 13 k.k.
3.
Strona podmiotowa. Przestępstwo z § 1 może zostać popełnione zarówno w zamiarze bezpośrednim, jak i ewentualnym
(zob. wyrok SN z dnia 7 lutego 2013 r., WA 1/13, LEX nr 1277838), natomiast przestępstwo z § 2 z uwagi na cel działania
wymaga zamiaru bezpośredniego o szczególnym zabarwieniu (por. wyrok SN z dnia 7 października 1983 r., Rw 797/83, OSNKW
1984, nr 5-6, poz. 58). Sprawca przestępstwa z § 1 musi obejmować świadomością zarówno to, że przekracza uprawnienia lub
niedopełnia obowiązków, jak i to, że działa swoim czynem na szkodę interesu publicznego lub prywatnego (zob. postanowienie
SN z dnia 10 października 2012 r., V KK 27/12, LEX nr 1226786).
Przestępstwo z § 3 może zostać popełnione wyłącznie nieumyślnie.
4.
Strona przedmiotowa. W orzecznictwie już od czasów międzywojennych powszechnie przyjmowano, że przestępstwo z art.
231 § 1 k.k. ma charakter formalny (zob. np. wyrok SN z dnia 4 grudnia 2007 r., IV KK 276/07, LEX nr 351211; wyrok SN z
dnia 8 maja 2007 r., IV KK 93/07, LEX nr 265807), choć w nowszych orzeczeniach akcentowano też element skutku (zob.
postanowienie SN z dnia 15 grudnia 2011 r., III KK 160/11, LEX nr 1119506; wyrok SN z dnia 3 marca 2009 r., WA 5/09,
OSNwSK 2009, nr 1, poz. 592).
W uchwale z dnia 24 stycznia 2013 r., I KZP 24/12, OSNKW 2013, nr 2, poz. 12, SN przyjął, że: "Występek określony w art.
231 § 1 k.k. należy do kategorii przestępstw z konkretnego narażenia na niebezpieczeństwo, a więc materialnych, znamiennych
skutkiem, którym jest wystąpienie niebezpieczeństwa powstania szkody w interesie publicznym lub prywatnym".
Nie ma jednak wątpliwości, że do przypisania czynu z art. 231 § 1 k.k. konieczne jest ustalenie konkretnego interesu
publicznego lub prywatnego, który został narażony na niebezpieczeństwo, oraz związku przyczynowego pomiędzy
przekroczeniem uprawnień lub niedopełnieniem obowiązków a narażeniem na niebezpieczeństwo tego interesu.
W orzecznictwie wskazuje się, że przekroczenie uprawnień oznacza, że "podjęte przez sprawcę zachowanie nie wchodziło w
zakres jego kompetencji i równocześnie wskazania na powiązanie formalne i merytoryczne z tymi kompetencjami, a może to z
reguły zachodzić tylko w dziedzinie tej działalności służbowej i obejmować tylko te czynności, które mają charakter służbowy i
dotyczą osób lub dóbr, w stosunku do których sprawca występuje jako funkcjonariusz publiczny, jednak przekroczenie
uprawnień może także polegać na podjęciu działania wprawdzie w ramach kompetencji, lecz niezgodnie z prawnymi warunkami
podjętej przez funkcjonariusza publicznego czynności" (wyrok SN z dnia 8 maja 2007 r., IV KK 93/07, LEX nr 265807).
Niedopełnieniem obowiązków będzie niedokonanie czynności, która należy do kompetencji danej osoby i której dokonanie
w danej sytuacji było obligatoryjne. Niedopełnieniem obowiązków skutkującym odpowiedzialnością z art. 231 k.k. może być np.
zaniechanie złożenia zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa wbrew dyspozycji art. 304 § 2 k.p.k.
Przekroczenie uprawnień lub niedopełnienie obowiązków, które nie narażało interesu publicznego lub prywatnego na
niebezpieczeństwo, może być ewentualnie przesłanką odpowiedzialności służbowej czy dyscyplinarnej.
Działanie na szkodę interesu publicznego lub prywatnego obejmuje wszelkie działania i zaniechania prowadzące
do powstania szkody (zob. J. Potulski (w System Prawa Karnego, t. 8, red. L. Gardocki, s. 600).
Typ nieumyślny przestępstwa z § 3 ma charakter skutkowy. Warunkiem realizacji znamion typu określonego w art. 231
§ 3 k.k. jest obiektywnie rozumiana przewidywalność działania na szkodę interesu publicznego lub prywatnego (wyrok SN z
dnia 9 listopada 2010 r., WA 32/10, Biul. PK 2011, nr 1, poz. 22).
Istotność szkody, o której mowa w § 3, należy oceniać na dzień jej powstania (zob. wyrok SN z dnia 20 maja 2008 r., III KK
29/08, LEX nr 435321). Lege non distinguente, szkoda ta może mieć charakter zarówno majątkowy, jak i osobisty (por.
uchwała SN z dnia 23 czerwca 1992 r., I KZP 21/92, OSNKW 1992, nr 9-10, poz. 63). Istotność szkody majątkowej powinna
być oceniana przede wszystkim przy użyciu kryterium jej wysokości, wyrażonej w pieniądzu, choć należy też brać pod uwagę
relatywne znaczenie szkody dla pokrzywdzonego. Natomiast wysokość szkody niemajątkowej może być określona przez
dolegliwość działania sprawcy dla pokrzywdzonego (por. uchwała SN z dnia 29 stycznia 2004 r., I KZP 37/03, LEX nr 103509).
W praktyce pojawia się problem rozgraniczenia karalności funkcjonariusza publicznego za czyny z art. 231 i czyny z
art. 296 k.k. Należy przyjąć, że kryterium rozgraniczenia stanowi wykonywanie przez funkcjonariusza funkcji władczych. Jeśli
funkcjonariusz działa w sferze imperium, w grę wchodzą regulacje zawarte w art. 231 k.k., jeśli natomiast jego zachowania
wynikają z zajmowania się sprawami majątkowymi lub gospodarczymi danej instytucji, należy rozważyć kwalifikację z art. 296
k.k. (zob. wyrok SN z dnia 2 czerwca 2009 r., IV KK 11/09, LEX nr 512109).
Klauzula subsydiarności z § 4 znajduje zastosowanie wówczas, gdy ten sam czyn wyczerpuje równocześnie znamiona art.
228 oraz 231 § 2 k.k. Przepis ten nie ma zatem zastosowania wówczas, gdy sprawca dopuszcza się w istocie dwóch czynów, z
których jeden realizuje znamiona art. 231 § 2 k.k., a drugi art. 228 k.k. (zob. postanowienie SN z dnia 29 stycznia 2015 r., II
KK 215/14, OSNKW 2015, nr 7, poz. 58).
Zbieg przepisów. Możliwy jest zbieg art. 231 k.k. z przepisami dotyczącymi przestępstw przeciwko wymiarowi
sprawiedliwości, np. z art. 236 § 1 k.k.
Klauzula subsydiarności wyklucza zbieg art. 231 § 2 z art. 228 k.k.
Możliwy jest także zbieg art. 231 k.k. z przepisami chroniącymi życie i zdrowie, np. z art. 156 § 3 k.k., jeżeli następstwem
działania sprawcy jest śmierć człowieka
w doktrynie (A. Barczak-Oplustil (w
Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. 2, red. A. Zoll, 2013, s. 1204) przyjmuje się, że przedmiotem ochrony jest jakiekolwiek dobro prawne, należące czy to do sfery publicznej, czy to prywatnej. Niezależnie
od tego, bezpośrednimi dobrami chronionym są prawidłowe funkcjonowanie instytucji publicznych i ich autorytet.
2.
Podmiot. Przestępstwo ma charakter indywidualny, może zostać popełnione tylko przez osobę będącą funkcjonariuszem
publicznym. Na temat pojęcia funkcjonariusza publicznego zob. komentarz do art. 115 § 13 k.k.
3.
Strona podmiotowa. Przestępstwo z § 1 może zostać popełnione zarówno w zamiarze bezpośrednim, jak i ewentualnym
(zob. wyrok SN z dnia 7 lutego 2013 r., WA 1/13, LEX nr 1277838), natomiast przestępstwo z § 2 z uwagi na cel działania
wymaga zamiaru bezpośredniego o szczególnym zabarwieniu (por. wyrok SN z dnia 7 października 1983 r., Rw 797/83, OSNKW
1984, nr 5-6, poz. 58). Sprawca przestępstwa z § 1 musi obejmować świadomością zarówno to, że przekracza uprawnienia lub
niedopełnia obowiązków, jak i to, że działa swoim czynem na szkodę interesu publicznego lub prywatnego (zob. postanowienie
SN z dnia 10 października 2012 r., V KK 27/12, LEX nr 1226786).
Przestępstwo z § 3 może zostać popełnione wyłącznie nieumyślnie.
4.
Strona przedmiotowa. W orzecznictwie już od czasów międzywojennych powszechnie przyjmowano, że przestępstwo z art.
231 § 1 k.k. ma charakter formalny (zob. np. wyrok SN z dnia 4 grudnia 2007 r., IV KK 276/07, LEX nr 351211; wyrok SN z
dnia 8 maja 2007 r., IV KK 93/07, LEX nr 265807), choć w nowszych orzeczeniach akcentowano też element skutku (zob.
postanowienie SN z dnia 15 grudnia 2011 r., III KK 160/11, LEX nr 1119506; wyrok SN z dnia 3 marca 2009 r., WA 5/09,
OSNwSK 2009, nr 1, poz. 592).
W uchwale z dnia 24 stycznia 2013 r., I KZP 24/12, OSNKW 2013, nr 2, poz. 12, SN przyjął, że: "Występek określony w art.
231 § 1 k.k. należy do kategorii przestępstw z konkretnego narażenia na niebezpieczeństwo, a więc materialnych, znamiennych
skutkiem, którym jest wystąpienie niebezpieczeństwa powstania szkody w interesie publicznym lub prywatnym".
Nie ma jednak wątpliwości, że do przypisania czynu z art. 231 § 1 k.k. konieczne jest ustalenie konkretnego interesu
publicznego lub prywatnego, który został narażony na niebezpieczeństwo, oraz związku przyczynowego pomiędzy
przekroczeniem uprawnień lub niedopełnieniem obowiązków a narażeniem na niebezpieczeństwo tego interesu.
W orzecznictwie wskazuje się, że przekroczenie uprawnień oznacza, że "podjęte przez sprawcę zachowanie nie wchodziło w
zakres jego kompetencji i równocześnie wskazania na powiązanie formalne i merytoryczne z tymi kompetencjami, a może to z
reguły zachodzić tylko w dziedzinie tej działalności służbowej i obejmować tylko te czynności, które mają charakter służbowy i
dotyczą osób lub dóbr, w stosunku do których sprawca występuje jako funkcjonariusz publiczny, jednak przekroczenie
uprawnień może także polegać na podjęciu działania wprawdzie w ramach kompetencji, lecz niezgodnie z prawnymi warunkami
podjętej przez funkcjonariusza publicznego czynności" (wyrok SN z dnia 8 maja 2007 r., IV KK 93/07, LEX nr 265807).
Niedopełnieniem obowiązków będzie niedokonanie czynności, która należy do kompetencji danej osoby i której dokonanie
w danej sytuacji było obligatoryjne. Niedopełnieniem obowiązków skutkującym odpowiedzialnością z art. 231 k.k. może być np.
zaniechanie złożenia zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa wbrew dyspozycji art. 304 § 2 k.p.k.
Przekroczenie uprawnień lub niedopełnienie obowiązków, które nie narażało interesu publicznego lub prywatnego na
niebezpieczeństwo, może być ewentualnie przesłanką odpowiedzialności służbowej czy dyscyplinarnej.
Działanie na szkodę interesu publicznego lub prywatnego obejmuje wszelkie działania i zaniechania prowadzące
do powstania szkody (zob. J. Potulski (w
System Prawa Karnego, t. 8, red. L. Gardocki, s. 600).Typ nieumyślny przestępstwa z § 3 ma charakter skutkowy. Warunkiem realizacji znamion typu określonego w art. 231
§ 3 k.k. jest obiektywnie rozumiana przewidywalność działania na szkodę interesu publicznego lub prywatnego (wyrok SN z
dnia 9 listopada 2010 r., WA 32/10, Biul. PK 2011, nr 1, poz. 22).
Istotność szkody, o której mowa w § 3, należy oceniać na dzień jej powstania (zob. wyrok SN z dnia 20 maja 2008 r., III KK
29/08, LEX nr 435321). Lege non distinguente, szkoda ta może mieć charakter zarówno majątkowy, jak i osobisty (por.
uchwała SN z dnia 23 czerwca 1992 r., I KZP 21/92, OSNKW 1992, nr 9-10, poz. 63). Istotność szkody majątkowej powinna
być oceniana przede wszystkim przy użyciu kryterium jej wysokości, wyrażonej w pieniądzu, choć należy też brać pod uwagę
relatywne znaczenie szkody dla pokrzywdzonego. Natomiast wysokość szkody niemajątkowej może być określona przez
dolegliwość działania sprawcy dla pokrzywdzonego (por. uchwała SN z dnia 29 stycznia 2004 r., I KZP 37/03, LEX nr 103509).
W praktyce pojawia się problem rozgraniczenia karalności funkcjonariusza publicznego za czyny z art. 231 i czyny z
art. 296 k.k. Należy przyjąć, że kryterium rozgraniczenia stanowi wykonywanie przez funkcjonariusza funkcji władczych. Jeśli
funkcjonariusz działa w sferze imperium, w grę wchodzą regulacje zawarte w art. 231 k.k., jeśli natomiast jego zachowania
wynikają z zajmowania się sprawami majątkowymi lub gospodarczymi danej instytucji, należy rozważyć kwalifikację z art. 296
k.k. (zob. wyrok SN z dnia 2 czerwca 2009 r., IV KK 11/09, LEX nr 512109).
Klauzula subsydiarności z § 4 znajduje zastosowanie wówczas, gdy ten sam czyn wyczerpuje równocześnie znamiona art.
228 oraz 231 § 2 k.k. Przepis ten nie ma zatem zastosowania wówczas, gdy sprawca dopuszcza się w istocie dwóch czynów, z
których jeden realizuje znamiona art. 231 § 2 k.k., a drugi art. 228 k.k. (zob. postanowienie SN z dnia 29 stycznia 2015 r., II
KK 215/14, OSNKW 2015, nr 7, poz. 58).
Zbieg przepisów. Możliwy jest zbieg art. 231 k.k. z przepisami dotyczącymi przestępstw przeciwko wymiarowi
sprawiedliwości, np. z art. 236 § 1 k.k.
Klauzula subsydiarności wyklucza zbieg art. 231 § 2 z art. 228 k.k.
Możliwy jest także zbieg art. 231 k.k. z przepisami chroniącymi życie i zdrowie, np. z art. 156 § 3 k.k., jeżeli następstwem
działania sprawcy jest śmierć człowieka