Uwagi wstępne. Komentowany przepis statuuje generalnie występek składania fałszywych zeznań, choć jego zakres jest
szerszy, gdyż obejmuje również zachowania w postaci składania nieprawdziwych opinii, ekspertyz, tłumaczeń, a nadto
oświadczeń składanych na piśmie. Nowelizacja kodeksu dokonana II nowelą z dnia 11 marca 2016 r. wprowadziła
istotne zmiany do treści przepisu. Sama konstrukcja art. 233 jest złożona: § 1 określa typ podstawowy, § 1a - typ
uprzywilejowany z uwagi na obawę przed odpowiedzialnością karną grożącą sprawcy lub jego najbliższym, § 2 - warunki
odpowiedzialności, § 3 - klauzulę niekaralności względem typu uprzywilejowanego z § 1a, § 4 ustanawia typ kwalifikowany,
gdzie znamieniem kwalifikującym jest generalnie istotna rola sprawcy w postępowaniu, § 4a statuuje odmianę przestępstwa
nieumyślnego do występku określonego w § 4, § 5 wskazuje na okoliczności umożliwiające zastosowanie nadzwyczajnego
złagodzenia kary, zaś § 6 rozszerza zakres stosowania przepisów § 1-3 i 5 na fałszywe oświadczenia.
2.
Przedmiot ochrony. Przedmiotem ochrony przepisu art. 233 k.k. jest szeroko rozumiane dobro wymiaru sprawiedliwości
(rodzajowy przedmiot ochrony), w szczególności zaś wartość, jaką jest zapewnienie wiarygodności ustaleń dokonywanych
w postępowaniu sądowym lub innym postępowaniu przewidzianym w ustawie, a co za tym idzie - ochrona prawidłowości
(trafności) wydawanych orzeczeń (indywidualny przedmiot ochrony). Dobrem prawnym bezpośrednio naruszonym lub
zagrożonym przez złożenie fałszywego zeznania/opinii/ekspertyzy/tłumaczenia/oświadczenia jest zatem mające zapaść w tym
postępowaniu orzeczenie, nie jest nim zaś dobro prawne uczestnika postępowania, w którym zeznanie zostało złożone, chyba
że działanie to narusza również inny przepis, chroniący bezpośrednio dobro prawne tej osoby (np. cześć, godność osobistą,
mienie). W tym pierwszym wypadku do naruszenia lub zagrożenia dobra prawnego osoby, przez złożenie fałszywego zeznania,
może dojść jednak dopiero wskutek orzeczenia sądu, a więc w sposób pośredni (por. wyrok SN z dnia 1 kwietnia 2005 r., IV
KK 42/05, OSNKW 2005, nr 7-8, poz. 66).
3.
Znamiona strony przedmiotowej. Występku fałszywych zeznań można dopuścić się w każdego rodzaju postępowaniu
sądowym bądź innym postępowaniu, które jest prowadzone na podstawie ustawy (np. postępowanie podatkowe, dyscyplinarne
czy administracyjne), której przepisy stanowią, że zeznanie świadka służy za dowód w tym postępowaniu, i uprawniają zarazem
przyjmującego zeznanie do uprzedzenia świadka o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznanie (postanowienie SN z dnia 2
lutego 2004 r., V KK 168/03, OSNKW 2004, nr 3, poz. 29). W wypadku popełnienia przestępstwa fałszywych zeznań, które
zostały złożone za granicą wobec innego organu niż polski, sprawca może odpowiadać przed sądem polskim, ale pod warunkiem,
że czyn jego stanowi przestępstwo w miejscu jego popełnienia (taka reguła została wyrażona wprost w art. 111 § 1 k.k.). Nie
ma więc podstaw do uznania, że popełniony za granicą czyn polegający na złożeniu tam fałszywych zeznań wobec innego
organu niż polski nie stanowi przestępstwa (wyrok SN z dnia 29 marca 2011 r., III KK 365/10, OSNKW 2011, nr 7, poz. 58).
Konstrukcja przepisu przemawia za tym, że występek ten może być popełniony w trzech postaciach, tj.
- składania fałszywych zeznań (art. 233 § 1 k.k.);
- przedstawienia fałszywej opinii, tłumaczenia lub ekspertyzy (art. 233 § 4 k.k.);
- złożenia fałszywego oświadczenia (art. 233 § 6 k.k.).
Artykuł 233 § 2 k.k. warunkuje odpowiedzialność wymogiem uprzedzenia zeznającego o odpowiedzialności karnej za fałszywe
zeznania albo odebraniem przyrzeczenia. Kompetencje do przyjmowania zeznań są regulowane odpowiednimi przepisami
procesowymi, które określają, kogo można przesłuchiwać pod rygorem odpowiedzialności za fałszywe zeznania, oraz określają
tryb przesłuchania (A. Marek, kom. do art. 233 k.k. (w
A. Marek, Kodeks karny..., LEX/el. 2010).
Komentowany występek ma charakter formalny. Ustawa nie wymaga tu zaistnienia skutku. Odpowiedzialność nie zależy więc
od tego, czy nieprawdziwe ustalenie faktyczne, poczynione na podstawie fałszywego zeznania, opinii, tłumaczenia lub
oświadczenia, miało wpływ na rozstrzygnięcie sprawy (por. wyrok SN z dnia 9 kwietnia 2008 r., IV KK 501/07, OSNwSK 2008,
nr 1, poz. 853). Taka okoliczność ma jednak znaczenie w kontekście treści art. 233 § 5 k.k., tj. zastosowania nadzwyczajnego
złagodzenia kary lub odstąpienia od jej wymierzenia, a ponadto jest za każdym razem brana pod uwagę przy ocenie stopnia
społecznej szkodliwości czynu, który rzutuje wszakże na wymiar kary (zob. komentarz do art. 53 k.k.).
Oskarżony (podejrzany) nigdy nie odpowiada za występek fałszywych zeznań z art. 233 § 1 k.k. To wyłączenie bezprawności
dotyczy również każdych zeznań złożonych w toku przesłuchania w charakterze świadka dotyczących jego zachowania
stanowiącego przestępstwo, co jest realizacją prawa do obrony (wyrok SN z dnia 21 listopada 2014 r., III KK 348/14, LEX nr
1545153).
Zeznanie nieprawdy. Składanie zeznań polega na przekazywaniu określonej treści intelektualnej. Złożenie zeznania oznacza
jego dotarcie do uprawnionego organu. Zawarcie w treści złożonego zeznania pewnej, przynajmniej minimalnej, puli informacji
pozwala na stwierdzenie, że uprawniony organ dysponuje określonej treści środkiem dowodowym. Taką minimalną pulą
informacji jest np. stwierdzenie: "nic w przedmiotowej sprawie nie wiem" lub "nie mam w sprawie nic do powiedzenia" (uchwała
SN z dnia 22 stycznia 2003 r., I KZP 39/02, OSNKW 2003, nr 1-2, poz. 1). Dopiero od tego momentu możliwa jest ocena
prawdziwości twierdzeń zeznającego. Chodzi tu o zeznanie nieprawdziwe zarówno pod względem obiektywnym, jak i
subiektywnym. Jak słusznie wywodzi W. Zalewski, obiektywna nieprawdziwość zeznania to jego niezgodność z rzeczywistym
stanem rzeczy, zaś subiektywna nieprawdziwość to odzwierciedlenie tego stanu niezgodności w świadomości sprawcy (W.
Zalewski, kom. do art. 233 k.k. (w Kodeks karny. Część szczególna, t. 2, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, 2013).
Zatajenie prawdy polega na świadomym utrzymaniu przez świadka w tajemnicy okoliczności mogącej mieć wpływ na
rozstrzygnięcie sprawy, zarówno w fazie swobodnej relacji, jak i w fazie odpowiedzi na pytania (art. 171 § 1 k.p.k.), przy czym
bez znaczenia pozostaje, że o tę okoliczność świadek nie został zapytany w toku przesłuchania (wyrok SN z dnia 2 października
2014 r., IV KK 82/14, LEX nr 1526618). Bezpodstawne uchylenie się od złożenia zeznania nie jest "zatajeniem prawdy" w
rozumieniu art. 233 § 1 k.k. (uchwała SN z dnia 22 stycznia 2003 r., I KZP 39/02, OSNKW 2003, nr 1-2, poz. 1). Taka
okoliczność może jednak implikować orzeczenie kar porządkowych na podstawie art. 285 i n. k.p.k.
Umieszczenie przez ustawodawcę pośród znamion tego występku zarówno zeznania nieprawdy, jak i zatajenia prawdy nakazuje
uznać, że przestępstwo to może zostać popełnione tak przez działanie, jak i zaniechanie (lub w obu tych postaciach łącznie).
Kwestia odpowiedzialności z art. 233 § 1a k.k. "W celu rozstrzygnięcia tego rodzaju wątpliwości i interpretacji mających
negatywne konsekwencje dla pewności prawnej i skuteczności wymiaru sprawiedliwości projektodawca zdecydował się
jednoznacznie uznać zachowanie uczestnika postępowania, polegające na świadomym składaniu fałszywych zeznań i
wprowadzania w błąd organu procesowego pomimo pouczenia go o prawie do odmowy składania zeznań lub odpowiedzi na
pytania, za czyn zabroniony jako przestępstwo. Znalazło to wyraźne odzwierciedlenie normatywne w postaci zamieszczenia
odrębnego przepisu art. 233 § 1a k.k., przewidującego odpowiedzialność karną w takich wypadkach" (uzasadnienie rządowego
projektu ustawy o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw, Sejm RP VIII kadencji, druk
nr 207). W aktualnym stanie prawnym straciła więc na aktualności teza, że nie popełnia przestępstwa fałszywych zeznań, kto
umyślnie składa nieprawdziwe zeznania dotyczące okoliczności mających znaczenie dla realizacji jego prawa do obrony (art. 6
k.p.k.), nawet jeśli został pouczony o treści art. 183 § 1 k.p.k. (uchwała SN z dnia 20 września 2007 r., I KZP 26/07, OSNKW
2007, nr 10, poz. 71). Jak wskazywał L. Tyszkiewicz, stanowisko to bazowało na stwierdzeniu kolizji między wykładnią językową
art. 233 § 3 i art. 183 § 1 k.p.k. a normami karnoprocesowymi (art. 74 i 175 § 1 k.p.k.) realizującymi prawo do obrony oraz
na zastosowaniu wykładni systemowej, prowadzącej do uznania istnienia kontratypu działania w granicach uprawnień
gwarantowanego prawem do obrony i wolnością od samooskarżenia (L. Tyszkiewicz, kom. do art. 233 k.k. (w Kodeks karny...,
red. M. Filar, LEX/el. 2014). Obecnie, zakładając kwestię prawidłowego pouczenia przez przesłuchującego, a więc spełnienie
warunków z art. 233 § 2, zgodnie z treścią art. 233 § 1a, jeżeli sprawca zeznaje nieprawdę lub zataja prawdę z
obawy przed odpowiedzialnością karną grożącą jemu samemu lub jego najbliższym, a więc działa intencjonalnie,
popełnia przestępstwo, aczkolwiek w postaci uprzywilejowanej. Takie rozwiązanie niewątpliwie zwiększa dotychczasowy
stopień ochrony wymiaru sprawiedliwości przed wprowadzaniem w błąd organów procesowych w wyniku składania fałszywych
zeznań, a w konsekwencji zabezpiecza przed wydaniem błędnego orzeczenia.
Biegły, rzeczoznawca, tłumacz - status tych podmiotów regulują normy procesowe, na podstawie których toczy się dane
postępowanie; zob. np. rozdział 22 k.p.k
Kwestia odpowiedzialności z art. 233 § 4a k.k. W wyniku nowelizacji dokonanej II nowelą z dnia 11 marca 2016 r.
wprowadzony został nowy typ występku, jakiego dopuścić się może biegły, rzeczoznawca lub tłumacz, który przedstawił
fałszywą opinię, ekspertyzę lub tłumaczenie mające służyć za dowód w określonym postępowaniu sądowym lub innym
prowadzonym na podstawie ustawy. Penalizacją objęte zostały także zachowania nieumyślne, lecz wtedy tylko, gdy doszło
jednocześnie do narażenia interesu publicznego na istotną szkodę. Można prognozować, że przepis ten będzie wywoływał w
praktyce kontrowersje. Jego wdrożenie do porządku prawnego może także wywoływać swoisty "efekt mrożący", a więc skłaniać
do unikania wydawania opinii, ekspertyz czy tłumaczeń przez biegłych, rzeczoznawców i tłumaczy. Jak się wydaje, zasadne jest
stosowanie tu jak najwęższej interpretacji znamion, zwłaszcza w zakresie "istotności" szkody w interesie publicznym.
Przepis art. 233 § 6 k.k. rozszerza zakres stosowania komentowanego występku na fałszywe oświadczenia. Warunkiem
odpowiedzialności za złożenie fałszywego oświadczenia jest to, by przepis ustawy, na podstawie której
oświadczenie jest składane, przewidywał możliwość odebrania oświadczenia pod rygorem odpowiedzialności
karnej. Jeżeli ustawodawca zamierza nadać wymaganym oświadczeniom składanym przez zainteresowane podmioty rygor
odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych oświadczeń (zeznań), to rygor ten każdorazowo wprowadza wprost do ustawy
(zob. wyrok WSA w Krakowie z dnia 10 czerwca 2015 r., I SA/Kr 614/15, LEX nr 1748894). A contrario jeśli ustawa nie
przewiduje takiego rygoru, to nie dochodzi do popełnienia niniejszego przestępstwa. Upoważnienie do uprzedzenia o
odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, o którym mowa w art. 233 § 6 k.k., musi wynikać z ustawy, na
podstawie której prowadzone jest to postępowanie (wyrok SN z dnia 19 kwietnia 2012 r., III KK 23/12, LEX nr 1162700). Nie
może go kreować akt rangi podustawowej.
4.
Podmiot. W doktrynie można zaobserwować rozbieżność poglądów na temat charakteru komentowanego występku. Wskazuje
się z jednej strony, że występek składania fałszywych zeznań ma charakter indywidualny (zob. np. T. Razowski, kom. do art.
233 k.k. (w Kodeks karny. Część szczególna..., red. J. Giezek, LEX/el. 2014; M. Mozgawa, kom. do art. 233 k.k. (w Kodeks
karny. Praktyczny..., red. M. Mozgawa, LEX/el. 2014; K. Wiak, kom. do art. 233 k.k. (w Kodeks karny..., red. A. Grześkowiak,
K. Wiak, Legalis 2015). Nie budzi bowiem wątpliwości, że popełnić go może jedynie osoba, która znajduje się w szczególnej
sytuacji - składa zeznania, przedstawia opinię bądź tłumaczenie, ekspertyzę lub składa oświadczenie pod rygorem
odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Te okoliczności umożliwiają dokonanie dalszych rozróżnień, dlatego
dokonując pewnego doprecyzowania, wskazać trzeba, że występki z art. 233 § 1, 1a i 6 k.k. to występki indywidualne co do
czynu (sprawcą jego może być bowiem osoba składająca zeznanie lub oświadczenie), zaś występek z art. 233 § 4 i 4a k.k.
ma charakter indywidualny co do sprawcy (może być popełniony jedynie przez biegłego, rzeczoznawcę lub tłumacza). W
judykaturze funkcjonuje zaś stanowisko, że występki z art. 233 § 1 i 6 k.k. mają charakter powszechny (uchwała SN z dnia
22 stycznia 2003 r., I KZP 39/02, OSNKW 2003, nr 1-2, poz. 1). Uznano bowiem, że nie są przestępstwami indywidualnymi te,
w których ścieśnienie kręgu podmiotów wynika tylko z faktu, że działanie przestępne odbywa się w czasie wykonywania jakiejś
czynności. Występki te może popełnić każdy, za czym przemawia użycie w treści przepisu zaimka "kto" (analogicznie R. Góral,
O. Górniok, Przestępstwa przeciwko instytucjom..., s. 135-136; R. Góral, Kodeks karny. Praktyczny komentarz, Warszawa
2002, s. 375; A. Marek, Prawo..., 2000, s. 108; T. Bojarski, Polskie prawo karne. Zarys..., 2002, s. 120; W. Zalewski, kom. do
art. 233 k.k. (w Kodeks karny. Część szczególna, t. 2, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, 2013).
Należy odnieść się także do problematycznej dotąd w literaturze przedmiotu możliwości popełnienia występku z art. 233 § 4
k.k. przez specjalistę. Przepisy k.p.k. wyraźnie odróżniają ten podmiot od biegłych (zob. rozdział 22 k.p.k.), natomiast treść
art. 233 § 4 k.k. nie wymienia specjalistów w ramach katalogu podmiotów mogących popełnić to przestępstwo (w wyniku II
noweli z dnia 11 marca 2016 r. do treści przepisu dodano ekspertyzę i podwyższono sankcję, natomiast nie zmieniono katalogu
podmiotów i w dalszym ciągu krąg podmiotów obejmuje jedynie biegłego, rzeczoznawcę oraz tłumacza). Z tego powodu należy
uznać, że uprawnione jest rozważenie odpowiedzialności specjalisty jedynie przez pryzmat art. 233 § 1 k.k. Argumentacją na
poparcie tego poglądu jest możliwość przesłuchania specjalisty w charakterze świadka, o czym stanowi art. 206 § 2 k.p.k.
Stanowisko przeciwne (M. Szewczyk (w Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. 2, red. A. Zoll, LEX/el. 2006),
przewidujące możliwość ponoszenia przez specjalistów odpowiedzialności z art. 233 § 4 k.k., należy uznać za niedopuszczalną
w prawie karnym wykładnię rozszerzającą na niekorzyść sprawcy (zob. także T. Razowski, kom. do art. 233 k.k. (w Kodeks
karny. Część szczególna..., red. J. Giezek, LEX/el. 2014).
5.
Znamiona strony podmiotowej. Występki z art. 233 § 1, 1a, 4 i 6 można popełnić wyłącznie umyślnie, z zamiarem
bezpośrednim lub ewentualnym. Występek z art. 233 § 4a można popełnić jedynie nieumyślnie.
6.
Sankcja karna i tryb ścigania. II nowela z dnia 11 marca 2016 r. dokonała istotnych modyfikacji w zakresie sankcji grożących
za zachowania wymienione w treści art. 233 k.k. Występek składania fałszywych zeznań z art. 233 § 1 k.k. zagrożony jest karą
pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. Sąd nie jest więc tu władny do warunkowego umorzenia postępowanie na
podstawie treści art. 66 k.k.
Podobnie instytucja warunkowego umorzenia postępowania nie będzie miała zastosowania wobec sprawców z art. 233 § 4 k.k.
W przypadku działania umyślnego, przewidzianego w art. 233 § 4, sankcja wynosi bowiem od roku do 10 lat pozbawienia
wolności. Decyzja sądu o warunkowym umorzeniu postępowania będzie jednakże już dopuszczalna wobec sprawcy czynu z art.
233 § 1a. Zachowanie tam spenalizowane jest bowiem sankcjonowane karą pozbawienia wolności w rozmiarze od 3 miesięcy
do 5 lat. Warunkowe umorzenie postępowania jest także możliwe wobec biegłego, rzeczoznawcy lub tłumacza, którzy działali
w warunkach opisanych w art. 233 § 4a. Sankcją za ten czyn jest bowiem kara pozbawienia wolności do lat 3.
Przepis art. 233 § 5 k.k. stanowi, że sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej
wymierzenia, jeżeli:
1) fałszywe zeznanie, opinia, ekspertyza lub tłumaczenie dotyczą okoliczności niemogących mieć wpływu na
rozstrzygnięcie sprawy;
2) sprawca dobrowolnie sprostuje fałszywe zeznanie, opinię, ekspertyzę lub tłumaczenie, zanim nastąpi, chociażby
nieprawomocne, rozstrzygnięcie sprawy.
Sposoby nadzwyczajnego złagodzenia kary określa art. 60 § 6 k.k.
Artykuł 233 § 3 k.k. statuuje klauzulę niekaralności. Została ona jednak wąsko zakreślona. Nie podlega karze, lecz
tylko za czyn opisany w art. 233 § 1a k.k., ten, kto złożył fałszywe zeznanie z obawy przed odpowiedzialnością karną grożącą
jemu samemu lub jego najbliższym, nie wiedząc o prawie odmowy zeznania lub odpowiedzi na pytania.
Ściganie przestępstw opisanych w art. 233 k.k. odbywa się z urzędu, w trybie publicznoskargowym.
7.
Zbieg przestępstw i przepisów. Występek składania fałszywych zeznań może pozostawać w zbiegu z art. 234 k.k.
(występek fałszywego oskarżenia), art. 235 k.k. (występek tworzenia fałszywych dowodów w celu podjęcia ścigania o
przestępstwo) oraz z art. 236 k.k. (występek zatajenia dowodów niewinności) i art. 238 k.k. (występek fałszywego
zawiadomienia o przestępstwie).
Możliwy jest zbieg art. 233 § 1 z art. 212 § 1 k.k. (szerzej I. Zgoliński, Zniesławienie..., s. 199).
Przepis art. 233 § 1 k.k. jest przepisem szczególnym wobec przepisu ogólnego, jakim jest przepis art. 239 § 1 k.k. Z tego też
względu należy przyjąć, że jakkolwiek sposób działania (zaniechania) sprawcy przestępstwa poplecznictwa może być różny,
gdyż zamieszczone w art. 239 § 1 k.k. wyliczenie form zachowania sprawcy jest przykładowe i nie stanowi katalogu zamkniętego
(o czym decyduje zwrot "w szczególności"), to jednak z pewnością nie taki, który jest określony w przepisie szczególnym, jakim
jest przepis art. 233 § 1 k.k. Tym samym stosowanie w takich przypadkach art. 233 § 1 w zbiegu kumulatywnym z art. 239 §
1 (w zw. z art. 11 § 2 k.k.) nie może wchodzić w rachubę ze względu na odmienne i wyczerpujące rozstrzygnięcie tego
zagadnienia w specjalnym przepisie, jakim jest art. 233 § 1 k.k. (wyrok SN z dnia 5 sierpnia 2009 r., II KK 136/09, LEX nr
519594; odmiennie SA w Łodzi w wyroku z dnia 29 stycznia 2002 r., II AKa 255/01, Prok. i Pr.-wkł. 2004, nr 5, poz. 24).
Między przepisami art. 271 § 1 oraz art. 233 § 4 k.k. może zachodzić tzw. stosunek krzyżowania, prowadzący do
kumulatywnego zbiegu przepisów ustawy - art. 11 § 2 k.k. (postanowienie SN z dnia 23 września 2008 r., I KZP 18/08, OSNKW
2008, nr 10, poz. 79).
Należy także zwrócić uwagę na wzajemne relacje art. 233 k.k. z art. 29 ustawy z dnia 18 października 2006 r. o
ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych
dokumentów (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1388). Artykuł 29 powołanej ustawy stanowi bowiem lex specialis względem
art. 233 k.k., choć w wyniku II noweli z dnia 11 marca 2016 r., gdzie podwyższono generalnie sankcje za składanie fałszywych
zeznań, dokonano zaburzenia istniejących do tej pory relacji między tymi przepisami. Artykuł 29 ustawy z dnia 18 października
2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów
przewidywał ogólnie wyższą sankcję za popełnienie tego występku, co uzasadnione było rangą postępowania lustracyjnego.
Obecnie wzajemna relacja sankcji kształtuje się odmiennie, co zdaje się nie pozostawać do końca w zgodzie z pierwotną intencją
ustawodawcy, jaka towarzyszyła wprowadzeniu do porządku prawnego wspomnianej ustawy.
W zakresie relacji art. 233 k.k. z art. 287 § 2 k.p.k. zob. uzasadnienie uchwały SN z dnia 22 stycznia 2003 r., I KZP 39/02,
OSNKW 2003, nr 1-2, poz. 1.
szerszy, gdyż obejmuje również zachowania w postaci składania nieprawdziwych opinii, ekspertyz, tłumaczeń, a nadto
oświadczeń składanych na piśmie. Nowelizacja kodeksu dokonana II nowelą z dnia 11 marca 2016 r. wprowadziła
istotne zmiany do treści przepisu. Sama konstrukcja art. 233 jest złożona: § 1 określa typ podstawowy, § 1a - typ
uprzywilejowany z uwagi na obawę przed odpowiedzialnością karną grożącą sprawcy lub jego najbliższym, § 2 - warunki
odpowiedzialności, § 3 - klauzulę niekaralności względem typu uprzywilejowanego z § 1a, § 4 ustanawia typ kwalifikowany,
gdzie znamieniem kwalifikującym jest generalnie istotna rola sprawcy w postępowaniu, § 4a statuuje odmianę przestępstwa
nieumyślnego do występku określonego w § 4, § 5 wskazuje na okoliczności umożliwiające zastosowanie nadzwyczajnego
złagodzenia kary, zaś § 6 rozszerza zakres stosowania przepisów § 1-3 i 5 na fałszywe oświadczenia.
2.
Przedmiot ochrony. Przedmiotem ochrony przepisu art. 233 k.k. jest szeroko rozumiane dobro wymiaru sprawiedliwości
(rodzajowy przedmiot ochrony), w szczególności zaś wartość, jaką jest zapewnienie wiarygodności ustaleń dokonywanych
w postępowaniu sądowym lub innym postępowaniu przewidzianym w ustawie, a co za tym idzie - ochrona prawidłowości
(trafności) wydawanych orzeczeń (indywidualny przedmiot ochrony). Dobrem prawnym bezpośrednio naruszonym lub
zagrożonym przez złożenie fałszywego zeznania/opinii/ekspertyzy/tłumaczenia/oświadczenia jest zatem mające zapaść w tym
postępowaniu orzeczenie, nie jest nim zaś dobro prawne uczestnika postępowania, w którym zeznanie zostało złożone, chyba
że działanie to narusza również inny przepis, chroniący bezpośrednio dobro prawne tej osoby (np. cześć, godność osobistą,
mienie). W tym pierwszym wypadku do naruszenia lub zagrożenia dobra prawnego osoby, przez złożenie fałszywego zeznania,
może dojść jednak dopiero wskutek orzeczenia sądu, a więc w sposób pośredni (por. wyrok SN z dnia 1 kwietnia 2005 r., IV
KK 42/05, OSNKW 2005, nr 7-8, poz. 66).
3.
Znamiona strony przedmiotowej. Występku fałszywych zeznań można dopuścić się w każdego rodzaju postępowaniu
sądowym bądź innym postępowaniu, które jest prowadzone na podstawie ustawy (np. postępowanie podatkowe, dyscyplinarne
czy administracyjne), której przepisy stanowią, że zeznanie świadka służy za dowód w tym postępowaniu, i uprawniają zarazem
przyjmującego zeznanie do uprzedzenia świadka o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznanie (postanowienie SN z dnia 2
lutego 2004 r., V KK 168/03, OSNKW 2004, nr 3, poz. 29). W wypadku popełnienia przestępstwa fałszywych zeznań, które
zostały złożone za granicą wobec innego organu niż polski, sprawca może odpowiadać przed sądem polskim, ale pod warunkiem,
że czyn jego stanowi przestępstwo w miejscu jego popełnienia (taka reguła została wyrażona wprost w art. 111 § 1 k.k.). Nie
ma więc podstaw do uznania, że popełniony za granicą czyn polegający na złożeniu tam fałszywych zeznań wobec innego
organu niż polski nie stanowi przestępstwa (wyrok SN z dnia 29 marca 2011 r., III KK 365/10, OSNKW 2011, nr 7, poz. 58).
Konstrukcja przepisu przemawia za tym, że występek ten może być popełniony w trzech postaciach, tj.
- składania fałszywych zeznań (art. 233 § 1 k.k.);
- przedstawienia fałszywej opinii, tłumaczenia lub ekspertyzy (art. 233 § 4 k.k.);
- złożenia fałszywego oświadczenia (art. 233 § 6 k.k.).
Artykuł 233 § 2 k.k. warunkuje odpowiedzialność wymogiem uprzedzenia zeznającego o odpowiedzialności karnej za fałszywe
zeznania albo odebraniem przyrzeczenia. Kompetencje do przyjmowania zeznań są regulowane odpowiednimi przepisami
procesowymi, które określają, kogo można przesłuchiwać pod rygorem odpowiedzialności za fałszywe zeznania, oraz określają
tryb przesłuchania (A. Marek, kom. do art. 233 k.k. (w
A. Marek, Kodeks karny..., LEX/el. 2010).Komentowany występek ma charakter formalny. Ustawa nie wymaga tu zaistnienia skutku. Odpowiedzialność nie zależy więc
od tego, czy nieprawdziwe ustalenie faktyczne, poczynione na podstawie fałszywego zeznania, opinii, tłumaczenia lub
oświadczenia, miało wpływ na rozstrzygnięcie sprawy (por. wyrok SN z dnia 9 kwietnia 2008 r., IV KK 501/07, OSNwSK 2008,
nr 1, poz. 853). Taka okoliczność ma jednak znaczenie w kontekście treści art. 233 § 5 k.k., tj. zastosowania nadzwyczajnego
złagodzenia kary lub odstąpienia od jej wymierzenia, a ponadto jest za każdym razem brana pod uwagę przy ocenie stopnia
społecznej szkodliwości czynu, który rzutuje wszakże na wymiar kary (zob. komentarz do art. 53 k.k.).
Oskarżony (podejrzany) nigdy nie odpowiada za występek fałszywych zeznań z art. 233 § 1 k.k. To wyłączenie bezprawności
dotyczy również każdych zeznań złożonych w toku przesłuchania w charakterze świadka dotyczących jego zachowania
stanowiącego przestępstwo, co jest realizacją prawa do obrony (wyrok SN z dnia 21 listopada 2014 r., III KK 348/14, LEX nr
1545153).
Zeznanie nieprawdy. Składanie zeznań polega na przekazywaniu określonej treści intelektualnej. Złożenie zeznania oznacza
jego dotarcie do uprawnionego organu. Zawarcie w treści złożonego zeznania pewnej, przynajmniej minimalnej, puli informacji
pozwala na stwierdzenie, że uprawniony organ dysponuje określonej treści środkiem dowodowym. Taką minimalną pulą
informacji jest np. stwierdzenie: "nic w przedmiotowej sprawie nie wiem" lub "nie mam w sprawie nic do powiedzenia" (uchwała
SN z dnia 22 stycznia 2003 r., I KZP 39/02, OSNKW 2003, nr 1-2, poz. 1). Dopiero od tego momentu możliwa jest ocena
prawdziwości twierdzeń zeznającego. Chodzi tu o zeznanie nieprawdziwe zarówno pod względem obiektywnym, jak i
subiektywnym. Jak słusznie wywodzi W. Zalewski, obiektywna nieprawdziwość zeznania to jego niezgodność z rzeczywistym
stanem rzeczy, zaś subiektywna nieprawdziwość to odzwierciedlenie tego stanu niezgodności w świadomości sprawcy (W.
Zalewski, kom. do art. 233 k.k. (w
Kodeks karny. Część szczególna, t. 2, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, 2013).Zatajenie prawdy polega na świadomym utrzymaniu przez świadka w tajemnicy okoliczności mogącej mieć wpływ na
rozstrzygnięcie sprawy, zarówno w fazie swobodnej relacji, jak i w fazie odpowiedzi na pytania (art. 171 § 1 k.p.k.), przy czym
bez znaczenia pozostaje, że o tę okoliczność świadek nie został zapytany w toku przesłuchania (wyrok SN z dnia 2 października
2014 r., IV KK 82/14, LEX nr 1526618). Bezpodstawne uchylenie się od złożenia zeznania nie jest "zatajeniem prawdy" w
rozumieniu art. 233 § 1 k.k. (uchwała SN z dnia 22 stycznia 2003 r., I KZP 39/02, OSNKW 2003, nr 1-2, poz. 1). Taka
okoliczność może jednak implikować orzeczenie kar porządkowych na podstawie art. 285 i n. k.p.k.
Umieszczenie przez ustawodawcę pośród znamion tego występku zarówno zeznania nieprawdy, jak i zatajenia prawdy nakazuje
uznać, że przestępstwo to może zostać popełnione tak przez działanie, jak i zaniechanie (lub w obu tych postaciach łącznie).
Kwestia odpowiedzialności z art. 233 § 1a k.k. "W celu rozstrzygnięcia tego rodzaju wątpliwości i interpretacji mających
negatywne konsekwencje dla pewności prawnej i skuteczności wymiaru sprawiedliwości projektodawca zdecydował się
jednoznacznie uznać zachowanie uczestnika postępowania, polegające na świadomym składaniu fałszywych zeznań i
wprowadzania w błąd organu procesowego pomimo pouczenia go o prawie do odmowy składania zeznań lub odpowiedzi na
pytania, za czyn zabroniony jako przestępstwo. Znalazło to wyraźne odzwierciedlenie normatywne w postaci zamieszczenia
odrębnego przepisu art. 233 § 1a k.k., przewidującego odpowiedzialność karną w takich wypadkach" (uzasadnienie rządowego
projektu ustawy o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw, Sejm RP VIII kadencji, druk
nr 207). W aktualnym stanie prawnym straciła więc na aktualności teza, że nie popełnia przestępstwa fałszywych zeznań, kto
umyślnie składa nieprawdziwe zeznania dotyczące okoliczności mających znaczenie dla realizacji jego prawa do obrony (art. 6
k.p.k.), nawet jeśli został pouczony o treści art. 183 § 1 k.p.k. (uchwała SN z dnia 20 września 2007 r., I KZP 26/07, OSNKW
2007, nr 10, poz. 71). Jak wskazywał L. Tyszkiewicz, stanowisko to bazowało na stwierdzeniu kolizji między wykładnią językową
art. 233 § 3 i art. 183 § 1 k.p.k. a normami karnoprocesowymi (art. 74 i 175 § 1 k.p.k.) realizującymi prawo do obrony oraz
na zastosowaniu wykładni systemowej, prowadzącej do uznania istnienia kontratypu działania w granicach uprawnień
gwarantowanego prawem do obrony i wolnością od samooskarżenia (L. Tyszkiewicz, kom. do art. 233 k.k. (w
Kodeks karny..., red. M. Filar, LEX/el. 2014). Obecnie, zakładając kwestię prawidłowego pouczenia przez przesłuchującego, a więc spełnienie
warunków z art. 233 § 2, zgodnie z treścią art. 233 § 1a, jeżeli sprawca zeznaje nieprawdę lub zataja prawdę z
obawy przed odpowiedzialnością karną grożącą jemu samemu lub jego najbliższym, a więc działa intencjonalnie,
popełnia przestępstwo, aczkolwiek w postaci uprzywilejowanej. Takie rozwiązanie niewątpliwie zwiększa dotychczasowy
stopień ochrony wymiaru sprawiedliwości przed wprowadzaniem w błąd organów procesowych w wyniku składania fałszywych
zeznań, a w konsekwencji zabezpiecza przed wydaniem błędnego orzeczenia.
Biegły, rzeczoznawca, tłumacz - status tych podmiotów regulują normy procesowe, na podstawie których toczy się dane
postępowanie; zob. np. rozdział 22 k.p.k
Kwestia odpowiedzialności z art. 233 § 4a k.k. W wyniku nowelizacji dokonanej II nowelą z dnia 11 marca 2016 r.
wprowadzony został nowy typ występku, jakiego dopuścić się może biegły, rzeczoznawca lub tłumacz, który przedstawił
fałszywą opinię, ekspertyzę lub tłumaczenie mające służyć za dowód w określonym postępowaniu sądowym lub innym
prowadzonym na podstawie ustawy. Penalizacją objęte zostały także zachowania nieumyślne, lecz wtedy tylko, gdy doszło
jednocześnie do narażenia interesu publicznego na istotną szkodę. Można prognozować, że przepis ten będzie wywoływał w
praktyce kontrowersje. Jego wdrożenie do porządku prawnego może także wywoływać swoisty "efekt mrożący", a więc skłaniać
do unikania wydawania opinii, ekspertyz czy tłumaczeń przez biegłych, rzeczoznawców i tłumaczy. Jak się wydaje, zasadne jest
stosowanie tu jak najwęższej interpretacji znamion, zwłaszcza w zakresie "istotności" szkody w interesie publicznym.
Przepis art. 233 § 6 k.k. rozszerza zakres stosowania komentowanego występku na fałszywe oświadczenia. Warunkiem
odpowiedzialności za złożenie fałszywego oświadczenia jest to, by przepis ustawy, na podstawie której
oświadczenie jest składane, przewidywał możliwość odebrania oświadczenia pod rygorem odpowiedzialności
karnej. Jeżeli ustawodawca zamierza nadać wymaganym oświadczeniom składanym przez zainteresowane podmioty rygor
odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych oświadczeń (zeznań), to rygor ten każdorazowo wprowadza wprost do ustawy
(zob. wyrok WSA w Krakowie z dnia 10 czerwca 2015 r., I SA/Kr 614/15, LEX nr 1748894). A contrario jeśli ustawa nie
przewiduje takiego rygoru, to nie dochodzi do popełnienia niniejszego przestępstwa. Upoważnienie do uprzedzenia o
odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, o którym mowa w art. 233 § 6 k.k., musi wynikać z ustawy, na
podstawie której prowadzone jest to postępowanie (wyrok SN z dnia 19 kwietnia 2012 r., III KK 23/12, LEX nr 1162700). Nie
może go kreować akt rangi podustawowej.
4.
Podmiot. W doktrynie można zaobserwować rozbieżność poglądów na temat charakteru komentowanego występku. Wskazuje
się z jednej strony, że występek składania fałszywych zeznań ma charakter indywidualny (zob. np. T. Razowski, kom. do art.
233 k.k. (w
Kodeks karny. Część szczególna..., red. J. Giezek, LEX/el. 2014; M. Mozgawa, kom. do art. 233 k.k. (w Kodeks karny. Praktyczny..., red. M. Mozgawa, LEX/el. 2014; K. Wiak, kom. do art. 233 k.k. (w
Kodeks karny..., red. A. Grześkowiak, K. Wiak, Legalis 2015). Nie budzi bowiem wątpliwości, że popełnić go może jedynie osoba, która znajduje się w szczególnej
sytuacji - składa zeznania, przedstawia opinię bądź tłumaczenie, ekspertyzę lub składa oświadczenie pod rygorem
odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Te okoliczności umożliwiają dokonanie dalszych rozróżnień, dlatego
dokonując pewnego doprecyzowania, wskazać trzeba, że występki z art. 233 § 1, 1a i 6 k.k. to występki indywidualne co do
czynu (sprawcą jego może być bowiem osoba składająca zeznanie lub oświadczenie), zaś występek z art. 233 § 4 i 4a k.k.
ma charakter indywidualny co do sprawcy (może być popełniony jedynie przez biegłego, rzeczoznawcę lub tłumacza). W
judykaturze funkcjonuje zaś stanowisko, że występki z art. 233 § 1 i 6 k.k. mają charakter powszechny (uchwała SN z dnia
22 stycznia 2003 r., I KZP 39/02, OSNKW 2003, nr 1-2, poz. 1). Uznano bowiem, że nie są przestępstwami indywidualnymi te,
w których ścieśnienie kręgu podmiotów wynika tylko z faktu, że działanie przestępne odbywa się w czasie wykonywania jakiejś
czynności. Występki te może popełnić każdy, za czym przemawia użycie w treści przepisu zaimka "kto" (analogicznie R. Góral,
O. Górniok, Przestępstwa przeciwko instytucjom..., s. 135-136; R. Góral, Kodeks karny. Praktyczny komentarz, Warszawa
2002, s. 375; A. Marek, Prawo..., 2000, s. 108; T. Bojarski, Polskie prawo karne. Zarys..., 2002, s. 120; W. Zalewski, kom. do
art. 233 k.k. (w
Kodeks karny. Część szczególna, t. 2, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, 2013).Należy odnieść się także do problematycznej dotąd w literaturze przedmiotu możliwości popełnienia występku z art. 233 § 4
k.k. przez specjalistę. Przepisy k.p.k. wyraźnie odróżniają ten podmiot od biegłych (zob. rozdział 22 k.p.k.), natomiast treść
art. 233 § 4 k.k. nie wymienia specjalistów w ramach katalogu podmiotów mogących popełnić to przestępstwo (w wyniku II
noweli z dnia 11 marca 2016 r. do treści przepisu dodano ekspertyzę i podwyższono sankcję, natomiast nie zmieniono katalogu
podmiotów i w dalszym ciągu krąg podmiotów obejmuje jedynie biegłego, rzeczoznawcę oraz tłumacza). Z tego powodu należy
uznać, że uprawnione jest rozważenie odpowiedzialności specjalisty jedynie przez pryzmat art. 233 § 1 k.k. Argumentacją na
poparcie tego poglądu jest możliwość przesłuchania specjalisty w charakterze świadka, o czym stanowi art. 206 § 2 k.p.k.
Stanowisko przeciwne (M. Szewczyk (w
Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. 2, red. A. Zoll, LEX/el. 2006), przewidujące możliwość ponoszenia przez specjalistów odpowiedzialności z art. 233 § 4 k.k., należy uznać za niedopuszczalną
w prawie karnym wykładnię rozszerzającą na niekorzyść sprawcy (zob. także T. Razowski, kom. do art. 233 k.k. (w
Kodeks karny. Część szczególna..., red. J. Giezek, LEX/el. 2014).
5.
Znamiona strony podmiotowej. Występki z art. 233 § 1, 1a, 4 i 6 można popełnić wyłącznie umyślnie, z zamiarem
bezpośrednim lub ewentualnym. Występek z art. 233 § 4a można popełnić jedynie nieumyślnie.
6.
Sankcja karna i tryb ścigania. II nowela z dnia 11 marca 2016 r. dokonała istotnych modyfikacji w zakresie sankcji grożących
za zachowania wymienione w treści art. 233 k.k. Występek składania fałszywych zeznań z art. 233 § 1 k.k. zagrożony jest karą
pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. Sąd nie jest więc tu władny do warunkowego umorzenia postępowanie na
podstawie treści art. 66 k.k.
Podobnie instytucja warunkowego umorzenia postępowania nie będzie miała zastosowania wobec sprawców z art. 233 § 4 k.k.
W przypadku działania umyślnego, przewidzianego w art. 233 § 4, sankcja wynosi bowiem od roku do 10 lat pozbawienia
wolności. Decyzja sądu o warunkowym umorzeniu postępowania będzie jednakże już dopuszczalna wobec sprawcy czynu z art.
233 § 1a. Zachowanie tam spenalizowane jest bowiem sankcjonowane karą pozbawienia wolności w rozmiarze od 3 miesięcy
do 5 lat. Warunkowe umorzenie postępowania jest także możliwe wobec biegłego, rzeczoznawcy lub tłumacza, którzy działali
w warunkach opisanych w art. 233 § 4a. Sankcją za ten czyn jest bowiem kara pozbawienia wolności do lat 3.
Przepis art. 233 § 5 k.k. stanowi, że sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej
wymierzenia, jeżeli:
1) fałszywe zeznanie, opinia, ekspertyza lub tłumaczenie dotyczą okoliczności niemogących mieć wpływu na
rozstrzygnięcie sprawy;
2) sprawca dobrowolnie sprostuje fałszywe zeznanie, opinię, ekspertyzę lub tłumaczenie, zanim nastąpi, chociażby
nieprawomocne, rozstrzygnięcie sprawy.
Sposoby nadzwyczajnego złagodzenia kary określa art. 60 § 6 k.k.
Artykuł 233 § 3 k.k. statuuje klauzulę niekaralności. Została ona jednak wąsko zakreślona. Nie podlega karze, lecz
tylko za czyn opisany w art. 233 § 1a k.k., ten, kto złożył fałszywe zeznanie z obawy przed odpowiedzialnością karną grożącą
jemu samemu lub jego najbliższym, nie wiedząc o prawie odmowy zeznania lub odpowiedzi na pytania.
Ściganie przestępstw opisanych w art. 233 k.k. odbywa się z urzędu, w trybie publicznoskargowym.
7.
Zbieg przestępstw i przepisów. Występek składania fałszywych zeznań może pozostawać w zbiegu z art. 234 k.k.
(występek fałszywego oskarżenia), art. 235 k.k. (występek tworzenia fałszywych dowodów w celu podjęcia ścigania o
przestępstwo) oraz z art. 236 k.k. (występek zatajenia dowodów niewinności) i art. 238 k.k. (występek fałszywego
zawiadomienia o przestępstwie).
Możliwy jest zbieg art. 233 § 1 z art. 212 § 1 k.k. (szerzej I. Zgoliński, Zniesławienie..., s. 199).
Przepis art. 233 § 1 k.k. jest przepisem szczególnym wobec przepisu ogólnego, jakim jest przepis art. 239 § 1 k.k. Z tego też
względu należy przyjąć, że jakkolwiek sposób działania (zaniechania) sprawcy przestępstwa poplecznictwa może być różny,
gdyż zamieszczone w art. 239 § 1 k.k. wyliczenie form zachowania sprawcy jest przykładowe i nie stanowi katalogu zamkniętego
(o czym decyduje zwrot "w szczególności"), to jednak z pewnością nie taki, który jest określony w przepisie szczególnym, jakim
jest przepis art. 233 § 1 k.k. Tym samym stosowanie w takich przypadkach art. 233 § 1 w zbiegu kumulatywnym z art. 239 §
1 (w zw. z art. 11 § 2 k.k.) nie może wchodzić w rachubę ze względu na odmienne i wyczerpujące rozstrzygnięcie tego
zagadnienia w specjalnym przepisie, jakim jest art. 233 § 1 k.k. (wyrok SN z dnia 5 sierpnia 2009 r., II KK 136/09, LEX nr
519594; odmiennie SA w Łodzi w wyroku z dnia 29 stycznia 2002 r., II AKa 255/01, Prok. i Pr.-wkł. 2004, nr 5, poz. 24).
Między przepisami art. 271 § 1 oraz art. 233 § 4 k.k. może zachodzić tzw. stosunek krzyżowania, prowadzący do
kumulatywnego zbiegu przepisów ustawy - art. 11 § 2 k.k. (postanowienie SN z dnia 23 września 2008 r., I KZP 18/08, OSNKW
2008, nr 10, poz. 79).
Należy także zwrócić uwagę na wzajemne relacje art. 233 k.k. z art. 29 ustawy z dnia 18 października 2006 r. o
ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych
dokumentów (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1388). Artykuł 29 powołanej ustawy stanowi bowiem lex specialis względem
art. 233 k.k., choć w wyniku II noweli z dnia 11 marca 2016 r., gdzie podwyższono generalnie sankcje za składanie fałszywych
zeznań, dokonano zaburzenia istniejących do tej pory relacji między tymi przepisami. Artykuł 29 ustawy z dnia 18 października
2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów
przewidywał ogólnie wyższą sankcję za popełnienie tego występku, co uzasadnione było rangą postępowania lustracyjnego.
Obecnie wzajemna relacja sankcji kształtuje się odmiennie, co zdaje się nie pozostawać do końca w zgodzie z pierwotną intencją
ustawodawcy, jaka towarzyszyła wprowadzeniu do porządku prawnego wspomnianej ustawy.
W zakresie relacji art. 233 k.k. z art. 287 § 2 k.p.k. zob. uzasadnienie uchwały SN z dnia 22 stycznia 2003 r., I KZP 39/02,
OSNKW 2003, nr 1-2, poz. 1.