Komentarz do Art. 282 kodeksu karnego [Wymuszenie rozbójnicze]

Kazimierz

Well-known member
Członek ekipy
1.
Wstęp. Komentowany przepis statuuje występek wymuszenia rozbójniczego. Występuje w nim kilka form wykonawczych,
które ujęte są w sposób alternatywny, tj. szeroko rozumiana przemoc oraz trzy rodzaje groźby: zamachu na życie, zamachu
na zdrowie oraz gwałtownego zamachu na mienie. Ponadto ustawa wymaga działania sprawcy w celu osiągnięcia korzyści
majątkowej (dolus directus coloratus) oraz wystąpienia (również w alternatywie) skutku w postaci doprowadzenia innej osoby
do rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem bądź zaprzestania działalności gospodarczej. W art. 283 k.k. określony został
typ uprzywilejowany występku wymuszenia rozbójniczego.
2.
Przedmiot ochrony. Ma charakter złożony, ponieważ występek wymuszenia rozbójniczego chroni mienie, tj. własność i inne
prawa rzeczowe, obligacyjne oraz inne prawa majątkowe na dobrach niematerialnych, a ponadto wolność człowieka w wycinku
swobody prowadzenia działalności gospodarczej. Są to główne przedmioty ochrony. Dalszym przedmiotem ochrony, z racji
przewidzianych w tym przepisie różnych czynności sprawczych, jest natomiast życie i zdrowie ludzkie (por. L. Wilk, kom. do
art. 282 k.k. (w:) Kodeks karny. Część szczególna, t. 2, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, 2013; M. Gałązka, kom. do art. 282
k.k. (w:) Kodeks karny..., red. A. Grześkowiak, K. Wiak, Legalis 2015).
3.
Znamiona strony przedmiotowej.
Korzyść majątkowa. Jest nią każde przysporzenie majątku sobie lub innej osobie albo uniknięcie w nim strat. Osiągnięcie
korzyści majątkowej wiąże się zarówno z powiększeniem aktywów, jak i redukcją pasywów majątku. Uzyskanie korzyści może
nastąpić w sposób przybierający rozmaitą postać, jak choćby przyjęcia niegodziwej zapłaty, uzyskania prawa majątkowego,
zwolnienia się z długu, zrzeczenia się roszczenia, uzyskania nieoprocentowanej lub nisko oprocentowanej pożyczki itd. (por.
wyrok SN z dnia 16 stycznia 2009 r., IV KK 269/08, OSNwSK 2009, nr 1, poz. 173).
Przemoc. Do znamion przestępstwa określonego w art. 282 k.k. należy użycie szeroko rozumianej przemocy, w celu
doprowadzenia innej osoby do rozporządzenia mieniem własnym lub cudzym albo do zaprzestania działalności gospodarczej.
Chodzi tu o każdy rodzaj przemocy, nie tylko wobec osoby, lecz także wobec rzeczy (zob. komentarz do art. 280 k.k.). Przemoc
ta może być ponadto skierowana albo bezpośrednio przeciwko pokrzywdzonemu, albo przeciwko osobom trzecim, np. osobom
pozostającym w takim stosunku z pokrzywdzonym, że zamach na nie oddziałuje na pokrzywdzonego (J. Bafia, K. Mioduski, M.
Siewierski, Kodeks karny..., 1987, s. 131-132).
Groźba. W konstrukcji wymuszenia rozbójniczego można wyróżnić trzy rodzaje gróźb. Odpowiedzialności na podstawie przepisu
art. 282 k.k. może podlegać jedynie sprawca, który posłużył się groźbą:
1) zamachu na życie,
2) zamachu na zdrowie,
3) gwałtownego zamachu na mienie
- a nie jakąkolwiek groźbą bezprawną.
Określone powyżej postaci groźby karalnej mogą być wprawdzie przedmiotem wykładni, lecz nie może ona prowadzić do
rezultatów, które uprawniałyby do stosowania tego przepisu w zakresie szerszym, wykraczającym poza znaczenie pojęć
precyzujących te postaci (por. wyrok SN z dnia 4 listopada 1999 r., II KKN 333/97, Prok. i Pr.-wkł. 2000, nr 4, poz. 3). Groźba
może być sformułowana lub okazana zarówno w sposób wyraźny i bezpośredni, jak i być tzw. groźbą dorozumianą. Niezależnie
od formy jej oznajmienia przez sprawcę, zawsze jej przedmiotem musi być jednak zamach na wskazane w komentowanym
przepisie dobra prawne (wyrok SN z dnia 1 kwietnia 2003 r., IV KKN 115/99, OSNwSK 2003, nr 1, poz. 678). "Groźba zamachu
na życie lub zdrowie" to m.in. zapowiedź zabójstwa (art. 148 k.k.), ciężkiego (art. 156 k.k.) albo średniego (art. 157 k.k.)
uszczerbku na zdrowiu. W zakresie tego zwrotu nie mieści się natomiast groźba naruszenia nietykalności cielesnej (wyrok SN z
dnia 20 maja 1977 r., Rw 145/77, OSNKW 1977, nr 7, poz. 87). Przez "groźbę gwałtownego zamachu na mienie" należy
rozumieć zapowiedź - w przypadku niespełnienia żądania sprawcy - każdego bezprawnego zamachu godzącego w to mienie za
pomocą szybko i intensywnie stosowanej przemocy, mającej spowodować zniszczenie, uszkodzenie mienia albo pozbawienie
nad nim władztwa (np. podpalenie, wysadzenie w powietrze, wytrucie zwierząt, zniszczenie upraw; por. M. Gałązka, kom. do
art. 282 k.k. (w:) Kodeks karny..., red. A. Grześkowiak, K. Wiak, Legalis 2015). W istocie znamię gwałtowności jest pojęciem
dość nieprecyzyjnym, lecz należy je wiązać z działaniem niezwłocznym, destruktywnym i niszczącym (A. Marek, kom. do art.
282 k.k. (w:) A. Marek, Kodeks karny..., LEX/el. 2010). W praktyce ciężar interpretacji tego znamienia pozostawiony jest
swobodnej ocenie sądu orzekającego. Groźba zamachu na życie lub zdrowie albo gwałtownego zamachu na mienie
wymaga obawy zagrożonego, że zostanie spełniona. Występek wymuszenia rozbójniczego jest szczególną odmianą
przestępstwa z art. 191 § 1 k.k. Jeśli pokrzywdzony nie potraktował groźby "poważnie" (metus gravis), a uznał ją za
"naciąganie", zlekceważył ją i zapomniał o niej, nawet nie zawiadamiając o niej Policji, to groźba taka nie wypełnia znamion
występku usiłowania wymuszenia rozbójniczego (zob. wyrok SA w Krakowie z dnia 6 marca 1997 r., II AKa 25/97, Prok. i Pr.-
wkł. 1997, nr 9, poz. 23; wyrok SA we Wrocławiu z dnia 23 maja 2013 r., II AKa 126/13, LEX nr 1331164). Zachowanie sprawcy
wypełnia znamiona groźby zamachu na życie lub zdrowie albo gwałtownego zamachu na mienie zarówno wtedy, gdy grozi on
własnym działaniem na szkodę pokrzywdzonego, jak i wtedy, gdy groźba dotyczy mającego nastąpić w przyszłości działania
podjętego przez inne osoby (zob. wyrok SN z dnia 25 lutego 1997 r., IV KKN 376/96, OSNKW 1997, nr 7-8, poz. 61). Do bytu
przestępstwa określonego w art. 282 k.k. nie jest ponadto konieczne, aby wskazana w nim groźba skierowana była bezpośrednio
na osobę pokrzywdzoną, lecz wystarczy, by była ukierunkowana na osobę dla niej najbliższą, godząc w pokrzywdzonego tylko
pośrednio (por. wyrok SN z dnia 26 listopada 1984 r., II KR 260/84, OSNKW 1985, nr 7-8, poz. 64).
Rozporządzenie mieniem. Znamię to jest analogiczne do tego, jakie ma miejsce w przypadku oszustwa z art. 286 k.k. Odnosi
się do wszelkich czynności prawnych albo faktycznych, których przedmiotem jest mienie pokrzywdzonego. Innymi słowy, są to
więc czynności o skutkach rzeczowych, obligacyjnych, a także wszelkie zmiany w posiadaniu (władaniu) określonego mienia,
bez względu na podstawę prawną tej dyspozycji (T. Oczkowski, kom. do art. 282 k.k. (w:) Kodeks karny..., red. R.A. Stefański,
Legalis 2015; zob. także komentarz do art. 286 k.k.).
Zaprzestanie działalności gospodarczej odnosi się do zachowania polegającego na definitywnym zakończeniu prowadzenia
danej działalności gospodarczej, jej zawieszeniu, zmianie przedmiotu działalności, jak również odpłatnym albo nieodpłatnym
przekazaniu określonej działalności innej osobie. "Działalność gospodarcza" to zarobkowa działalność wytwórcza, budowlana,
handlowa, usługowa oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodowa,
wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły (art. 2 u.s.d.g.).
Wymuszenie rozbójnicze a rozbój. Różnica między rozbojem a wymuszeniem rozbójniczym polega na tym, że w przypadku
wymuszenia rozbójniczego (art. 282 k.k.) sprawca zmusza pokrzywdzonego do rozporządzenia mieniem na przyszłość (wyrok
SA w Łodzi z dnia 23 maja 2001 r., II AKa 83/01, Prok. i Pr.-wkł. 2002, nr 9, poz. 25). Rozbój charakteryzuje natomiast
zachowanie polegające na zastosowaniu jednego z wymienionych sposobów oddziaływania na osobę po to, by niezwłocznie
zawładnąć cudzą rzeczą, niezależnie od tego, czy sprawca rzecz zabiera sam, czy też zmusza pokrzywdzonego do jej wydania
(wyrok SN z dnia 16 grudnia 1999 r., IV KKN 478/99, Prok. i Pr.-wkł. 2000, nr 5, poz. 3; wyrok SA w Gdańsku z dnia 23 marca
2000 r., II AKa 47/00, OSA 2002, z. 2, poz. 13).
Przestępstwo z art. 282 k.k. należy do kategorii przestępstw materialnych. Jest dokonane z chwilą, w której
pokrzywdzony rozporządzi mieniem (a nie z chwilą uzyskania mienia rzez sprawcę) lub zaprzestanie prowadzenia działalności
gospodarczej. Samo użycie groźby zamachu stanowi jedynie usiłowanie wymuszenia rozbójniczego (por. wyrok SA we
Wrocławiu, II AKa 126/13, LEX nr 1331164; wyrok SN z dnia 13 marca 1979 r., I KR 29/79, LEX nr 21804).
Wypadek mniejszej wagi występku wymuszenia rozbójniczego określony został w art. 283 k.k. (zob. komentarz do art. 283
k.k.).
4.
Podmiot przestępstwa. Wymuszenie rozbójnicze jest przestępstwem powszechnym. Oznacza to, że jego sprawcą może być
każda osoba fizyczna zdolna do ponoszenia odpowiedzialności karnej.
5.
Znamiona strony podmiotowej. Mając na uwadze sposób ujęcia znamion wykonawczych przestępstwa wymuszenia
rozbójniczego, trzeba uznać, że można się go dopuścić tylko umyślnie w zamiarze bezpośrednim, kierunkowym, przy czym
celem sprawcy musi być dążenie do osiągnięcia korzyści majątkowej dla siebie lub kogoś innego. Korzyść może, ale nie musi,
pochodzić od osoby, wobec której sprawca kieruje przewidzianą tym przepisem groźbę (por. wyrok SN z dnia 12 października
2010 r., III KK 76/10, OSNwSK 2010, nr 1, poz. 1921; wyrok SN z dnia 13 lipca 2005 r., IV KK 74/05, OSNwSK 2005, nr 1,
poz. 1354; wyrok SN z dnia 17 kwietnia 1998 r., IV KKN 411/97, OSNKW 1998, nr 5-6, poz. 27).
6.
Sankcja karna i tryb ścigania. Występek wymuszenia rozbójniczego jest zagrożony karą pozbawienia wolności od roku do
lat 10. Jest ścigany z oskarżenia publicznego.
7.
Zbieg przepisów. Występek z art. 282 k.k. może kumulatywnie zbiegać się (art. 11 § 2 k.k.) z przepisami art. 148, 156, 157
i 288 k.k. Zgodnie ze stanowiskiem judykatury kumulatywny zbieg może zachodzić w relacji art. 282 z art. 252 § 1 k.k. (wyrok
SA w Katowicach z dnia 15 stycznia 2009 r., II AKa 321/08, LEX nr 511994), z art. 286 § 2 k.k. (wyrok SN z dnia 6 listopada
2006 r., V KK 40/06, OSNKW 2006, nr 12, poz. 117) i art. 280 § 2 k.k. (wyrok SA w Lublinie z dnia 1 kwietnia 2004 r., II AKa
371/03, Prok. i Pr.-wkł. 2005, nr 1, poz. 13; wyrok SA we Wrocławiu z dnia 23 maja 2013 r., II AKa 126/13, LEX nr 1331164).
W relacji z art. 191 § 1 k.k. zachodzi zbieg pozorny, przy czym art. 282 k.k. stanowi tu lex specialis (G. Łabuda, kom. do art.
282 k.k. (w:) Kodeks karny. Część szczególna..., red. J. Giezek, LEX/el. 2014; M. Kulik, kom. do art. 282 k.k. (w:) Kodeks
karny. Praktyczny..., red. M. Mozgawa, LEX/el. 2015).
 
Powrót
Góra