1.
Przedmiot ochrony. Zob. komentarz do art. 278 § 1 k.k. Indywidualnymi przedmiotami ochrony są własność oraz inne prawa
majątkowe. Trafnie podkreśla się w orzecznictwie, że przedmiotem ochrony na gruncie art. 284 k.k. nie jest posiadanie (tak
np. SA w Krakowie w wyroku z dnia 21 lutego 2003 r., II AKa 266/02, Prok. i Pr.-wkł. 2003, nr 10, poz. 15).
2.
Podmiot przestępstwa. Sprawcą przestępstwa z art. 284 § 1 k.k. może być każdy. Jest to przestępstwo ogólnosprawcze.
3.
Przedmiot czynności wykonawczej. Przedmiotami czynności wykonawczej przy przywłaszczeniu są rzecz ruchoma oraz
prawo majątkowe. Co do pojęcia rzeczy ruchomej zob. komentarz do art. 278 § 1 k.k. Prawo majątkowe to prawo, które da się
wyrazić w pieniądzu, mające jakąś wartość ekonomiczną. Prawem majątkowym będzie prawo własności nieruchomości (sama
nieruchomość nie może być przedmiotem przywłaszczenia), wierzytelność, prawa rzeczowe ograniczone, w tym spółdzielcze
prawa do lokalu. Prawem majątkowym nie jest posiadanie. Przywłaszczenie jest przestępstwem przepołowionym w takim
zakresie, w jakim stanowi o rzeczy ruchomej. Zob. art. 119 k.w. Co do rzeczy będących przedmiotem współwłasności zob.
komentarz do art. 278 § 1 k.k. W tym miejscu wypada jedynie zastrzec, że sprawcą przywłaszczenia może być tylko ten
współwłaściciel, który co najmniej współwłada rzeczą ruchomą będącą przedmiotem współwłasności. Przedmiotem
przywłaszczenia mogą być także rzecz ruchoma oraz prawo majątkowe należące do małżonków, i to zarówno w trakcie trwania
małżeństwa (przedmiot objęty jest wspólnością ustawową), jak i po jego rozwiązaniu przez rozwód. Na skutek zadysponowania
takim składnikiem bez wiedzy i zgody współmałżonka (lub byłego małżonka) dochodzi do sytuacji, w której objęcie tego
składnika podziałem majątku wspólnego będzie niemożliwe. Tym samym prawa pokrzywdzonego taką dyspozycją do tego
składnika nie będą mogły być w przyszłości zaspokojone. W tym należy upatrywać istoty przestępstwa przywłaszczenia w
przedstawionej sytuacji. Nie ma przy tym znaczenia, że ten ze współuprawnionych, który samodzielnie zadysponował takim
składnikiem, przeznaczył pozyskane w ten sposób środki na wspólne gospodarstwo domowe. Znaczenie ma bowiem to, że na
skutek wskazanej dyspozycji dał wyraz temu, że uzurpuje sobie w pełni tytuł prawny do takiego składnika majątku.
4.
Przywłaszczenie a kradzież. Przywłaszczenie tym różni się od kradzieży, że nie ma tutaj elementu zaboru. Sprawca
przywłaszczenia nie pozbawia władania osoby uprawnionej, lecz legalnie wchodzi w posiadanie przedmiotu. Trafnie podkreśla
się w literaturze, że przesłanką zastosowania przepisu art. 284 § 1 k.k. jest posiadanie rzeczy ruchomej przez sprawcę (tak L.
Wilk, Kodeks karny. Część szczególna, t. 2, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, 2013, s. 618). Władanie to może odpowiadać
pojęciu posiadania samoistnego (władanie rzeczą jak właściciel; art. 336 k.c.) lub zależnego (władanie rzeczą ruchomą za kogoś
innego, w szczególności jak użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca; art. 336 k.c.). Należy podkreślić, że zgodnie z art.
337 k.c. posiadacz samoistny nie traci posiadania przez to, że oddaje rzecz drugiemu w posiadanie zależne. Jeśli zatem sprawca
włada rzeczą w sposób odpowiadający posiadaniu samoistnemu, to nie przestaje być jej posiadaczem przez to, że odda ją w
najem, dzierżawę lub zastaw. Tego typu dyspozycje będą świadczyły o przywłaszczeniu.
kogoś innego, dlatego jeśli dokonana dyspozycji właścicielskich, będzie odpowiadał nie za kradzież, lecz za przywłaszczenie
(odmiennie T. Oczkowski (w
Kodeks karny..., red. R.A. Stefański, 2015, s. 1727-1728). Ustawodawca na gruncie art. 284 §
1 i 2 k.k. nie uzależnia odpowiedzialności karnej za to przestępstwo od charakteru władania w sensie cywilistycznym. Jeśli
sprawca rzeczą włada w jakimkolwiek zakresie (a więc ma jakąś pieczę nad rzeczą), to nie ma mowy o zaborze tej rzeczy po
jego stronie. Znamiona czynu z art. 284 § 1 k.k. realizuje sprawca, który uzurpuje sobie wyłączny tytuł do cudzej rzeczy
ruchomej lub prawa majątkowego i zachowuje się w taki sposób, jakby był jej właścicielem lub jakby to prawo jemu
przysługiwało. Przykładem takich zachowań są: oddawanie przedmiotu do używania innej osobie, zamiana przedmiotów lub
praw z osobą trzecią, obciążenie zastawem lub hipoteką, zbycie przedmiotu lub prawa, zrzeczenie się prawa. Przywłaszczenie
jest przestępstwem tzw. jednorazowym, a nie wieloczynowym. Jest ono popełnione w momencie, gdy sprawca dokonuje takiej
dyspozycji rzeczą ruchomą lub prawem majątkowym, która dowodzi, że uzurpuje sobie prawo własności do nich. Nie jest
dopuszczalne opisani tego czynu w wyroku skazującym jako popełnionego w pewnym okresie, jeśli sąd nie stosuje jednocześnie
przepisu art. 12 k.k.
5.
Przywłaszczenie a samowolne używanie rzeczy. Od przywłaszczenia należy odróżnić samowolne używanie rzeczy, które
jest wykroczeniem z art. 127 § 1 k.w. Przedmiotem samowolnego używania może być tylko rzecz ruchoma, ale już nie prawo
majątkowe. Samowolne używanie to korzystanie z rzeczy zgodnie z jej społeczno-gospodarczym przeznaczeniem. Samo
używanie takiej rzeczy nawet w celu osiągnięcia korzyści majątkowej (wykorzystywanie przedmiotu w celach zarobkowych) nie
dowodzi jeszcze celu przywłaszczenia. Jednak każde inne zachowanie wykraczające poza samo używanie rzeczy ruchomej przez
sprawcę będzie przesuwało ocenę jego zachowania w kierunku przywłaszczenia. Jeśli sprawca bez zgody i woli uprawnionego
oddaje ją posiadający cudzą rzecz ruchomą i używający jej osobie trzeciej do używania, to wykracza poza granice art. 107 k.w.
Od strony podmiotowej sprawcy samowolnego używania musi towarzyszyć tylko zamiar korzystania z rzeczy. O tym zamiarze
będzie świadczyć oczywiście zachowanie sprawcy i dyspozycje dotyczące przedmiotu znajdującego się w jego posiadaniu.
6.
Typ uprzywilejowany. Co do pojęcia wypadku mniejszej wagi zob. komentarz do art. 283 k.k. Przedmiotem czynności
wykonawczej na gruncie przepisu art. 284 § 3 k.k. jest rzecz ruchoma, znaleziona. "Znaleźć" oznacza odkryć przedmiot
pozostawiony lub zagubiony przez inny podmiot. Czyn polegający na przywłaszczeniu rzeczy znalezionej jest również czynem
przepołowionym (zob. jednak M. Dąbrowska-Kardas, P. Kardas (w Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. 3, red. A.
Zoll, 2008, s. 196; L. Wilk, Kodeks karny. Część szczególna, t. 2, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, 2013, s. 616). Zob. art. 119
§ 1 k.w. Zestawienie przepisu art. 284 § 3 k.k. z art. 125 k.w. mogłoby nasuwać wniosek, że przestępstwo (wykroczenie)
przywłaszczenia rzeczy znalezionej może mieć miejsce dopiero po upływie 2 tygodni od znalezienia rzeczy lub przybłąkania się
zwierzęcia. Tymczasem obydwa czyny są od siebie niezależne. Jeśli w ciągu wskazanych 2 tygodni sprawca zacznie postępować
ze znalezionym przedmiotem (zwierzęciem) w taki sposób, jakby był jego właścicielem, może spotkać się z zarzutem popełnienia
przestępstwa z art. 284 § 3 k.k. (lub wykroczenia z art. 119 § 1 k.w.), nie może natomiast jeszcze odpowiadać za wykroczenie
z art. 125 k.w.
7.
Typ kwalifikowany. Typem kwalifikowanym przestępstwa jest sprzeniewierzenie. Przedmiotem czynności wykonawczej jest
w tym przypadku powierzona rzecz ruchoma. Powierzyć rzecz ruchomą innej osobie oznacza przekazać ją innej osobie w
zaufaniu, a więc przenieść posiadanie. Nie ma znaczenia podstawa prawna przeniesienia posiadania. Może to być oddanie na
przechowanie, do naprawy, a także do używania. Sprawcą tego przestępstwa może być tylko ten, komu powierzono rzecz
ruchomą (inaczej L. Wilk, Kodeks karny. Część szczególna, t. 2, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, 2013, s. 617). Sprawcą tego
przestępstwa będzie również osoba, która uzyskała upoważnienie do dysponowania środkami pieniężnymi zdeponowanymi na
cudzym rachunku bankowym. Przez upoważnienie do dysponowania tymi środkami nie dochodzi do przeniesienia własności na
sprawcę. Tym sprawcą może być również małżonek, który dysponuje bezprawnie środkami zdeponowanymi na rachunku
współmałżonka, pochodzącymi ze sprzedaży składnika należącego do majątku odrębnego (zob. wyrok SA w Warszawie z dnia
19 września 2012 r., II AKa 227/12, LEX nr 1238266; wyrok SA w Katowicach z dnia 6 maja 2011 r., II AKa 135/11, LEX nr
1001358).
8.
Strona podmiotowa. Przestępstwo przywłaszczenia jest przestępstwem umyślnym. Charakteryzuje je zamiar bezpośredni o
szczególnym zabarwieniu, którego treścią jest cel przywłaszczenia. Faktem jest, że nie wynika to expressis verbis z treści
przepisu art. 284 § 1 k.k. Nie jest to jednak przypadek. Stylistycznie niepoprawne byłoby ujęcie przepisu art. 284 § 1 k.k. w
ten sposób, że sprawca przywłaszcza sobie rzecz ruchomą lub prawo majątkowe w celu przywłaszczenia. Cel przywłaszczenia
wynika natomiast w sposób dostatecznie jasny z samej czynności przywłaszczenia (tak również L. Wilk, Kodeks karny. Część
szczególna, t. 2, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, 2013, s. 621). W jakim bowiem zamiarze może działać sprawca, który
przywłaszcza sobie rzecz ruchomą lub prawo majątkowe? Niekoniecznie natomiast musi działać w celu osiągnięcia korzyści
majątkowej. Zob. komentarz do art. 278 § 1 k.k. Wydaje się, że znamiona określone w art. 284 § 2 k.k. realizuje również ten,
kto sprzedaje rzecz powierzoną mu przez dłużnika w celu zaspokojenia przysługującej przeciwko niemu wierzytelności (tak np.
również L. Wilk, Kodeks karny. Część szczególna, t. 2, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, 2013, s. 621). Przez dokonanie
sprzedaży rzeczy należącej do dłużnika sprawca zachowuje się tak, jakby był jej właścicielem. Inną sprawą natomiast jest to,
czy w tej sytuacji sprawca będzie ponosił odpowiedzialność karną. Jej wyłączenie może nastąpić z powodu znikomego stopnia
społecznej szkodliwości czynu (art. 115 § 2 k.k.).
Tryb ścigania. Zob. komentarz do art. 278 k.k.
Również dzierżyciel włada rzeczą za
Przedmiot ochrony. Zob. komentarz do art. 278 § 1 k.k. Indywidualnymi przedmiotami ochrony są własność oraz inne prawa
majątkowe. Trafnie podkreśla się w orzecznictwie, że przedmiotem ochrony na gruncie art. 284 k.k. nie jest posiadanie (tak
np. SA w Krakowie w wyroku z dnia 21 lutego 2003 r., II AKa 266/02, Prok. i Pr.-wkł. 2003, nr 10, poz. 15).
2.
Podmiot przestępstwa. Sprawcą przestępstwa z art. 284 § 1 k.k. może być każdy. Jest to przestępstwo ogólnosprawcze.
3.
Przedmiot czynności wykonawczej. Przedmiotami czynności wykonawczej przy przywłaszczeniu są rzecz ruchoma oraz
prawo majątkowe. Co do pojęcia rzeczy ruchomej zob. komentarz do art. 278 § 1 k.k. Prawo majątkowe to prawo, które da się
wyrazić w pieniądzu, mające jakąś wartość ekonomiczną. Prawem majątkowym będzie prawo własności nieruchomości (sama
nieruchomość nie może być przedmiotem przywłaszczenia), wierzytelność, prawa rzeczowe ograniczone, w tym spółdzielcze
prawa do lokalu. Prawem majątkowym nie jest posiadanie. Przywłaszczenie jest przestępstwem przepołowionym w takim
zakresie, w jakim stanowi o rzeczy ruchomej. Zob. art. 119 k.w. Co do rzeczy będących przedmiotem współwłasności zob.
komentarz do art. 278 § 1 k.k. W tym miejscu wypada jedynie zastrzec, że sprawcą przywłaszczenia może być tylko ten
współwłaściciel, który co najmniej współwłada rzeczą ruchomą będącą przedmiotem współwłasności. Przedmiotem
przywłaszczenia mogą być także rzecz ruchoma oraz prawo majątkowe należące do małżonków, i to zarówno w trakcie trwania
małżeństwa (przedmiot objęty jest wspólnością ustawową), jak i po jego rozwiązaniu przez rozwód. Na skutek zadysponowania
takim składnikiem bez wiedzy i zgody współmałżonka (lub byłego małżonka) dochodzi do sytuacji, w której objęcie tego
składnika podziałem majątku wspólnego będzie niemożliwe. Tym samym prawa pokrzywdzonego taką dyspozycją do tego
składnika nie będą mogły być w przyszłości zaspokojone. W tym należy upatrywać istoty przestępstwa przywłaszczenia w
przedstawionej sytuacji. Nie ma przy tym znaczenia, że ten ze współuprawnionych, który samodzielnie zadysponował takim
składnikiem, przeznaczył pozyskane w ten sposób środki na wspólne gospodarstwo domowe. Znaczenie ma bowiem to, że na
skutek wskazanej dyspozycji dał wyraz temu, że uzurpuje sobie w pełni tytuł prawny do takiego składnika majątku.
4.
Przywłaszczenie a kradzież. Przywłaszczenie tym różni się od kradzieży, że nie ma tutaj elementu zaboru. Sprawca
przywłaszczenia nie pozbawia władania osoby uprawnionej, lecz legalnie wchodzi w posiadanie przedmiotu. Trafnie podkreśla
się w literaturze, że przesłanką zastosowania przepisu art. 284 § 1 k.k. jest posiadanie rzeczy ruchomej przez sprawcę (tak L.
Wilk, Kodeks karny. Część szczególna, t. 2, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, 2013, s. 618). Władanie to może odpowiadać
pojęciu posiadania samoistnego (władanie rzeczą jak właściciel; art. 336 k.c.) lub zależnego (władanie rzeczą ruchomą za kogoś
innego, w szczególności jak użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca; art. 336 k.c.). Należy podkreślić, że zgodnie z art.
337 k.c. posiadacz samoistny nie traci posiadania przez to, że oddaje rzecz drugiemu w posiadanie zależne. Jeśli zatem sprawca
włada rzeczą w sposób odpowiadający posiadaniu samoistnemu, to nie przestaje być jej posiadaczem przez to, że odda ją w
najem, dzierżawę lub zastaw. Tego typu dyspozycje będą świadczyły o przywłaszczeniu.
kogoś innego, dlatego jeśli dokonana dyspozycji właścicielskich, będzie odpowiadał nie za kradzież, lecz za przywłaszczenie
(odmiennie T. Oczkowski (w
Kodeks karny..., red. R.A. Stefański, 2015, s. 1727-1728). Ustawodawca na gruncie art. 284 § 1 i 2 k.k. nie uzależnia odpowiedzialności karnej za to przestępstwo od charakteru władania w sensie cywilistycznym. Jeśli
sprawca rzeczą włada w jakimkolwiek zakresie (a więc ma jakąś pieczę nad rzeczą), to nie ma mowy o zaborze tej rzeczy po
jego stronie. Znamiona czynu z art. 284 § 1 k.k. realizuje sprawca, który uzurpuje sobie wyłączny tytuł do cudzej rzeczy
ruchomej lub prawa majątkowego i zachowuje się w taki sposób, jakby był jej właścicielem lub jakby to prawo jemu
przysługiwało. Przykładem takich zachowań są: oddawanie przedmiotu do używania innej osobie, zamiana przedmiotów lub
praw z osobą trzecią, obciążenie zastawem lub hipoteką, zbycie przedmiotu lub prawa, zrzeczenie się prawa. Przywłaszczenie
jest przestępstwem tzw. jednorazowym, a nie wieloczynowym. Jest ono popełnione w momencie, gdy sprawca dokonuje takiej
dyspozycji rzeczą ruchomą lub prawem majątkowym, która dowodzi, że uzurpuje sobie prawo własności do nich. Nie jest
dopuszczalne opisani tego czynu w wyroku skazującym jako popełnionego w pewnym okresie, jeśli sąd nie stosuje jednocześnie
przepisu art. 12 k.k.
5.
Przywłaszczenie a samowolne używanie rzeczy. Od przywłaszczenia należy odróżnić samowolne używanie rzeczy, które
jest wykroczeniem z art. 127 § 1 k.w. Przedmiotem samowolnego używania może być tylko rzecz ruchoma, ale już nie prawo
majątkowe. Samowolne używanie to korzystanie z rzeczy zgodnie z jej społeczno-gospodarczym przeznaczeniem. Samo
używanie takiej rzeczy nawet w celu osiągnięcia korzyści majątkowej (wykorzystywanie przedmiotu w celach zarobkowych) nie
dowodzi jeszcze celu przywłaszczenia. Jednak każde inne zachowanie wykraczające poza samo używanie rzeczy ruchomej przez
sprawcę będzie przesuwało ocenę jego zachowania w kierunku przywłaszczenia. Jeśli sprawca bez zgody i woli uprawnionego
oddaje ją posiadający cudzą rzecz ruchomą i używający jej osobie trzeciej do używania, to wykracza poza granice art. 107 k.w.
Od strony podmiotowej sprawcy samowolnego używania musi towarzyszyć tylko zamiar korzystania z rzeczy. O tym zamiarze
będzie świadczyć oczywiście zachowanie sprawcy i dyspozycje dotyczące przedmiotu znajdującego się w jego posiadaniu.
6.
Typ uprzywilejowany. Co do pojęcia wypadku mniejszej wagi zob. komentarz do art. 283 k.k. Przedmiotem czynności
wykonawczej na gruncie przepisu art. 284 § 3 k.k. jest rzecz ruchoma, znaleziona. "Znaleźć" oznacza odkryć przedmiot
pozostawiony lub zagubiony przez inny podmiot. Czyn polegający na przywłaszczeniu rzeczy znalezionej jest również czynem
przepołowionym (zob. jednak M. Dąbrowska-Kardas, P. Kardas (w
Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. 3, red. A. Zoll, 2008, s. 196; L. Wilk, Kodeks karny. Część szczególna, t. 2, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, 2013, s. 616). Zob. art. 119
§ 1 k.w. Zestawienie przepisu art. 284 § 3 k.k. z art. 125 k.w. mogłoby nasuwać wniosek, że przestępstwo (wykroczenie)
przywłaszczenia rzeczy znalezionej może mieć miejsce dopiero po upływie 2 tygodni od znalezienia rzeczy lub przybłąkania się
zwierzęcia. Tymczasem obydwa czyny są od siebie niezależne. Jeśli w ciągu wskazanych 2 tygodni sprawca zacznie postępować
ze znalezionym przedmiotem (zwierzęciem) w taki sposób, jakby był jego właścicielem, może spotkać się z zarzutem popełnienia
przestępstwa z art. 284 § 3 k.k. (lub wykroczenia z art. 119 § 1 k.w.), nie może natomiast jeszcze odpowiadać za wykroczenie
z art. 125 k.w.
7.
Typ kwalifikowany. Typem kwalifikowanym przestępstwa jest sprzeniewierzenie. Przedmiotem czynności wykonawczej jest
w tym przypadku powierzona rzecz ruchoma. Powierzyć rzecz ruchomą innej osobie oznacza przekazać ją innej osobie w
zaufaniu, a więc przenieść posiadanie. Nie ma znaczenia podstawa prawna przeniesienia posiadania. Może to być oddanie na
przechowanie, do naprawy, a także do używania. Sprawcą tego przestępstwa może być tylko ten, komu powierzono rzecz
ruchomą (inaczej L. Wilk, Kodeks karny. Część szczególna, t. 2, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, 2013, s. 617). Sprawcą tego
przestępstwa będzie również osoba, która uzyskała upoważnienie do dysponowania środkami pieniężnymi zdeponowanymi na
cudzym rachunku bankowym. Przez upoważnienie do dysponowania tymi środkami nie dochodzi do przeniesienia własności na
sprawcę. Tym sprawcą może być również małżonek, który dysponuje bezprawnie środkami zdeponowanymi na rachunku
współmałżonka, pochodzącymi ze sprzedaży składnika należącego do majątku odrębnego (zob. wyrok SA w Warszawie z dnia
19 września 2012 r., II AKa 227/12, LEX nr 1238266; wyrok SA w Katowicach z dnia 6 maja 2011 r., II AKa 135/11, LEX nr
1001358).
8.
Strona podmiotowa. Przestępstwo przywłaszczenia jest przestępstwem umyślnym. Charakteryzuje je zamiar bezpośredni o
szczególnym zabarwieniu, którego treścią jest cel przywłaszczenia. Faktem jest, że nie wynika to expressis verbis z treści
przepisu art. 284 § 1 k.k. Nie jest to jednak przypadek. Stylistycznie niepoprawne byłoby ujęcie przepisu art. 284 § 1 k.k. w
ten sposób, że sprawca przywłaszcza sobie rzecz ruchomą lub prawo majątkowe w celu przywłaszczenia. Cel przywłaszczenia
wynika natomiast w sposób dostatecznie jasny z samej czynności przywłaszczenia (tak również L. Wilk, Kodeks karny. Część
szczególna, t. 2, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, 2013, s. 621). W jakim bowiem zamiarze może działać sprawca, który
przywłaszcza sobie rzecz ruchomą lub prawo majątkowe? Niekoniecznie natomiast musi działać w celu osiągnięcia korzyści
majątkowej. Zob. komentarz do art. 278 § 1 k.k. Wydaje się, że znamiona określone w art. 284 § 2 k.k. realizuje również ten,
kto sprzedaje rzecz powierzoną mu przez dłużnika w celu zaspokojenia przysługującej przeciwko niemu wierzytelności (tak np.
również L. Wilk, Kodeks karny. Część szczególna, t. 2, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, 2013, s. 621). Przez dokonanie
sprzedaży rzeczy należącej do dłużnika sprawca zachowuje się tak, jakby był jej właścicielem. Inną sprawą natomiast jest to,
czy w tej sytuacji sprawca będzie ponosił odpowiedzialność karną. Jej wyłączenie może nastąpić z powodu znikomego stopnia
społecznej szkodliwości czynu (art. 115 § 2 k.k.).
Tryb ścigania. Zob. komentarz do art. 278 k.k.
Również dzierżyciel włada rzeczą za