Wstęp. W komentowanym przepisie zostały określone dwie formy umyślne paserstwa, tj. podstawowa (§ 1) i uprzywilejowana
(§ 2). W obydwu tych formach paserstwo jest przestępstwem o dość skomplikowanym charakterze i specyfice. Występują w
nim cztery formy wykonawcze, ujęte w sposób alternatywny. Komentowany występek jest przy tym "motorem napędowym"
dla innych przestępstw, głównie przeciwko mieniu. Złożone są również relacje pomiędzy paserstwem a poplecznictwem i
praniem brudnych pieniędzy (T. Oczkowski, kom. do art. 291 k.k. (w
Kodeks karny..., red. R.A. Stefański, Legalis 2015).
2.
Przedmiot ochrony. Paserstwo jest przestępstwem o złożonym przedmiocie ochrony (zamachu). Godzi bowiem w różne dobra
prawne, a to w zależności od sposobu działania sprawcy oraz rodzaju czynu zabronionego, z którego pochodzi rzecz. Dobrami
chronionymi tym przepisem w pierwszej kolejności są własność oraz inne prawa majątkowe do rzeczy, a także posiadanie
(uchwała SN z dnia 26 czerwca 2014 r., I KZP 8/14, Prok. i Pr.-wkł. 2014, nr 10, poz. 8; wyrok SA we Wrocławiu z dnia 16
października 2013 r., II AKa 312/13, LEX nr 1392147; E. Pływaczewski, Przestępstwo paserstwa w polskim prawie karnym,
Toruń 1986, s. 63). Ponadto przepis art. 291 k.k. chroni również prawidłowość (pewność) obrotu cywilnoprawnego oraz
porządek prawny, ponieważ przestępstwo paserstwa ma charakter wtórny (M. Gałązka, kom. do art. 291 k.k. (w Kodeks
karny..., red. A. Grześkowiak, K. Wiak, Legalis 2015). Istnieje także pogląd, że udzielenie pomocy do ukrycia rzeczy może
godzić w wymiar sprawiedliwości (zob. M. Dąbrowska-Kardas, P. Kardas (w Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t.
3, red. A. Zoll, 2008, s. 442-443; uchwała SN z dnia 26 czerwca 2014 r., I KZP 8/14, OSNKW 2014, nr 10, poz. 74).
3.
Znamiona strony przedmiotowej. Paserstwo jest przestępstwem o alternatywnie określonych czterech formach działania
sprawczego, przyjmujących postać: nabycia, pomocy do zbycia, przyjęcia i wreszcie pomocy do ukrycia rzeczy uzyskanej za
pomocą czynu zabronionego. Komentowany występek należy zatem do kategorii przestępstw wieloodmianowych. Każde z
wymienionych w art. 291 k.k. działań stanowi odrębny czyn i wypełnia samoistnie znamiona tego przestępstwa. Podkreślić
trzeba, że poszczególne formy paserstwa nie tylko nie mogą wzajemnie się pokrywać, lecz także krzyżować ze sobą i zachodzić
na siebie (J. Smoleński, glosa do wyroku SN z dnia 17 października 1968 r., V KRN 219/68, PiP 1970, z. 3-4, s. 631). Mając
powyższe na względzie, przy formułowaniu zarzutu paserstwa w pierwszej kolejności należy wskazać formę, w jakiej ono
nastąpiło, a następnie określić bliżej zachowanie sprawcy przejawiające się w tej właśnie formie (wyrok SA w Lublinie z dnia 16
czerwca 1998 r., II AKa 78/98, Apel.-Lub. 1998, nr 4, poz. 26). Aby doszło do wypełnienia znamion paserstwa z art. 291 k.k.,
zrealizowanie jednej ze wskazanych w komentowanym przepisie czynności sprawczych musi nastąpić po dokonaniu czynu
zabronionego w stosunku do rzeczy stanowiącej przedmiot działania sprawcy paserstwa. Paserstwo jest zatem swoistą formą
pomocy udzielonej osobie, która uzyskała rzecz "za pomocą czynu zabronionego" (wyrok SN z dnia 27 czerwca 2007 r., III KK
9/07, LEX nr 310241).
Rzecz. Pojęcie rzeczy w brzmieniu przepisu art. 291 k.k. należy interpretować szeroko. W tym kontekście przedmiotem
paserstwa może być nie tylko rzecz ruchoma, mająca wartość materialną, bądź też dokument, określony w art. 115 § 9 k.k.,
lecz także nieruchomość, o ile uzyskana została za pomocą czynu zabronionego (np. wymuszenia rozbójniczego, fałszerstwa
dokumentu) (E. Pływaczewski, Przestępstwo paserstwa..., s. 63). Dowód osobisty, dowód rejestracyjny, prawo jazdy,
legitymacja osoby niepełnosprawnej nie mają wartości materialnej ani też nie są wymienione w art. 115 § 9 k.k., więc nie mogą
być przedmiotem paserstwa (wyrok SA w Katowicach z dnia 13 listopada 2008 r., II AKa 236/03, Prok. i Pr.-wkł. 2004, nr 11-
12, poz. 28; wyrok SN z dnia 8 kwietnia 2003 r., V KK 289/02, LEX nr 77459). Sytuację taką należy zatem ewentualnie oceniać
przez pryzmat art. 275 § 2 i art. 276 k.k.
Czyn zabroniony. Zgodnie z art. 115 § 1 k.k. czynem zabronionym jest zachowanie o znamionach określonych w ustawie
karnej.
"Rzecz uzyskana za pomocą czynu zabronionego" to przedmiot materialny, zdobyty (pozyskany) w wyniku posłużenia się
czynem o znamionach opisanych w przepisach prawa karnego, a także prawa karnego skarbowego, popełniony zarówno na
terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (bądź polskim statku wodnym lub powietrznym), jak i za granicą (wyrok SA w Warszawie
z dnia 10 marca 1998 r., II AKa 1/98, Apel.-W-wa 1998, nr 4, poz. 17). Komentowany zwrot nie obejmuje sytuacji, w których
czyn zabroniony został dokonany w celu upozorowania legalności innych działań niż wejście w posiadanie rzeczy, zmierzających
do nadania jej niezgodnego z rzeczywistością stanu prawnego, np. w celu uniknięcia lub zaniżenia obciążeń podatkowych
wiążących się z uprawianą działalnością handlową (uchwała SN z dnia 19 lipca 1995 r., I KZP 27/99, OSNKW 1995, nr 9-10,
poz. 60). Przedmiotem przestępstwa z art. 291 § 1 k.k. może być wyłącznie rzecz uzyskana bezpośrednio za pomocą czynu
zabronionego (wyrok SA w Warszawie z dnia 22 maja 2013 r., II AKa 120/13, LEX nr 1331114; wyrok SN z dnia 1 kwietnia
2011 r., III KK 62/11, LEX nr 784952; wyrok SN z dnia 22 czerwca 2010 r., III KK 29/10, OSKwSK 2010, nr 1, poz. 1249;
uchwała SN z dnia 30 czerwca 2008 r., I KZP 8/08, OSNKW 2008, nr 7, poz. 52). Nie można zatem przyjąć zaistnienia znamion
paserstwa, wtedy gdy nabytej przez pasera rzeczy nie uzyskano czynem zabronionym, lecz ją dopiero za pomocą takiego czynu
wytworzono bądź przetworzono. Przedmiotem paserstwa nie jest także rzecz uzyskana w zamian za rzecz pochodzącą z czynu
zabronionego, w tym pieniądze pochodzące z jej sprzedaży. Taki "zamiennik" nie został bowiem pozyskany w wyniku posłużenia
się czynem zabronionym (przeciwnie wyrok SA w Krakowie z dnia 8 sierpnia 1991 r., II AKr 74/91, KZS 1991, z. 9, poz. 9;
wyrok SN z dnia 7 grudnia 1984 r., II KR 100/84, OSNKW 1985, nr 11-12, poz. 94; zob. kom. do art. 291 k.k. (w Kodeks
karny. Praktyczny..., red. M. Mozgawa, LEX/el. 2015).
Nabycie. Przez "nabycie", będące pierwszą z form sprawczych określonych w art. 291 k.k., należy rozumieć uzyskanie przez
pasera od osoby władającej (niekoniecznie sprawcy) władztwa nad rzeczą. Może ono mieć charakter odpłatny lub nieodpłatny
(wyrok SN z dnia 12 listopada 1986 r., II KR 315/86, OSNKW 1987, nr 7-8, poz. 67; E. Pływaczewski, Przestępstwo paserstwa...,
s. 78). Zasadniczym elementem nabycia rzeczy przez pasera jest uzyskanie przez niego całkowitego władztwa nad rzeczą, które
umożliwia mu postępowanie z rzeczą tak, jak gdyby był jej prawnym właścicielem (wyrok SN z dnia 12 listopada 1986 r., II KR
315/86, OSNKW 1987, nr 7-8, poz. 67). Nabycie rzeczy przez pasera następuje w złej wierze, tzn. w takich okolicznościach, w
których nabywca wie, że rzecz pochodzi z czynu zabronionego, a zbywca tej rzeczy, który uzyskał ją za pomocą czynu
zabronionego, nie jest w stanie przenieść na nabywcę praw do rzeczy, których sam nie ma. Z tego powodu paser nie może,
zgodnie z regułami prawa cywilnego, nabyć tej rzeczy na własność (K. Indecki, Przestępstwo paserstwa w kodeksie karnym z
1969 r. Analiza dogmatyczna, Łódź 1991, s. 63). Stąd też przyjmuje się, że paserstwo w tej formie jest dokonane nie w chwili
zawarcia umowy dotyczącej rzeczy (sprzedaży, zamiany, darowizny itp.), lecz w momencie przeniesienia posiadania rzeczy z
osoby władającej faktycznie rzeczą na pasera. W wypadku ułatwienia kradzieży obietnicą nabycia lub zbycia rzeczy skradzionej
zachodzi pomocnictwo do tego przestępstwa, a nie paserstwo (wyrok SN z dnia 22 grudnia 1986 r., I KR 445/86, OSNKW 1987,
nr 7-8, poz. 70).
"Pomoc w zbyciu rzeczy" to wszelkie zachowania pasera, które ułatwiają innej osobie (sprawcy zaboru lub innemu
posiadaczowi) zbycie rzeczy pochodzącej z czynu zabronionego (O. Chybiński, W. Gutekunst, W. Świda, Prawo karne, Warszawa
1965, s. 122). Najbardziej typową formą pomocy w zbyciu jest "pośrednictwo", które może polegać np. na wyszukiwaniu
nabywców, umawianiu ceny, przedstawianiu nabywców osobom dysponującym rzeczami, ułatwianiu odbycia spotkań i
porozumienia (wyrok SA w Lublinie z dnia 16 czerwca 1998 r., II AKa 78/98, Apel.-Lub. 1998, nr 4, poz. 26). W zakresie
znaczeniowym analizowanego znamienia mieści się także działanie, które jest pośrednictwem w przekazaniu sprawcy kradzieży
okupu płaconego przez właściciela rzeczy w celu jej odzyskania (postanowienie SN z dnia 10 listopada 2004 r., II KK 322/04,
LEX nr 141333). Przepis art. 291 § 1 k.k. nie przewiduje penalizacji zachowania polegającego na zbyciu rzeczy uzyskanej za
pomocą czynu zabronionego. Zbycia nie można również utożsamiać z karalną pomocą w zbyciu. Sprawca musi mieć wówczas
świadomość, że swoim zachowaniem pomaga innej osobie (choćby osoba ta o pomocy tej nie wiedziała) w zbyciu rzeczy (wyrok
SN z dnia 22 września 2011 r., III KK 48/11, OSNKW 2012, nr 1, poz. 8).
"Przyjęcie rzeczy" jest formą paserstwa zbliżoną do "nabycia". Podobnie bowiem jak nabycie prowadzi do zgodnego
przeniesienia władztwa z osoby przekazującej rzecz na osobę rzecz przyjmującą. Różni się jednak od nabycia tym, że paser
otrzymuje rzecz nie w takim charakterze jak właściciel (współwłaściciel), lecz w celu określonym porozumieniem obu stron
(wyrok SA w Lublinie z dnia 16 czerwca 1998 r., II AKa 78/98, Apel.-Lub. 1998, nr 4, poz. 26; E. Pływaczewski, Przestępstwo
paserstwa..., s. 87-88).
"Udzielenie pomocy do ukrycia" to wszelkie zachowania pasera, które utrudniają lub uniemożliwiają ujawnienie rzeczy przez
osoby, które mogą przyczynić się do ścigania za przestępstwo (wyrok SA w Lublinie z dnia 16 czerwca 1998 r., II AKa 78/98,
Apel.-Lub. 1998, nr 4, poz. 26; O. Chybiński, Paserstwo w polskim prawie karnym, Warszawa 1962, s. 52). Różnica pomiędzy
tą forma paserstwa a przestępstwem określonym w art. 239 § 1 k.k. (poplecznictwo) dotyczy strony podmiotowej
działania sprawcy. Norma art. 291 § 1 k.k. nie zawiera wśród znamion dotyczących ukrycia przedmiotu osiągnięcia korzyści
majątkowej jako celu działania sprawcy (wyrok SN z dnia 14 maja 2013 r., III KK 395/12, LEX nr 1319263; wyrok SN z dnia
13 września 2000 r., II KKN 327/99, Prok. i Pr.-wkł. 2001, nr 3, poz. 8). Trzeba jednak wskazać, że paser, który pomaga do
zbycia rzeczy pochodzącej z czynu zabronionego bądź takiej rzeczy, co do której to podejrzenie mógł i powinien był podjąć na
podstawie towarzyszących okoliczności, zawsze działa w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, choćby sam przysporzenia
majątkowego nie uzyskał (zob. art. 115 § 4 k.k.) (wyrok SA w Krakowie z dnia 6 grudnia 2001 r., II AKa 189/01, KZS 2002, z.
2, poz. 37).
Naprawienie szkody. W pełni zachowuje aktualność pogląd, że przy orzekaniu obowiązku naprawienia szkody na podstawie
art. 46 § 1 k.k. wobec sprawcy przestępstwa paserstwa z art. 291 § 1 k.k. ma zastosowanie art. 422 k.c. Przepis ten stanowi,
że za szkodę odpowiedzialny jest nie tylko ten, kto ją bezpośrednio wyrządził, lecz także ten, kto inną osobę do wyrządzenia
szkody nakłonił albo był jej pomocny, jak również ten, kto świadomie skorzystał z wyrządzonej drugiej osobie szkody (wyrok
SA we Wrocławiu z dnia 16 października 2013 r., II AKa 312/13, LEX nr 1392147; wyrok SN z dnia 6 kwietnia 2011 r., III KK
399/10, LEX nr 811861). W konsekwencji odpowiedzialność odszkodowawcza sprawcy czynu zabronionego nie eliminuje
odpowiedzialności odszkodowawczej pasera, który podejmuje działania w odniesieniu do mienia będącego uprzednio
przedmiotem tych przestępstw (wyrok SN z dnia 1 lutego 2011 r., III KK 243/10, OSNwSK 2011, nr 1, poz. 204).
Paserstwo jest przestępstwem materialnym (skutkowym), co oznacza, że dla dokonania go niezbędne jest zaistnienie
skutku należącego do jego znamion (nabycie, zbycie, przyjęcie lub ukrycie rzeczy). Jeśli któryś z tych skutków nie nastąpił,
przestępstwo pozostaje na etapie usiłowania (wyrok SA w Krakowie z dnia 3 czerwca 1998 r., II AKa 31/98, Prok. i Pr.-wkł.
1999, nr 2, poz. 18).
4.
Wypadek mniejszej wagi. W art. 291 § 2 k.k. przewidziano złagodzenie odpowiedzialności karnej za paserstwo umyślne
przez wprowadzenie wypadku mniejszej wagi. Zaistnienie tego wypadku należy łączyć głównie z niewielką wartością
przedmiotu czynu i brakiem korzyści po stronie pasera (postanowienie SN z dnia 15 listopada 2006 r., IV KK 211/06,
OSNwSK 2006, nr 1, poz. 2181). Odnośnie do pojęcia wypadku mniejszej wagi zob. komentarz do art. 278 i 283 k.k.
5.
Kwalifikowana postać paserstwa została określona w art. 294 k.k. Ma miejsce w sytuacji, gdy paser dopuszcza się
przestępstwa w stosunku do mienia znacznej wartości lub w stosunku do dobra o szczególnym znaczeniu dla kultury. Aktualnie
nie jest oddzielnie penalizowane, jako postać kwalifikowana, uczynienie z paserstwa źródła stałego dochodu, co miało miejsce
pod rządami k.k. z 1969 r. Takie okoliczności należy zatem oceniać przez pryzmat art. 65 k.k., który stanowi, że stosuje się tu
przepisy dotyczące wymiaru kary, środków karnych oraz środków związanych z poddaniem sprawcy próbie, przewidziane wobec
sprawcy określonego w art. 64 § 2 k.k. Innymi słowy, powoduje to podwyższenie karalności, analogiczne do tego, jakie ma
miejsce w przypadku multirecydywistów.
6.
Podmiot przestępstwa. Występek paserstwa z art. 291 k.k. ma charakter ogólnosprawczy (powszechny). Jego
podmiotem może być w zasadzie każda osoba, gdyż przepis nie wymaga tu zaistnienia jakichś szczególnych cech. Trzeba jednak
zaznaczyć, że podmiotem paserstwa nie może być sprawca czynu zabronionego, z którego pochodzi rzecz
stanowiąca przedmiot wykonawczy tego przestępstwa (A. Marek, kom. do art. 291 k.k. (w A. Marek, Kodeks karny...,
LEX/el. 2010). Nie jest też paserem, lecz współsprawcą, kto brał udział w przestępstwie, z którego pochodzi rzecz nabyta, zbyta
lub ukryta. Należy wskazać, że z tytułu wykorzystania "owoców przestępstwa" sprawca (współsprawca) nie jest pociągany do
odpowiedzialności karnej. Czyn taki stanowi bowiem współukarany czyn następczy (A. Marek, P. Gensikowski, Konstrukcja
czynów współukaranych i jej implikacje praktyczne, Prok. i Pr. 2004, nr 1, s. 7). Jeśli chodzi o podmiot bierny (pokrzywdzonego
przestępstwem), to należy wskazać, że właściciel rzeczy (dysponent prawa majątkowego) może być podmiotem bezpośrednio
pokrzywdzonym przestępstwem paserstwa umyślnego (uchwała SN z dnia 26 czerwca 2014 r., I KZP 8/14, OSNKW 2014, nr
10, poz. 74; postanowienie SN z dnia 16 lipca 2014 r., III KZ 38/14, LEX nr 1486979).
7.
Znamiona strony podmiotowej. Komentowany występek w odniesieniu do wszystkich form czynności sprawczej jest
przestępstwem umyślnym, które może być popełnione zarówno w formie zamiaru bezpośredniego, jak i
ewentualnego (postanowienie SN z dnia 22 grudnia 2006 r., II KK 96/06, OSNwSK 2006, nr 1, poz. 2579). Oznacza to, że do
odpowiedzialności sprawcy konieczna jest jego wiedza, że rzecz pochodzi z czynu zabronionego, albo uświadamianie sobie tej
możliwości i godzenie się z nią (wyrok SN z dnia 24 maja 2011 r., III KK 360/10, LEX nr 860619). Należy jednak wskazać, że
czynności wykonawcze paserstwa w postaci nabycia rzeczy, pomocy do jej zbycia, przyjęcia i pomocy do ukrycia wymagają
zamiaru bezpośredniego (A. Marek, kom. do art. 291 k.k. (w A. Marek, Kodeks karny..., LEX/el. 2010). W pozostałych
przypadkach należy rozważyć odpowiedzialność karną na podstawie treści art. 292 k.k. (tzw. paserstwo nieumyślne). Do
wypełnienia znamion paserstwa z art. 291 k.k. nie jest konieczna bliższa wiedza o czynie zabronionym, z którego rzecz została
uzyskana. Irrelewantne pozostają tu również zależności pomiędzy paserem a sprawcą, co powoduje, że nawet nabycie rzeczy
od osoby, która nie jest świadoma przestępnego pochodzenia rzeczy, może w określonych realiach nie wyłączać
odpowiedzialności karnej. Wystarczy tu bowiem obiektywne stwierdzenie przestępczego pochodzenia rzeczy. Słusznie zatem
stwierdził SN, że na gruncie art. 291 k.k. (jak i art. 292 k.k.) możliwa jest odpowiedzialność karna za wtórne paserstwo (wyrok
SN z dnia 4 grudnia 2007 r., IV KK 398/07, LEX nr 359565).
8.
Sankcja karna i tryb ścigania. Przestępstwo paserstwa z art. 291 § 1 k.k. jest zagrożone karą pozbawienia wolności w
wymiarze od 3 miesięcy do lat 5. Może tu znaleźć zastosowanie dyrektywa z art. 37a k.k. Typ uprzywilejowany zagrożony jest
grzywną, karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. W wypadku mniejszej wagi sąd jest uprawniony, na
podstawie treści art. 59 k.k., do odstąpienia od wymierzenia kary. W obu natomiast przypadkach, zgodnie z art. 66 k.k. sąd
władny jest warunkowo umorzyć postępowanie. Występek paserstwa jest ścigany z oskarżenia publicznego.
(§ 2). W obydwu tych formach paserstwo jest przestępstwem o dość skomplikowanym charakterze i specyfice. Występują w
nim cztery formy wykonawcze, ujęte w sposób alternatywny. Komentowany występek jest przy tym "motorem napędowym"
dla innych przestępstw, głównie przeciwko mieniu. Złożone są również relacje pomiędzy paserstwem a poplecznictwem i
praniem brudnych pieniędzy (T. Oczkowski, kom. do art. 291 k.k. (w
Kodeks karny..., red. R.A. Stefański, Legalis 2015).2.
Przedmiot ochrony. Paserstwo jest przestępstwem o złożonym przedmiocie ochrony (zamachu). Godzi bowiem w różne dobra
prawne, a to w zależności od sposobu działania sprawcy oraz rodzaju czynu zabronionego, z którego pochodzi rzecz. Dobrami
chronionymi tym przepisem w pierwszej kolejności są własność oraz inne prawa majątkowe do rzeczy, a także posiadanie
(uchwała SN z dnia 26 czerwca 2014 r., I KZP 8/14, Prok. i Pr.-wkł. 2014, nr 10, poz. 8; wyrok SA we Wrocławiu z dnia 16
października 2013 r., II AKa 312/13, LEX nr 1392147; E. Pływaczewski, Przestępstwo paserstwa w polskim prawie karnym,
Toruń 1986, s. 63). Ponadto przepis art. 291 k.k. chroni również prawidłowość (pewność) obrotu cywilnoprawnego oraz
porządek prawny, ponieważ przestępstwo paserstwa ma charakter wtórny (M. Gałązka, kom. do art. 291 k.k. (w
Kodeks karny..., red. A. Grześkowiak, K. Wiak, Legalis 2015). Istnieje także pogląd, że udzielenie pomocy do ukrycia rzeczy może
godzić w wymiar sprawiedliwości (zob. M. Dąbrowska-Kardas, P. Kardas (w
Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. 3, red. A. Zoll, 2008, s. 442-443; uchwała SN z dnia 26 czerwca 2014 r., I KZP 8/14, OSNKW 2014, nr 10, poz. 74).
3.
Znamiona strony przedmiotowej. Paserstwo jest przestępstwem o alternatywnie określonych czterech formach działania
sprawczego, przyjmujących postać: nabycia, pomocy do zbycia, przyjęcia i wreszcie pomocy do ukrycia rzeczy uzyskanej za
pomocą czynu zabronionego. Komentowany występek należy zatem do kategorii przestępstw wieloodmianowych. Każde z
wymienionych w art. 291 k.k. działań stanowi odrębny czyn i wypełnia samoistnie znamiona tego przestępstwa. Podkreślić
trzeba, że poszczególne formy paserstwa nie tylko nie mogą wzajemnie się pokrywać, lecz także krzyżować ze sobą i zachodzić
na siebie (J. Smoleński, glosa do wyroku SN z dnia 17 października 1968 r., V KRN 219/68, PiP 1970, z. 3-4, s. 631). Mając
powyższe na względzie, przy formułowaniu zarzutu paserstwa w pierwszej kolejności należy wskazać formę, w jakiej ono
nastąpiło, a następnie określić bliżej zachowanie sprawcy przejawiające się w tej właśnie formie (wyrok SA w Lublinie z dnia 16
czerwca 1998 r., II AKa 78/98, Apel.-Lub. 1998, nr 4, poz. 26). Aby doszło do wypełnienia znamion paserstwa z art. 291 k.k.,
zrealizowanie jednej ze wskazanych w komentowanym przepisie czynności sprawczych musi nastąpić po dokonaniu czynu
zabronionego w stosunku do rzeczy stanowiącej przedmiot działania sprawcy paserstwa. Paserstwo jest zatem swoistą formą
pomocy udzielonej osobie, która uzyskała rzecz "za pomocą czynu zabronionego" (wyrok SN z dnia 27 czerwca 2007 r., III KK
9/07, LEX nr 310241).
Rzecz. Pojęcie rzeczy w brzmieniu przepisu art. 291 k.k. należy interpretować szeroko. W tym kontekście przedmiotem
paserstwa może być nie tylko rzecz ruchoma, mająca wartość materialną, bądź też dokument, określony w art. 115 § 9 k.k.,
lecz także nieruchomość, o ile uzyskana została za pomocą czynu zabronionego (np. wymuszenia rozbójniczego, fałszerstwa
dokumentu) (E. Pływaczewski, Przestępstwo paserstwa..., s. 63). Dowód osobisty, dowód rejestracyjny, prawo jazdy,
legitymacja osoby niepełnosprawnej nie mają wartości materialnej ani też nie są wymienione w art. 115 § 9 k.k., więc nie mogą
być przedmiotem paserstwa (wyrok SA w Katowicach z dnia 13 listopada 2008 r., II AKa 236/03, Prok. i Pr.-wkł. 2004, nr 11-
12, poz. 28; wyrok SN z dnia 8 kwietnia 2003 r., V KK 289/02, LEX nr 77459). Sytuację taką należy zatem ewentualnie oceniać
przez pryzmat art. 275 § 2 i art. 276 k.k.
Czyn zabroniony. Zgodnie z art. 115 § 1 k.k. czynem zabronionym jest zachowanie o znamionach określonych w ustawie
karnej.
"Rzecz uzyskana za pomocą czynu zabronionego" to przedmiot materialny, zdobyty (pozyskany) w wyniku posłużenia się
czynem o znamionach opisanych w przepisach prawa karnego, a także prawa karnego skarbowego, popełniony zarówno na
terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (bądź polskim statku wodnym lub powietrznym), jak i za granicą (wyrok SA w Warszawie
z dnia 10 marca 1998 r., II AKa 1/98, Apel.-W-wa 1998, nr 4, poz. 17). Komentowany zwrot nie obejmuje sytuacji, w których
czyn zabroniony został dokonany w celu upozorowania legalności innych działań niż wejście w posiadanie rzeczy, zmierzających
do nadania jej niezgodnego z rzeczywistością stanu prawnego, np. w celu uniknięcia lub zaniżenia obciążeń podatkowych
wiążących się z uprawianą działalnością handlową (uchwała SN z dnia 19 lipca 1995 r., I KZP 27/99, OSNKW 1995, nr 9-10,
poz. 60). Przedmiotem przestępstwa z art. 291 § 1 k.k. może być wyłącznie rzecz uzyskana bezpośrednio za pomocą czynu
zabronionego (wyrok SA w Warszawie z dnia 22 maja 2013 r., II AKa 120/13, LEX nr 1331114; wyrok SN z dnia 1 kwietnia
2011 r., III KK 62/11, LEX nr 784952; wyrok SN z dnia 22 czerwca 2010 r., III KK 29/10, OSKwSK 2010, nr 1, poz. 1249;
uchwała SN z dnia 30 czerwca 2008 r., I KZP 8/08, OSNKW 2008, nr 7, poz. 52). Nie można zatem przyjąć zaistnienia znamion
paserstwa, wtedy gdy nabytej przez pasera rzeczy nie uzyskano czynem zabronionym, lecz ją dopiero za pomocą takiego czynu
wytworzono bądź przetworzono. Przedmiotem paserstwa nie jest także rzecz uzyskana w zamian za rzecz pochodzącą z czynu
zabronionego, w tym pieniądze pochodzące z jej sprzedaży. Taki "zamiennik" nie został bowiem pozyskany w wyniku posłużenia
się czynem zabronionym (przeciwnie wyrok SA w Krakowie z dnia 8 sierpnia 1991 r., II AKr 74/91, KZS 1991, z. 9, poz. 9;
wyrok SN z dnia 7 grudnia 1984 r., II KR 100/84, OSNKW 1985, nr 11-12, poz. 94; zob. kom. do art. 291 k.k. (w
Kodeks karny. Praktyczny..., red. M. Mozgawa, LEX/el. 2015).
Nabycie. Przez "nabycie", będące pierwszą z form sprawczych określonych w art. 291 k.k., należy rozumieć uzyskanie przez
pasera od osoby władającej (niekoniecznie sprawcy) władztwa nad rzeczą. Może ono mieć charakter odpłatny lub nieodpłatny
(wyrok SN z dnia 12 listopada 1986 r., II KR 315/86, OSNKW 1987, nr 7-8, poz. 67; E. Pływaczewski, Przestępstwo paserstwa...,
s. 78). Zasadniczym elementem nabycia rzeczy przez pasera jest uzyskanie przez niego całkowitego władztwa nad rzeczą, które
umożliwia mu postępowanie z rzeczą tak, jak gdyby był jej prawnym właścicielem (wyrok SN z dnia 12 listopada 1986 r., II KR
315/86, OSNKW 1987, nr 7-8, poz. 67). Nabycie rzeczy przez pasera następuje w złej wierze, tzn. w takich okolicznościach, w
których nabywca wie, że rzecz pochodzi z czynu zabronionego, a zbywca tej rzeczy, który uzyskał ją za pomocą czynu
zabronionego, nie jest w stanie przenieść na nabywcę praw do rzeczy, których sam nie ma. Z tego powodu paser nie może,
zgodnie z regułami prawa cywilnego, nabyć tej rzeczy na własność (K. Indecki, Przestępstwo paserstwa w kodeksie karnym z
1969 r. Analiza dogmatyczna, Łódź 1991, s. 63). Stąd też przyjmuje się, że paserstwo w tej formie jest dokonane nie w chwili
zawarcia umowy dotyczącej rzeczy (sprzedaży, zamiany, darowizny itp.), lecz w momencie przeniesienia posiadania rzeczy z
osoby władającej faktycznie rzeczą na pasera. W wypadku ułatwienia kradzieży obietnicą nabycia lub zbycia rzeczy skradzionej
zachodzi pomocnictwo do tego przestępstwa, a nie paserstwo (wyrok SN z dnia 22 grudnia 1986 r., I KR 445/86, OSNKW 1987,
nr 7-8, poz. 70).
"Pomoc w zbyciu rzeczy" to wszelkie zachowania pasera, które ułatwiają innej osobie (sprawcy zaboru lub innemu
posiadaczowi) zbycie rzeczy pochodzącej z czynu zabronionego (O. Chybiński, W. Gutekunst, W. Świda, Prawo karne, Warszawa
1965, s. 122). Najbardziej typową formą pomocy w zbyciu jest "pośrednictwo", które może polegać np. na wyszukiwaniu
nabywców, umawianiu ceny, przedstawianiu nabywców osobom dysponującym rzeczami, ułatwianiu odbycia spotkań i
porozumienia (wyrok SA w Lublinie z dnia 16 czerwca 1998 r., II AKa 78/98, Apel.-Lub. 1998, nr 4, poz. 26). W zakresie
znaczeniowym analizowanego znamienia mieści się także działanie, które jest pośrednictwem w przekazaniu sprawcy kradzieży
okupu płaconego przez właściciela rzeczy w celu jej odzyskania (postanowienie SN z dnia 10 listopada 2004 r., II KK 322/04,
LEX nr 141333). Przepis art. 291 § 1 k.k. nie przewiduje penalizacji zachowania polegającego na zbyciu rzeczy uzyskanej za
pomocą czynu zabronionego. Zbycia nie można również utożsamiać z karalną pomocą w zbyciu. Sprawca musi mieć wówczas
świadomość, że swoim zachowaniem pomaga innej osobie (choćby osoba ta o pomocy tej nie wiedziała) w zbyciu rzeczy (wyrok
SN z dnia 22 września 2011 r., III KK 48/11, OSNKW 2012, nr 1, poz. 8).
"Przyjęcie rzeczy" jest formą paserstwa zbliżoną do "nabycia". Podobnie bowiem jak nabycie prowadzi do zgodnego
przeniesienia władztwa z osoby przekazującej rzecz na osobę rzecz przyjmującą. Różni się jednak od nabycia tym, że paser
otrzymuje rzecz nie w takim charakterze jak właściciel (współwłaściciel), lecz w celu określonym porozumieniem obu stron
(wyrok SA w Lublinie z dnia 16 czerwca 1998 r., II AKa 78/98, Apel.-Lub. 1998, nr 4, poz. 26; E. Pływaczewski, Przestępstwo
paserstwa..., s. 87-88).
"Udzielenie pomocy do ukrycia" to wszelkie zachowania pasera, które utrudniają lub uniemożliwiają ujawnienie rzeczy przez
osoby, które mogą przyczynić się do ścigania za przestępstwo (wyrok SA w Lublinie z dnia 16 czerwca 1998 r., II AKa 78/98,
Apel.-Lub. 1998, nr 4, poz. 26; O. Chybiński, Paserstwo w polskim prawie karnym, Warszawa 1962, s. 52). Różnica pomiędzy
tą forma paserstwa a przestępstwem określonym w art. 239 § 1 k.k. (poplecznictwo) dotyczy strony podmiotowej
działania sprawcy. Norma art. 291 § 1 k.k. nie zawiera wśród znamion dotyczących ukrycia przedmiotu osiągnięcia korzyści
majątkowej jako celu działania sprawcy (wyrok SN z dnia 14 maja 2013 r., III KK 395/12, LEX nr 1319263; wyrok SN z dnia
13 września 2000 r., II KKN 327/99, Prok. i Pr.-wkł. 2001, nr 3, poz. 8). Trzeba jednak wskazać, że paser, który pomaga do
zbycia rzeczy pochodzącej z czynu zabronionego bądź takiej rzeczy, co do której to podejrzenie mógł i powinien był podjąć na
podstawie towarzyszących okoliczności, zawsze działa w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, choćby sam przysporzenia
majątkowego nie uzyskał (zob. art. 115 § 4 k.k.) (wyrok SA w Krakowie z dnia 6 grudnia 2001 r., II AKa 189/01, KZS 2002, z.
2, poz. 37).
Naprawienie szkody. W pełni zachowuje aktualność pogląd, że przy orzekaniu obowiązku naprawienia szkody na podstawie
art. 46 § 1 k.k. wobec sprawcy przestępstwa paserstwa z art. 291 § 1 k.k. ma zastosowanie art. 422 k.c. Przepis ten stanowi,
że za szkodę odpowiedzialny jest nie tylko ten, kto ją bezpośrednio wyrządził, lecz także ten, kto inną osobę do wyrządzenia
szkody nakłonił albo był jej pomocny, jak również ten, kto świadomie skorzystał z wyrządzonej drugiej osobie szkody (wyrok
SA we Wrocławiu z dnia 16 października 2013 r., II AKa 312/13, LEX nr 1392147; wyrok SN z dnia 6 kwietnia 2011 r., III KK
399/10, LEX nr 811861). W konsekwencji odpowiedzialność odszkodowawcza sprawcy czynu zabronionego nie eliminuje
odpowiedzialności odszkodowawczej pasera, który podejmuje działania w odniesieniu do mienia będącego uprzednio
przedmiotem tych przestępstw (wyrok SN z dnia 1 lutego 2011 r., III KK 243/10, OSNwSK 2011, nr 1, poz. 204).
Paserstwo jest przestępstwem materialnym (skutkowym), co oznacza, że dla dokonania go niezbędne jest zaistnienie
skutku należącego do jego znamion (nabycie, zbycie, przyjęcie lub ukrycie rzeczy). Jeśli któryś z tych skutków nie nastąpił,
przestępstwo pozostaje na etapie usiłowania (wyrok SA w Krakowie z dnia 3 czerwca 1998 r., II AKa 31/98, Prok. i Pr.-wkł.
1999, nr 2, poz. 18).
4.
Wypadek mniejszej wagi. W art. 291 § 2 k.k. przewidziano złagodzenie odpowiedzialności karnej za paserstwo umyślne
przez wprowadzenie wypadku mniejszej wagi. Zaistnienie tego wypadku należy łączyć głównie z niewielką wartością
przedmiotu czynu i brakiem korzyści po stronie pasera (postanowienie SN z dnia 15 listopada 2006 r., IV KK 211/06,
OSNwSK 2006, nr 1, poz. 2181). Odnośnie do pojęcia wypadku mniejszej wagi zob. komentarz do art. 278 i 283 k.k.
5.
Kwalifikowana postać paserstwa została określona w art. 294 k.k. Ma miejsce w sytuacji, gdy paser dopuszcza się
przestępstwa w stosunku do mienia znacznej wartości lub w stosunku do dobra o szczególnym znaczeniu dla kultury. Aktualnie
nie jest oddzielnie penalizowane, jako postać kwalifikowana, uczynienie z paserstwa źródła stałego dochodu, co miało miejsce
pod rządami k.k. z 1969 r. Takie okoliczności należy zatem oceniać przez pryzmat art. 65 k.k., który stanowi, że stosuje się tu
przepisy dotyczące wymiaru kary, środków karnych oraz środków związanych z poddaniem sprawcy próbie, przewidziane wobec
sprawcy określonego w art. 64 § 2 k.k. Innymi słowy, powoduje to podwyższenie karalności, analogiczne do tego, jakie ma
miejsce w przypadku multirecydywistów.
6.
Podmiot przestępstwa. Występek paserstwa z art. 291 k.k. ma charakter ogólnosprawczy (powszechny). Jego
podmiotem może być w zasadzie każda osoba, gdyż przepis nie wymaga tu zaistnienia jakichś szczególnych cech. Trzeba jednak
zaznaczyć, że podmiotem paserstwa nie może być sprawca czynu zabronionego, z którego pochodzi rzecz
stanowiąca przedmiot wykonawczy tego przestępstwa (A. Marek, kom. do art. 291 k.k. (w
A. Marek, Kodeks karny..., LEX/el. 2010). Nie jest też paserem, lecz współsprawcą, kto brał udział w przestępstwie, z którego pochodzi rzecz nabyta, zbyta
lub ukryta. Należy wskazać, że z tytułu wykorzystania "owoców przestępstwa" sprawca (współsprawca) nie jest pociągany do
odpowiedzialności karnej. Czyn taki stanowi bowiem współukarany czyn następczy (A. Marek, P. Gensikowski, Konstrukcja
czynów współukaranych i jej implikacje praktyczne, Prok. i Pr. 2004, nr 1, s. 7). Jeśli chodzi o podmiot bierny (pokrzywdzonego
przestępstwem), to należy wskazać, że właściciel rzeczy (dysponent prawa majątkowego) może być podmiotem bezpośrednio
pokrzywdzonym przestępstwem paserstwa umyślnego (uchwała SN z dnia 26 czerwca 2014 r., I KZP 8/14, OSNKW 2014, nr
10, poz. 74; postanowienie SN z dnia 16 lipca 2014 r., III KZ 38/14, LEX nr 1486979).
7.
Znamiona strony podmiotowej. Komentowany występek w odniesieniu do wszystkich form czynności sprawczej jest
przestępstwem umyślnym, które może być popełnione zarówno w formie zamiaru bezpośredniego, jak i
ewentualnego (postanowienie SN z dnia 22 grudnia 2006 r., II KK 96/06, OSNwSK 2006, nr 1, poz. 2579). Oznacza to, że do
odpowiedzialności sprawcy konieczna jest jego wiedza, że rzecz pochodzi z czynu zabronionego, albo uświadamianie sobie tej
możliwości i godzenie się z nią (wyrok SN z dnia 24 maja 2011 r., III KK 360/10, LEX nr 860619). Należy jednak wskazać, że
czynności wykonawcze paserstwa w postaci nabycia rzeczy, pomocy do jej zbycia, przyjęcia i pomocy do ukrycia wymagają
zamiaru bezpośredniego (A. Marek, kom. do art. 291 k.k. (w
A. Marek, Kodeks karny..., LEX/el. 2010). W pozostałych przypadkach należy rozważyć odpowiedzialność karną na podstawie treści art. 292 k.k. (tzw. paserstwo nieumyślne). Do
wypełnienia znamion paserstwa z art. 291 k.k. nie jest konieczna bliższa wiedza o czynie zabronionym, z którego rzecz została
uzyskana. Irrelewantne pozostają tu również zależności pomiędzy paserem a sprawcą, co powoduje, że nawet nabycie rzeczy
od osoby, która nie jest świadoma przestępnego pochodzenia rzeczy, może w określonych realiach nie wyłączać
odpowiedzialności karnej. Wystarczy tu bowiem obiektywne stwierdzenie przestępczego pochodzenia rzeczy. Słusznie zatem
stwierdził SN, że na gruncie art. 291 k.k. (jak i art. 292 k.k.) możliwa jest odpowiedzialność karna za wtórne paserstwo (wyrok
SN z dnia 4 grudnia 2007 r., IV KK 398/07, LEX nr 359565).
8.
Sankcja karna i tryb ścigania. Przestępstwo paserstwa z art. 291 § 1 k.k. jest zagrożone karą pozbawienia wolności w
wymiarze od 3 miesięcy do lat 5. Może tu znaleźć zastosowanie dyrektywa z art. 37a k.k. Typ uprzywilejowany zagrożony jest
grzywną, karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. W wypadku mniejszej wagi sąd jest uprawniony, na
podstawie treści art. 59 k.k., do odstąpienia od wymierzenia kary. W obu natomiast przypadkach, zgodnie z art. 66 k.k. sąd
władny jest warunkowo umorzyć postępowanie. Występek paserstwa jest ścigany z oskarżenia publicznego.