1.
Obowiązujące systemy wymiaru kary grzywny. Zgodnie z przyjętym założeniem k.k. miał zerwać z obowiązującym u nas
systemem wymierzania grzywien kwotowych i wprowadzić w to miejsce system wymiaru grzywien w stawkach dziennych. Z
powodu braku konsekwencji ustawodawcy założenia tego nie udało się zrealizować w pełnym zakresie, w wyniku czego system
wymiaru grzywien w stawkach dziennych jest co prawda dominujący, ale obok niego funkcjonuje równolegle
wymiar grzywien w systemie kwotowym. Zagrożenie grzywnami kwotowymi, zarówno samoistnymi, jak i kumulatywnymi
albo do alternatywnego orzekania, jest przewidziane w sankcjach niektórych typów przestępstw, które zostały spenalizowane
poza k.k. już po dacie uchwalenia tego kodeksu (zob. np. sankcje w art. 171 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe,
tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 128 z późn. zm.). Równocześnie należy zauważyć, że co prawda w art. 11 § 1 ustawy z dnia
6 czerwca 1997 r. - Przepisy wprowadzające Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 554 z późn. zm.) postanowiono, że grzywny
przewidziane w ustawach szczególnych wymierza się według zasad przewidzianych w k.k. (czyli w stawkach dziennych), ale w
§ 2 tejże ustawy wskazano, że nie dotyczy to ustawy karnej skarbowej, a także wypadków, w których ustawa szczególna określa
grzywnę kwotowo. Tym samym przesądzono o współistnieniu w prawie karnym powszechnym dwóch różnych systemów
wymiaru grzywien za przestępstwa, przysparzając sądom wielu problemów. Ponadto daje się niekiedy zauważyć rażącą
niespójność i alogiczność w kształtowaniu sankcji karnych w tych samych aktach prawnych, a nawet w tych samych przepisach.
I tak np. w powołanym powyżej art. 171 pr. bank. w ust. 1-3 i 5-7 przewidziane są w sankcjach grzywny kwotowe do
kumulatywnego bądź alternatywnego stosowania z karą pozbawienia wolności, a w ust. 4 tego przepisu przewidziana jest w
sankcji grzywna (bez bliższego jej określenia) i kara pozbawienia wolności do lat 3, co - zgodnie z art. 11 § 1 p.w.k.k. - obliguje
sądy do jej wymierzania w systemie stawek dziennych. Podobnie jest w innych ustawach szczególnych.
2.
Wymiar grzywien w stawkach dziennych. Proces wymiaru grzywien w systemie stawek dziennych odbywa się
dwuetapowo. Zgodnie ze wskazaniami zawartymi w art. 33 § 1 k.k. najpierw należy określić liczbę stawek wymierzaną
danemu sprawcy za przypisany czyn przestępny, a następnie określić wysokość kwotową jednej stawki. Jeżeli
ustawa nie stanowi inaczej, to najniższa liczba stawek dziennych wynosi 10, a najwyższa 540 (górny próg został
podniesiony z 360 stawek do 540 stawek ustawą z dnia 5 listopada 2009 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny, ustawy - Kodeks
postępowania karnego, ustawy - Kodeks karny wykonawczy, ustawy - Kodeks karny skarbowy oraz niektórych innych ustaw,
Dz. U. Nr 206, poz. 1589 z późn. zm.). Wyższą górną granicę sięgającą 3000 stawek dziennych (podniesioną wskazaną
nowelą z 2000 stawek) przewidziano w art. 309 k.k. za trzy typy przestępstw z grupy gospodarczych z art. 296 § 3, art.
297 § 1 i art. 299 k.k. dla grzywien orzekanych obok kary pozbawienia wolności. Wyższe górne granice grzywien sięgające 810
stawek dziennych są możliwe także do orzeczenia w przypadku wymierzania kary grzywny nadzwyczajnie obostrzonej (zob.
art. 38 § 2 k.k.), a także kary łącznej grzywny (zob. art. 86 § 1 k.k.), przy czym zaznaczyć należy, że przy wymierzaniu kary
łącznej grzywny na podstawie grzywien w wymiarach wyższych niż przewidziane w art. 33 § 1 k.k. dopuszcza się orzekanie
kary łącznej w wymiarze do 4500 stawek dziennych, a nawet powyżej tej granicy (zob. art. 86 § 2b k.k.). Należy w tym miejscu
zaznaczyć, że co do zasady ustawowe granice grzywien samoistnych i niesamoistnych (tj. kumulatywnych, orzekanych łącznie
z karą pozbawienia wolności) są takie same. Tylko w nielicznych, wyjątkowych przypadkach (wskazanych powyżej) jest inaczej.
Sąd przy wymierzaniu liczby stawek dziennych grzywny - tak jak przy wymierzaniu każdej innej kary - ma obowiązek
kierować się dyrektywami ogólnymi wymiaru kary sformułowanymi w art. 53 § 1 k.k., a więc uwzględniać stopień
społecznej szkodliwości popełnionego czynu, cele zapobiegawcze i wychowawcze, które ma osiągnąć w stosunku do skazanego
sprawcy, oraz potrzeby w zakresie prewencji ogólnej, bacząc przy tym, aby dolegliwość wynikająca z orzeczonej kary nie
przekraczała stopnia winy sprawcy. Ten etap wymiaru kary grzywny decyduje zatem o jej surowości odpowiadającej potrzebom
czynienia zadość sprawiedliwości i potrzebom w obszarze prewencji. W drugim etapie sąd określa wysokość kwotową jednej
stawki, której - zgodnie z art. 33 § 3 k.k. - minimum może wynosić 10 złotych, a maksimum 2000 złotych. Przy
ustalaniu wartości kwotowej stawki dziennej grzywny sąd musi się kierować dyrektywą szczególną sformułowaną
w art. 33 § 3 k.k. specjalnie dla wymiaru stawki dziennej grzywny, zobowiązującą do uwzględniania sytuacji
ekonomicznej sprawcy. Sąd ma obowiązek wziąć pod uwagę: dochody sprawcy, jego warunki osobiste, rodzinne, stosunki
majątkowe i możliwości zarobkowe. Dochody sprawcy to ogół jego dochodów osobistych uzyskiwanych ze wszystkich
możliwych, legalnych źródeł dochodów, a w tym w szczególności dochody uzyskiwane z tytułu: wynagrodzenia za pracę, prac
zleconych, umowy o dzieło, prowizji, prowadzenia działalności gospodarczej, renty, emerytury, najmu, dzierżawy, odsetek od
lokat bankowych, posiadania udziałów w spółkach prawa handlowego (zob. V. Konarska-Wrzosek (w
Kodeks karny..., red.
R.A. Stefański, 2015, s. 394). Podstawowym źródłem informacji o dochodach sprawcy powinny być roczne zeznania podatkowe
składane corocznie do urzędów skarbowych, które każdy podatnik ma obowiązek przechowywać przez 5 lat od zakończenia
roku kalendarzowego, w którym się rozliczał z dochodów roku poprzedniego i które w systemie komputerowym mają
odpowiednie urzędy skarbowe. Warunki osobiste sprawcy to te, które cechują jego osobę pod innymi względami niż rodzinne
i finansowe, takie jak np.: wiek, wykształcenie, zawód, stan zdrowia (zob. G. Łabuda (w Kodeks karny. Część ogólna..., red.
J. Giezek, Warszawa 2012, s. 288). Warunki rodzinne sprawcy to jego sytuacja związana z posiadaniem lub nie rodziny na
utrzymaniu, a zwłaszcza dzieci i ich liczby oraz wieku; żony (męża) mającej własne dochody albo będącej na utrzymaniu
sprawcy itp. Stosunki majątkowe to aktualna sytuacja majątkowa sprawcy, a zwłaszcza posiadany przez niego majątek
ruchomy i nieruchomy, którego jest właścicielem lub współwłaścicielem, z uwzględnieniem obciążeń w postaci zaciągniętych
kredytów na ich zakup a pozostających do spłacenia, w tym zabezpieczonych hipoteką, oraz posiadane oszczędności, akcje i
udziały w spółkach prawa handlowego. Możliwości zarobkowe sprawcy to jego możliwości w zakresie uzyskiwania dochodów,
uzależnione od wieku, stanu zdrowia i posiadanych kwalifikacji zawodowych oraz od sytuacji panującej aktualnie na rynku pracy
(zob. V. Konarska-Wrzosek (w Kodeks karny..., red. R.A. Stefański, 2015, s. 394). Tej całościowej oceny sytuacji
ekonomicznej sprawcy wymaganej przez art. 33 § 3 k.k. dla odpowiedniego określenia wartości kwotowej stawki dziennej
stanowiącej jeden z dwóch elementów bazowych dla wyliczenia kary grzywny, którą będzie musiał uiścić sprawca, należy
dokonywać na czas wyrokowania przez sąd I instancji (a nie na czas popełnienia przestępstwa), przy czym nie można
się ograniczać wyłącznie do oceny aktualnej sytuacji materialnej sprawcy, ale należy brać pod uwagę także tę prognozowaną
na czas wykonywania wyroku, czyli oceniać możliwości uiszczenia grzywny przez skazanego przez pryzmat ewentualnej zmiany
jego sytuacji majątkowej i osobistej po wydaniu wyroku (por. wyrok SA w Lublinie z dnia 24 lutego 2000 r., II AKa 15/00, OSA
2000, z. 9, poz. 65). Jak trafnie podnosi SA we Wrocławiu: "Wielkością stawki dziennej nie można określać surowości kary
grzywny" (tak w wyroku z dnia 25 kwietnia 2012 r., II AKa 57/12, LEX nr 1163709). Zróżnicowana wielkość stawki dziennej
grzywny ma gwarantować analogiczny stopień dolegliwości wynikający z całej orzeczonej kary grzywny, zadawanej sprawcom
o zróżnicowanej zamożności, oraz to, że będzie ona możliwa do udźwignięcia przez ukaranego sprawcę. Przy określaniu
wysokości stawki dziennej grzywny "należy eliminować możliwość przerzucania ciężaru grzywny na barki rodziny" (zob. M.
Melezini (w System Prawa Karnego, t. 6, Kary i środki karne, poddanie sprawcy próbie, red. M. Melezini, Warszawa 2010, s.
313), pamiętając, że grzywna jako kara kryminalna jest dolegliwością o charakterze osobistym. Pomimo że nie wymaga tego
ustawa, to jednak przy wymiarze grzywny w stawkach dziennych sąd powinien w wyroku skazującym nie tylko określić liczbę
orzeczonych stawek i wartość kwotową jednej stawki, ale ponadto podać ogólną kwotę grzywny konieczną do zapłacenia przez
sprawcę, tak aby wiedział on, jaka dolegliwość została wobec niego orzeczona i jaką sumę pieniędzy ma wpłacić tytułem kary
grzywny. Jest to potrzebne do zapewnienia komunikatywności wydawanych wyroków, a ponadto do określenia opłaty oraz
wykonania orzeczonej kary bez dodatkowych zarzutów, sporów i orzeczeń (por. wyrok SA w Krakowie z dnia 12 października
2000 r., II AKa 168/00, KZS 2000, z. 11, poz. 38).
3.
Grzywny kwotowe i ich wymiar. Wymiar grzywien kwotowych za przestępstwa był przez długie lata obowiązywania k.k.
bardzo problematyczny. W związku z zamierzonym całkowitym przejściem w obszarze prawa karnego powszechnego i
skarbowego na system wymiaru grzywien w stawkach dziennych k.k. nie określał ani dolnych, ani górnych granic grzywien
kwotowych, ani dyrektyw szczególnych ich wymiaru. Z kolei przepisy szczególne, których sankcje przewidywały grzywny
kwotowe, określały - co do zasady - tylko ich górne granice, i to na dość zróżnicowanym poziomie. W doktrynie i orzecznictwie
próbowano wypełnić tę lukę w prawie, proponując różne dolne granice grzywien kwotowych z odpowiednią argumentacją
przemawiającą za przyjęciem takiej, a nie innej stawki. J. Majewski i B. Kolasiński (zob. J. Majewski, O niektórych wątpliwościach
związanych z wykładnią przepisów dotyczących orzekania grzywny w nowym kodeksie karnym, Palestra 1998, nr 3-4, s. 12; B.
Kolasiński, Kara grzywny w kodeksie karnym, Prok. i Pr. 1999, nr 3, s. 32-33), a w ślad za nimi i SN w uchwale z dnia 21 maja
2004 r., I KZP 4/04, OSNKW 2004, poz. 924, opowiedzieli się za kwotą 1 złotego jako najniższą dopuszczalną wartością grzywny
kwotowej. Pisząca te słowa przekonywała o zasadności przyjmowania 100 złotych jako dolnej granicy grzywien kwotowych
grożących i możliwych do orzeczenia za przestępstwa pozakodeksowe zagrożone grzywną kwotową, argumentując wymiar na
takim poziomie wysokością minimalnej grzywny możliwą do orzeczenia w systemie grzywien określanych w stawkach dziennych,
w którym pomnożenie minimum 10 stawek przez minimalną wartość jednej stawki wynoszącą 10 złotych daje grzywnę w
wysokości 100 złotych (zob. V. Konarska-Wrzosek, Projektowane zmiany w prawie karnym w zakresie kary grzywny i dyrektyw
jej wymiaru, PiP 2001, z. 5, s. 49). Taką też dolną granicę ustawowego zagrożenia grzywną kwotową przyjął ustawodawca w
dodanym nowelą z dnia 5 listopada 2009 r. przepisie art. 11 § 4 p.w.k.k., wskazując, że ilekroć ustawa szczególna nie reguluje
dolnej granicy ustawowego zagrożenia grzywną określoną kwotowo, to granicę tę ustala się na 100 złotych. Wskazaną nowelą
z 2009 r. dodano także przepis art. 11 § 3 p.w.k.k., w którym zawarto szczególną dyrektywę wymiaru grzywny kwotowej -
analogiczną do tej sformułowanej w art. 33 § 3 k.k. - w myśl której grzywnę, którą ustawa szczególna określa kwotowo,
wymierza się z uwzględnieniem dochodów sprawcy, jego warunków osobistych, rodzinnych, stosunków majątkowych i
możliwości zarobkowych. Szczegółową analizę tej dyrektywy zawarto w tezie 2.
4.
Wyeliminowanie dyrektywy szczególnej zakazującej orzekania grzywny w przypadku złej sytuacji ekonomicznej
sprawcy. Nowelą z dnia 20 lutego 2015 r. uchylono art. 58 § 2 k.k., który zawierał dyrektywę szczególną zakazującą orzekania
grzywny, jeżeli dochody sprawcy, jego stosunki majątkowe lub możliwości zarobkowe uzasadniają przekonanie, że sprawca
grzywny nie uiści i nie będzie jej można ściągnąć w drodze egzekucji. W uzasadnieniu projektu k.k. wskazywano, że
wprowadzenie tego zakazu miało prowadzić do uniknięcia "przerzucania obowiązku uiszczania grzywny na barki rodziny, zgodnie
z zasadą, że każda kara (środek karny) powinna mieć charakter dolegliwości osobistej oraz maksymalnie ograniczyć jej
wykonanie w postaci zastępczej kary pozbawienia wolności, co niestety miało dotychczas miejsce. Ustanowiono w ten sposób
zasadę, że należy orzekać taką karę, która może być wykonywana w swej pierwotnej postaci" (uzasadnienie rządowego projektu
ustawy - Kodeks karny, Sejm RP II kadencji, druk nr 1274). Dyrektywa zakazująca orzekania grzywny nieegzekwowalnej i z
tego względu niecelowej była bardzo dobrze zsynchronizowana z wprowadzonym systemem grzywien wymierzanych w stawkach
dziennych, który nakazuje uwzględniać nie tylko cele natury sprawiedliwościowej i prewencyjnej, ale także sytuację
ekonomiczną karanego sprawcy, która może kształtować się bardzo różnie, w tym nierzadko wyjątkowo źle. Orzekanie grzywny
w takiej sytuacji musi prowadzić nieuchronnie do przerzucania jej na barki osób najbliższych lub do egzekwowania jej w postaci
kary zastępczej. Co roku kilkadziesiąt tysięcy skazanych na grzywnę ma zamienianą tę karę z powodu jej nieuiszczenia na
zastępczą karę pozbawienia wolności (zob. dane Ministerstwa Sprawiedliwości prezentowane przez M. Niewiadomską-Krawczyk,
Wykonywanie kary grzywny w świetle przepisów Kodeksu karnego wykonawczego oraz danych statystycznych (w X lat
obowiązywania Kodeksu karnego wykonawczego, red. S. Lelental, G.B. Szczygieł, Białystok 2009, s. 481). Na dzień 31 grudnia
2012 r. w zakładach karnych zastępczą karę pozbawienia wolności odbywało 4037 osób (zob. Rocznik Statystyczny 2014 r., s.
184). W tym stanie faktycznym dziwi uchylenie przepisu art. 58 § 2 k.k. zakazującego orzekania grzywny nieegzekwowalnej,
co, jak podniesiono w uzasadnieniu noweli (uzasadnienie rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy - Kodeks karny oraz
niektórych innych ustaw, Sejm RP VII kadencji, druk nr 2393, s. 13), "zdejmuje (...) z sądu obowiązek badania stanu
majątkowego sprawcy w celu ustalenia zasadności orzeczenia grzywny" - jak można wnosić z treści uzasadnienia, ma to być
pozytywem dokonanej zmiany.
5.
Grzywny samoistne i kumulatywne. Ustawowe granice grzywien samoistnych, orzekanych jako jedyna, samodzielna kara
za przestępstwo, jak i niesamoistnych, orzekanych obok kary pozbawienia wolności - co do zasady (zob. wyjątki w art. 309 i
86 § 2b k.k.) - są jednakowe, zarówno gdy chodzi o liczbę stawek dziennych, które można orzec wobec skazywanego
sprawcy, jak i gdy chodzi o wartości kwotowe możliwe do przyporządkowania stawce dziennej grzywny. Zgodnie z
postanowieniem art. 33 § 2 k.k. grzywna kumulatywna w prawie karnym powszechnym może być orzeczona
wyłącznie obok wymierzonej sprawcy kary pozbawienia wolności, i to tylko tzw. zwykłej (czyli w wymiarze od
miesiąca do lat 15, a w przypadku orzeczenia tej kary w wymiarze nadzwyczajnie obostrzonym do lat 20 - por. art. 38 § 2 k.k.).
Nie można jej orzec obok tzw. długoterminowych kar pozbawienia wolności wymienionych w art. 32 pkt 4 i 5 k.k., tj. razem z
karą 25 lat pozbawienia wolności lub z karą dożywotniego pozbawienia wolności. Grzywnę kumulatywną można orzec
zarówno obok kary bezwzględnego pozbawienia wolności, jak i obok kary pozbawienia wolności, której wykonanie
warunkowo zawieszono na okres próby. Warunkiem orzeczenia grzywny obok kary pozbawienia wolności jest, aby taka
możliwość została przewidziana w przepisie szczególnym upoważniającym do jej orzeczenia (tak jak to uczyniono np. w
art. 289 § 4 k.k. lub w sankcji grożącej za dany typ przestępstwa, co ma miejsce w niektórych przepisach karnych
pozakodeksowych) lub by sprawca dopuścił się przestępstwa (w zasadzie jakiegokolwiek) w celu osiągnięcia korzyści
majątkowej albo aby taką korzyść majątkową z przestępstwa osiągnął (zob. art. 33 § 2 k.k.). Wymóg popełnienia
przestępstwa w celu osiągnięcia korzyści majątkowej oznacza ściśle określoną kierunkowość dokonywanego naruszenia
prawa nastawioną na przysporzenie sobie lub komu innemu (zob. art. 115 § 4 k.k.) określonych składników majątku, tj. takich,
które mają pewną wartość, którą da się wyrazić w pieniądzu, lub nastawioną na uniknięcie strat majątkowych w majątku swoim
lub innej osoby (por. Z. Świda i R.A. Stefański (w Kodeks karny..., red. R.A. Stefański, 2015, s. 286). Warunek osiągnięcia
korzyści majątkowej z przestępstwa jest spełniony, gdy sprawca co prawda nie popełniał przestępstwa po to, aby zyskać
korzyść majątkową, jednak ją faktycznie odniósł, czyli uzyskał przysporzenie majątkowe lub uniknął straty, którą można określić
w pieniądzu. Sformułowanie w art. 33 § 2 k.k. szczególnej dyrektywy upoważniającej do orzeczenia grzywny obok kary
pozbawienia wolności sprawia, że: "Jeżeli z opisu czynu przypisanego oskarżonemu nie wynika aby sąd przyjął, iż sprawca
dopuścił się czynu w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub że korzyść majątkową osiągnął, a do znamion przestępstwa nie
należy działanie w celu osiągnięcia korzyści majątkowej to nie ma podstaw do wymierzenia za ten czyn kary grzywny w oparciu
o dyspozycję art. 33 § 2 k.k." (tak trafnie SN w wyroku z dnia 2 lutego 2010 r., III KK 431/09, OSNwSK 2010, nr 1, poz. 225).
Grzywny kumulatywne mogą mieć charakter grzywien fakultatywnych (możliwych do orzeczenia na zasadzie swobodnego
uznania sądu) lub obligatoryjnych (gdy sąd ma obowiązek orzec grzywnę, skazując sprawcę za dany typ przestępstwa). W
k.k. nie przewidziano grzywien do obligatoryjnego orzekania, można je natomiast znaleźć nierzadko w przepisach karnych
pozakodeksowych. W przypadku orzekania grzywny obok kary pozbawienia wolności należy pamiętać o tym, aby
suma dolegliwości wynikająca z obu tych kar nie wykraczała poza granice sprawiedliwości oraz jawiące się
potrzeby w zakresie prewencji (zob. dyrektywy sądowego wymiaru kary określone w art. 53 § 1 k.k.).
6.
Grzywny orzekane w związku z warunkowym zawieszeniem wykonania orzeczonej kary. Znowelizowany dnia 20
lutego 2015 r. przepis art. 71 k.k. utrzymuje możliwość wymierzenia grzywny wobec sprawcy skazywanego na karę pozbawienia
wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, jeżeli orzeczenie kary grzywny na innej podstawie prawnej nie jest
możliwe. Grzywna ma w tym przypadku stanowić realną dolegliwość zadawaną sprawcy w sytuacji, gdy sąd postanowił dać
danemu sprawcy szansę i zawiesił mu orzeczoną karę pozbawienia wolności na okres próby. Ma ona przeciwdziałać poczuciu
bezkarności sprawcy w odbiorze własnym i społeczeństwa. Przepis art. 71 k.k. jest podstawą wymierzenia kary grzywny tylko
wtedy, gdy niemożliwe jest jej wymierzenie na innej podstawie, tj. na podstawie pozwalającego na to przepisu ogólnego
art. 33 § 2 k.k. lub pozwalającego (albo obligującego) przepisu szczególnego określającego typ przestępstwa przypisanego
sprawcy i grożącą sankcję. Nowością jest brak ograniczenia wysokości grzywny w jej górnym pułapie (przed
nowelizacją k.k. z dnia 20 lutego 2015 r., która weszła w życie 1 lipca 2015 r., było to maksymalnie 270 stawek dziennych),
którą sądy będą mogły teraz wymierzać w pełnym wymiarze, określonym w art. 33 § 1 k.k., tj. od 10 do 540 stawek
dziennych. Wartość stawki dziennej, tak jak dotąd, może wynosić minimum 10 złotych, a maksimum 2000 złotych i jest
zależna od sytuacji ekonomicznej sprawcy (zob. art. 33 § 3 k.k.). W związku z rezygnacją przez k.k. z możliwości warunkowego
zawieszenia wykonania orzeczonej kary ograniczenia wolności konsekwentnie wyeliminowano orzekanie grzywny w miejsce
kary zawieszonej (por. art. 69 § 1 i art. 71 § 1 k.k.).
Obowiązujące systemy wymiaru kary grzywny. Zgodnie z przyjętym założeniem k.k. miał zerwać z obowiązującym u nas
systemem wymierzania grzywien kwotowych i wprowadzić w to miejsce system wymiaru grzywien w stawkach dziennych. Z
powodu braku konsekwencji ustawodawcy założenia tego nie udało się zrealizować w pełnym zakresie, w wyniku czego system
wymiaru grzywien w stawkach dziennych jest co prawda dominujący, ale obok niego funkcjonuje równolegle
wymiar grzywien w systemie kwotowym. Zagrożenie grzywnami kwotowymi, zarówno samoistnymi, jak i kumulatywnymi
albo do alternatywnego orzekania, jest przewidziane w sankcjach niektórych typów przestępstw, które zostały spenalizowane
poza k.k. już po dacie uchwalenia tego kodeksu (zob. np. sankcje w art. 171 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe,
tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 128 z późn. zm.). Równocześnie należy zauważyć, że co prawda w art. 11 § 1 ustawy z dnia
6 czerwca 1997 r. - Przepisy wprowadzające Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 554 z późn. zm.) postanowiono, że grzywny
przewidziane w ustawach szczególnych wymierza się według zasad przewidzianych w k.k. (czyli w stawkach dziennych), ale w
§ 2 tejże ustawy wskazano, że nie dotyczy to ustawy karnej skarbowej, a także wypadków, w których ustawa szczególna określa
grzywnę kwotowo. Tym samym przesądzono o współistnieniu w prawie karnym powszechnym dwóch różnych systemów
wymiaru grzywien za przestępstwa, przysparzając sądom wielu problemów. Ponadto daje się niekiedy zauważyć rażącą
niespójność i alogiczność w kształtowaniu sankcji karnych w tych samych aktach prawnych, a nawet w tych samych przepisach.
I tak np. w powołanym powyżej art. 171 pr. bank. w ust. 1-3 i 5-7 przewidziane są w sankcjach grzywny kwotowe do
kumulatywnego bądź alternatywnego stosowania z karą pozbawienia wolności, a w ust. 4 tego przepisu przewidziana jest w
sankcji grzywna (bez bliższego jej określenia) i kara pozbawienia wolności do lat 3, co - zgodnie z art. 11 § 1 p.w.k.k. - obliguje
sądy do jej wymierzania w systemie stawek dziennych. Podobnie jest w innych ustawach szczególnych.
2.
Wymiar grzywien w stawkach dziennych. Proces wymiaru grzywien w systemie stawek dziennych odbywa się
dwuetapowo. Zgodnie ze wskazaniami zawartymi w art. 33 § 1 k.k. najpierw należy określić liczbę stawek wymierzaną
danemu sprawcy za przypisany czyn przestępny, a następnie określić wysokość kwotową jednej stawki. Jeżeli
ustawa nie stanowi inaczej, to najniższa liczba stawek dziennych wynosi 10, a najwyższa 540 (górny próg został
podniesiony z 360 stawek do 540 stawek ustawą z dnia 5 listopada 2009 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny, ustawy - Kodeks
postępowania karnego, ustawy - Kodeks karny wykonawczy, ustawy - Kodeks karny skarbowy oraz niektórych innych ustaw,
Dz. U. Nr 206, poz. 1589 z późn. zm.). Wyższą górną granicę sięgającą 3000 stawek dziennych (podniesioną wskazaną
nowelą z 2000 stawek) przewidziano w art. 309 k.k. za trzy typy przestępstw z grupy gospodarczych z art. 296 § 3, art.
297 § 1 i art. 299 k.k. dla grzywien orzekanych obok kary pozbawienia wolności. Wyższe górne granice grzywien sięgające 810
stawek dziennych są możliwe także do orzeczenia w przypadku wymierzania kary grzywny nadzwyczajnie obostrzonej (zob.
art. 38 § 2 k.k.), a także kary łącznej grzywny (zob. art. 86 § 1 k.k.), przy czym zaznaczyć należy, że przy wymierzaniu kary
łącznej grzywny na podstawie grzywien w wymiarach wyższych niż przewidziane w art. 33 § 1 k.k. dopuszcza się orzekanie
kary łącznej w wymiarze do 4500 stawek dziennych, a nawet powyżej tej granicy (zob. art. 86 § 2b k.k.). Należy w tym miejscu
zaznaczyć, że co do zasady ustawowe granice grzywien samoistnych i niesamoistnych (tj. kumulatywnych, orzekanych łącznie
z karą pozbawienia wolności) są takie same. Tylko w nielicznych, wyjątkowych przypadkach (wskazanych powyżej) jest inaczej.
Sąd przy wymierzaniu liczby stawek dziennych grzywny - tak jak przy wymierzaniu każdej innej kary - ma obowiązek
kierować się dyrektywami ogólnymi wymiaru kary sformułowanymi w art. 53 § 1 k.k., a więc uwzględniać stopień
społecznej szkodliwości popełnionego czynu, cele zapobiegawcze i wychowawcze, które ma osiągnąć w stosunku do skazanego
sprawcy, oraz potrzeby w zakresie prewencji ogólnej, bacząc przy tym, aby dolegliwość wynikająca z orzeczonej kary nie
przekraczała stopnia winy sprawcy. Ten etap wymiaru kary grzywny decyduje zatem o jej surowości odpowiadającej potrzebom
czynienia zadość sprawiedliwości i potrzebom w obszarze prewencji. W drugim etapie sąd określa wysokość kwotową jednej
stawki, której - zgodnie z art. 33 § 3 k.k. - minimum może wynosić 10 złotych, a maksimum 2000 złotych. Przy
ustalaniu wartości kwotowej stawki dziennej grzywny sąd musi się kierować dyrektywą szczególną sformułowaną
w art. 33 § 3 k.k. specjalnie dla wymiaru stawki dziennej grzywny, zobowiązującą do uwzględniania sytuacji
ekonomicznej sprawcy. Sąd ma obowiązek wziąć pod uwagę: dochody sprawcy, jego warunki osobiste, rodzinne, stosunki
majątkowe i możliwości zarobkowe. Dochody sprawcy to ogół jego dochodów osobistych uzyskiwanych ze wszystkich
możliwych, legalnych źródeł dochodów, a w tym w szczególności dochody uzyskiwane z tytułu: wynagrodzenia za pracę, prac
zleconych, umowy o dzieło, prowizji, prowadzenia działalności gospodarczej, renty, emerytury, najmu, dzierżawy, odsetek od
lokat bankowych, posiadania udziałów w spółkach prawa handlowego (zob. V. Konarska-Wrzosek (w
Kodeks karny..., red. R.A. Stefański, 2015, s. 394). Podstawowym źródłem informacji o dochodach sprawcy powinny być roczne zeznania podatkowe
składane corocznie do urzędów skarbowych, które każdy podatnik ma obowiązek przechowywać przez 5 lat od zakończenia
roku kalendarzowego, w którym się rozliczał z dochodów roku poprzedniego i które w systemie komputerowym mają
odpowiednie urzędy skarbowe. Warunki osobiste sprawcy to te, które cechują jego osobę pod innymi względami niż rodzinne
i finansowe, takie jak np.: wiek, wykształcenie, zawód, stan zdrowia (zob. G. Łabuda (w
Kodeks karny. Część ogólna..., red. J. Giezek, Warszawa 2012, s. 288). Warunki rodzinne sprawcy to jego sytuacja związana z posiadaniem lub nie rodziny na
utrzymaniu, a zwłaszcza dzieci i ich liczby oraz wieku; żony (męża) mającej własne dochody albo będącej na utrzymaniu
sprawcy itp. Stosunki majątkowe to aktualna sytuacja majątkowa sprawcy, a zwłaszcza posiadany przez niego majątek
ruchomy i nieruchomy, którego jest właścicielem lub współwłaścicielem, z uwzględnieniem obciążeń w postaci zaciągniętych
kredytów na ich zakup a pozostających do spłacenia, w tym zabezpieczonych hipoteką, oraz posiadane oszczędności, akcje i
udziały w spółkach prawa handlowego. Możliwości zarobkowe sprawcy to jego możliwości w zakresie uzyskiwania dochodów,
uzależnione od wieku, stanu zdrowia i posiadanych kwalifikacji zawodowych oraz od sytuacji panującej aktualnie na rynku pracy
(zob. V. Konarska-Wrzosek (w
Kodeks karny..., red. R.A. Stefański, 2015, s. 394). Tej całościowej oceny sytuacji ekonomicznej sprawcy wymaganej przez art. 33 § 3 k.k. dla odpowiedniego określenia wartości kwotowej stawki dziennej
stanowiącej jeden z dwóch elementów bazowych dla wyliczenia kary grzywny, którą będzie musiał uiścić sprawca, należy
dokonywać na czas wyrokowania przez sąd I instancji (a nie na czas popełnienia przestępstwa), przy czym nie można
się ograniczać wyłącznie do oceny aktualnej sytuacji materialnej sprawcy, ale należy brać pod uwagę także tę prognozowaną
na czas wykonywania wyroku, czyli oceniać możliwości uiszczenia grzywny przez skazanego przez pryzmat ewentualnej zmiany
jego sytuacji majątkowej i osobistej po wydaniu wyroku (por. wyrok SA w Lublinie z dnia 24 lutego 2000 r., II AKa 15/00, OSA
2000, z. 9, poz. 65). Jak trafnie podnosi SA we Wrocławiu: "Wielkością stawki dziennej nie można określać surowości kary
grzywny" (tak w wyroku z dnia 25 kwietnia 2012 r., II AKa 57/12, LEX nr 1163709). Zróżnicowana wielkość stawki dziennej
grzywny ma gwarantować analogiczny stopień dolegliwości wynikający z całej orzeczonej kary grzywny, zadawanej sprawcom
o zróżnicowanej zamożności, oraz to, że będzie ona możliwa do udźwignięcia przez ukaranego sprawcę. Przy określaniu
wysokości stawki dziennej grzywny "należy eliminować możliwość przerzucania ciężaru grzywny na barki rodziny" (zob. M.
Melezini (w
System Prawa Karnego, t. 6, Kary i środki karne, poddanie sprawcy próbie, red. M. Melezini, Warszawa 2010, s. 313), pamiętając, że grzywna jako kara kryminalna jest dolegliwością o charakterze osobistym. Pomimo że nie wymaga tego
ustawa, to jednak przy wymiarze grzywny w stawkach dziennych sąd powinien w wyroku skazującym nie tylko określić liczbę
orzeczonych stawek i wartość kwotową jednej stawki, ale ponadto podać ogólną kwotę grzywny konieczną do zapłacenia przez
sprawcę, tak aby wiedział on, jaka dolegliwość została wobec niego orzeczona i jaką sumę pieniędzy ma wpłacić tytułem kary
grzywny. Jest to potrzebne do zapewnienia komunikatywności wydawanych wyroków, a ponadto do określenia opłaty oraz
wykonania orzeczonej kary bez dodatkowych zarzutów, sporów i orzeczeń (por. wyrok SA w Krakowie z dnia 12 października
2000 r., II AKa 168/00, KZS 2000, z. 11, poz. 38).
3.
Grzywny kwotowe i ich wymiar. Wymiar grzywien kwotowych za przestępstwa był przez długie lata obowiązywania k.k.
bardzo problematyczny. W związku z zamierzonym całkowitym przejściem w obszarze prawa karnego powszechnego i
skarbowego na system wymiaru grzywien w stawkach dziennych k.k. nie określał ani dolnych, ani górnych granic grzywien
kwotowych, ani dyrektyw szczególnych ich wymiaru. Z kolei przepisy szczególne, których sankcje przewidywały grzywny
kwotowe, określały - co do zasady - tylko ich górne granice, i to na dość zróżnicowanym poziomie. W doktrynie i orzecznictwie
próbowano wypełnić tę lukę w prawie, proponując różne dolne granice grzywien kwotowych z odpowiednią argumentacją
przemawiającą za przyjęciem takiej, a nie innej stawki. J. Majewski i B. Kolasiński (zob. J. Majewski, O niektórych wątpliwościach
związanych z wykładnią przepisów dotyczących orzekania grzywny w nowym kodeksie karnym, Palestra 1998, nr 3-4, s. 12; B.
Kolasiński, Kara grzywny w kodeksie karnym, Prok. i Pr. 1999, nr 3, s. 32-33), a w ślad za nimi i SN w uchwale z dnia 21 maja
2004 r., I KZP 4/04, OSNKW 2004, poz. 924, opowiedzieli się za kwotą 1 złotego jako najniższą dopuszczalną wartością grzywny
kwotowej. Pisząca te słowa przekonywała o zasadności przyjmowania 100 złotych jako dolnej granicy grzywien kwotowych
grożących i możliwych do orzeczenia za przestępstwa pozakodeksowe zagrożone grzywną kwotową, argumentując wymiar na
takim poziomie wysokością minimalnej grzywny możliwą do orzeczenia w systemie grzywien określanych w stawkach dziennych,
w którym pomnożenie minimum 10 stawek przez minimalną wartość jednej stawki wynoszącą 10 złotych daje grzywnę w
wysokości 100 złotych (zob. V. Konarska-Wrzosek, Projektowane zmiany w prawie karnym w zakresie kary grzywny i dyrektyw
jej wymiaru, PiP 2001, z. 5, s. 49). Taką też dolną granicę ustawowego zagrożenia grzywną kwotową przyjął ustawodawca w
dodanym nowelą z dnia 5 listopada 2009 r. przepisie art. 11 § 4 p.w.k.k., wskazując, że ilekroć ustawa szczególna nie reguluje
dolnej granicy ustawowego zagrożenia grzywną określoną kwotowo, to granicę tę ustala się na 100 złotych. Wskazaną nowelą
z 2009 r. dodano także przepis art. 11 § 3 p.w.k.k., w którym zawarto szczególną dyrektywę wymiaru grzywny kwotowej -
analogiczną do tej sformułowanej w art. 33 § 3 k.k. - w myśl której grzywnę, którą ustawa szczególna określa kwotowo,
wymierza się z uwzględnieniem dochodów sprawcy, jego warunków osobistych, rodzinnych, stosunków majątkowych i
możliwości zarobkowych. Szczegółową analizę tej dyrektywy zawarto w tezie 2.
4.
Wyeliminowanie dyrektywy szczególnej zakazującej orzekania grzywny w przypadku złej sytuacji ekonomicznej
sprawcy. Nowelą z dnia 20 lutego 2015 r. uchylono art. 58 § 2 k.k., który zawierał dyrektywę szczególną zakazującą orzekania
grzywny, jeżeli dochody sprawcy, jego stosunki majątkowe lub możliwości zarobkowe uzasadniają przekonanie, że sprawca
grzywny nie uiści i nie będzie jej można ściągnąć w drodze egzekucji. W uzasadnieniu projektu k.k. wskazywano, że
wprowadzenie tego zakazu miało prowadzić do uniknięcia "przerzucania obowiązku uiszczania grzywny na barki rodziny, zgodnie
z zasadą, że każda kara (środek karny) powinna mieć charakter dolegliwości osobistej oraz maksymalnie ograniczyć jej
wykonanie w postaci zastępczej kary pozbawienia wolności, co niestety miało dotychczas miejsce. Ustanowiono w ten sposób
zasadę, że należy orzekać taką karę, która może być wykonywana w swej pierwotnej postaci" (uzasadnienie rządowego projektu
ustawy - Kodeks karny, Sejm RP II kadencji, druk nr 1274). Dyrektywa zakazująca orzekania grzywny nieegzekwowalnej i z
tego względu niecelowej była bardzo dobrze zsynchronizowana z wprowadzonym systemem grzywien wymierzanych w stawkach
dziennych, który nakazuje uwzględniać nie tylko cele natury sprawiedliwościowej i prewencyjnej, ale także sytuację
ekonomiczną karanego sprawcy, która może kształtować się bardzo różnie, w tym nierzadko wyjątkowo źle. Orzekanie grzywny
w takiej sytuacji musi prowadzić nieuchronnie do przerzucania jej na barki osób najbliższych lub do egzekwowania jej w postaci
kary zastępczej. Co roku kilkadziesiąt tysięcy skazanych na grzywnę ma zamienianą tę karę z powodu jej nieuiszczenia na
zastępczą karę pozbawienia wolności (zob. dane Ministerstwa Sprawiedliwości prezentowane przez M. Niewiadomską-Krawczyk,
Wykonywanie kary grzywny w świetle przepisów Kodeksu karnego wykonawczego oraz danych statystycznych (w
X lat obowiązywania Kodeksu karnego wykonawczego, red. S. Lelental, G.B. Szczygieł, Białystok 2009, s. 481). Na dzień 31 grudnia
2012 r. w zakładach karnych zastępczą karę pozbawienia wolności odbywało 4037 osób (zob. Rocznik Statystyczny 2014 r., s.
184). W tym stanie faktycznym dziwi uchylenie przepisu art. 58 § 2 k.k. zakazującego orzekania grzywny nieegzekwowalnej,
co, jak podniesiono w uzasadnieniu noweli (uzasadnienie rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy - Kodeks karny oraz
niektórych innych ustaw, Sejm RP VII kadencji, druk nr 2393, s. 13), "zdejmuje (...) z sądu obowiązek badania stanu
majątkowego sprawcy w celu ustalenia zasadności orzeczenia grzywny" - jak można wnosić z treści uzasadnienia, ma to być
pozytywem dokonanej zmiany.
5.
Grzywny samoistne i kumulatywne. Ustawowe granice grzywien samoistnych, orzekanych jako jedyna, samodzielna kara
za przestępstwo, jak i niesamoistnych, orzekanych obok kary pozbawienia wolności - co do zasady (zob. wyjątki w art. 309 i
86 § 2b k.k.) - są jednakowe, zarówno gdy chodzi o liczbę stawek dziennych, które można orzec wobec skazywanego
sprawcy, jak i gdy chodzi o wartości kwotowe możliwe do przyporządkowania stawce dziennej grzywny. Zgodnie z
postanowieniem art. 33 § 2 k.k. grzywna kumulatywna w prawie karnym powszechnym może być orzeczona
wyłącznie obok wymierzonej sprawcy kary pozbawienia wolności, i to tylko tzw. zwykłej (czyli w wymiarze od
miesiąca do lat 15, a w przypadku orzeczenia tej kary w wymiarze nadzwyczajnie obostrzonym do lat 20 - por. art. 38 § 2 k.k.).
Nie można jej orzec obok tzw. długoterminowych kar pozbawienia wolności wymienionych w art. 32 pkt 4 i 5 k.k., tj. razem z
karą 25 lat pozbawienia wolności lub z karą dożywotniego pozbawienia wolności. Grzywnę kumulatywną można orzec
zarówno obok kary bezwzględnego pozbawienia wolności, jak i obok kary pozbawienia wolności, której wykonanie
warunkowo zawieszono na okres próby. Warunkiem orzeczenia grzywny obok kary pozbawienia wolności jest, aby taka
możliwość została przewidziana w przepisie szczególnym upoważniającym do jej orzeczenia (tak jak to uczyniono np. w
art. 289 § 4 k.k. lub w sankcji grożącej za dany typ przestępstwa, co ma miejsce w niektórych przepisach karnych
pozakodeksowych) lub by sprawca dopuścił się przestępstwa (w zasadzie jakiegokolwiek) w celu osiągnięcia korzyści
majątkowej albo aby taką korzyść majątkową z przestępstwa osiągnął (zob. art. 33 § 2 k.k.). Wymóg popełnienia
przestępstwa w celu osiągnięcia korzyści majątkowej oznacza ściśle określoną kierunkowość dokonywanego naruszenia
prawa nastawioną na przysporzenie sobie lub komu innemu (zob. art. 115 § 4 k.k.) określonych składników majątku, tj. takich,
które mają pewną wartość, którą da się wyrazić w pieniądzu, lub nastawioną na uniknięcie strat majątkowych w majątku swoim
lub innej osoby (por. Z. Świda i R.A. Stefański (w
Kodeks karny..., red. R.A. Stefański, 2015, s. 286). Warunek osiągnięcia korzyści majątkowej z przestępstwa jest spełniony, gdy sprawca co prawda nie popełniał przestępstwa po to, aby zyskać
korzyść majątkową, jednak ją faktycznie odniósł, czyli uzyskał przysporzenie majątkowe lub uniknął straty, którą można określić
w pieniądzu. Sformułowanie w art. 33 § 2 k.k. szczególnej dyrektywy upoważniającej do orzeczenia grzywny obok kary
pozbawienia wolności sprawia, że: "Jeżeli z opisu czynu przypisanego oskarżonemu nie wynika aby sąd przyjął, iż sprawca
dopuścił się czynu w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub że korzyść majątkową osiągnął, a do znamion przestępstwa nie
należy działanie w celu osiągnięcia korzyści majątkowej to nie ma podstaw do wymierzenia za ten czyn kary grzywny w oparciu
o dyspozycję art. 33 § 2 k.k." (tak trafnie SN w wyroku z dnia 2 lutego 2010 r., III KK 431/09, OSNwSK 2010, nr 1, poz. 225).
Grzywny kumulatywne mogą mieć charakter grzywien fakultatywnych (możliwych do orzeczenia na zasadzie swobodnego
uznania sądu) lub obligatoryjnych (gdy sąd ma obowiązek orzec grzywnę, skazując sprawcę za dany typ przestępstwa). W
k.k. nie przewidziano grzywien do obligatoryjnego orzekania, można je natomiast znaleźć nierzadko w przepisach karnych
pozakodeksowych. W przypadku orzekania grzywny obok kary pozbawienia wolności należy pamiętać o tym, aby
suma dolegliwości wynikająca z obu tych kar nie wykraczała poza granice sprawiedliwości oraz jawiące się
potrzeby w zakresie prewencji (zob. dyrektywy sądowego wymiaru kary określone w art. 53 § 1 k.k.).
6.
Grzywny orzekane w związku z warunkowym zawieszeniem wykonania orzeczonej kary. Znowelizowany dnia 20
lutego 2015 r. przepis art. 71 k.k. utrzymuje możliwość wymierzenia grzywny wobec sprawcy skazywanego na karę pozbawienia
wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, jeżeli orzeczenie kary grzywny na innej podstawie prawnej nie jest
możliwe. Grzywna ma w tym przypadku stanowić realną dolegliwość zadawaną sprawcy w sytuacji, gdy sąd postanowił dać
danemu sprawcy szansę i zawiesił mu orzeczoną karę pozbawienia wolności na okres próby. Ma ona przeciwdziałać poczuciu
bezkarności sprawcy w odbiorze własnym i społeczeństwa. Przepis art. 71 k.k. jest podstawą wymierzenia kary grzywny tylko
wtedy, gdy niemożliwe jest jej wymierzenie na innej podstawie, tj. na podstawie pozwalającego na to przepisu ogólnego
art. 33 § 2 k.k. lub pozwalającego (albo obligującego) przepisu szczególnego określającego typ przestępstwa przypisanego
sprawcy i grożącą sankcję. Nowością jest brak ograniczenia wysokości grzywny w jej górnym pułapie (przed
nowelizacją k.k. z dnia 20 lutego 2015 r., która weszła w życie 1 lipca 2015 r., było to maksymalnie 270 stawek dziennych),
którą sądy będą mogły teraz wymierzać w pełnym wymiarze, określonym w art. 33 § 1 k.k., tj. od 10 do 540 stawek
dziennych. Wartość stawki dziennej, tak jak dotąd, może wynosić minimum 10 złotych, a maksimum 2000 złotych i jest
zależna od sytuacji ekonomicznej sprawcy (zob. art. 33 § 3 k.k.). W związku z rezygnacją przez k.k. z możliwości warunkowego
zawieszenia wykonania orzeczonej kary ograniczenia wolności konsekwentnie wyeliminowano orzekanie grzywny w miejsce
kary zawieszonej (por. art. 69 § 1 i art. 71 § 1 k.k.).