1.
Pojęcie korzyści. Przepis art. 45 k.k. przewiduje przepadek bezpośrednich i pośrednich korzyści uzyskanych z czynu
zabronionego. Niewątpliwie korzyść majątkowa jest pojęciem szerszym od przedmiotu, o którym mowa w art. 44 k.k.,
gdyż poza dobrami materialnymi o wartości majątkowej w grę wchodzą tu także prawa majątkowe (zob. także
komentarz do art. 115 § 4 k.k.). Słusznie się przy tym wskazuje, że przedmiot pochodzący z czynu zabronionego, o którym
mowa w art. 44 § 1 k.k., stanowi jednocześnie korzyść majątkową (K. Postulski, M. Siwek, Przepadek..., s. 121). Stąd też jeżeli
rzecz pochodząca z czynu zabronionego podlega przepadkowi na podstawie art. 44 § 1 k.k., to w takim zakresie wyłączone jest
stosowanie art. 45 § 1 k.k. (tamże, s. 123). Korzyść pośrednia to niewątpliwie każda korzyść będąca następstwem dalszej
konwersji mienia lub innych praw majątkowych uzyskanych z czynu zabronionego na inne aktywa. Oczywiście wykazanie takiej
konwersji jest bardzo utrudnione. Wydaje się także, że z uwagi na brak jasnego stanowiska polskiej ustawy w tej materii korzyść
pośrednia nie powinna obejmować dochodów, jakie uzyskał legalnie sprawca, dysponując korzyścią bezpośrednią (np. przez
inwestycję w walory giełdowe), czyli wartość korzyści pośredniej objętej przepadkiem powinna odpowiadać wartości korzyści
bezpośredniej (tak A. Marek, Kodeks karny..., 2010, s. 158). Należy podkreślić, że art. 5 lit. c Konwencji Rady Europy o praniu,
ujawnianiu, zajmowaniu i konfiskacie dochodów pochodzących z przestępstwa oraz o finansowaniu terroryzmu, sporządzonej w
Warszawie dnia 16 maja 2005 r. (Dz. U. z 2008 r. Nr 165, poz. 1028) jasno stanowi, że przepadkiem powinny być objęte
również dochody legalnie uzyskane z korzyści bezpośrednio pochodzących z czynu zabronionego. Nie można wykluczyć, że
skoro norma prawa międzynarodowego została przyjęta do stosowania w Polsce, a norma ta nadaje się do
bezpośredniego stosowania, to będzie ona miała wpływ na szeroką wykładnię korzyści pośrednich.
2.
Korzyść jako przychód, a nie zysk. Korzyść to przychód pieniężny (np. cena sprzedanych narkotyków) lub cała wartość
mienia uzyskanego z przestępstwa. Nie uwzględnia się tu wydatków związanych z uzyskaniem tego rodzaju korzyści. Innymi
słowy, korzyść nie może być rozumiana tylko jako osiągnięty zysk, czyli nadwyżka wpływów nad wydatkami. Nie
stosuje się tu bowiem kryteriów analogicznych do działalności gospodarczej, gdyż mamy tu do czynienia z działalnością
bezprawną, do której tego rodzaju kryteria nie mogą mieć zastosowania (wyrok SA we Wrocławiu z dnia 14 marca 2013 r., II
AKa 58/13, LEX nr 1313472).
3.
Związek korzyści z osądzonym przestępstwem. Przepadek może dotyczyć korzyści bezpośrednio lub pośrednio
pochodzących z czynu osądzonego w danej sprawie (por. wyrok SN z dnia 21 października 1974 r., II KR 186/74, OSNPG 1975,
nr 3, poz. 34, czy też wyrok SN z dnia 31 marca 2005 r., IV KK 75/05, LEX nr 148222, dotyczące owoców przestępstwa, które
z pewnością dotyczą także korzyści). Oznacza to, że efektywność przepadku, jako środka mającego na celu pozbawienie
sprawcy korzyści uzyskanych z przestępczej aktywności, jest zależna od "pojemności" zarzutu i zakresu wydanego wyroku
skazującego (zob. T. Oczkowski, Przepadek..., s. 424-425). Takie stanowisko wynika przede wszystkim z braku w polskim
prawie karnym tzw. rozszerzonego przepadku, który pozwoliłby na objęcie przepadkiem mienia sprawcy ponad wartość
zarzucanego mu czynu, o ile mienie to może pochodzić z działalności przestępczej skazanego sprawcy (zob. tamże, s. 417-418,
art. 4 ust. 2 oraz art. 5 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/42/UE z dnia 3 kwietnia 2014 r. w sprawie
zabezpieczenia i konfiskaty narzędzi służących do popełnienia przestępstwa i korzyści pochodzących z przestępstwa w Unii
Europejskiej, Dz. Urz. UE L 127 z 29.04.2014 r., s. 39, jednoznacznie wskazują na możliwość wprowadzenia przez państwa
członkowskie innych niż karne środków prawnych, mających na celu pozbawienie sprawców aktywów uzyskanych z działalności
przestępczej).
4.
Domniemania dotyczące przepadku korzyści. Nowela k.k. z 2003 r. wprowadziła do art. 45 k.k. dwa szerokie domniemania
mające na celu zwiększenie efektywności przepadku korzyści (w sferze tzw. standardu międzynarodowego lub unijnego takie
rozwiązanie prawne pojawiło się po raz pierwszy w art. 5 ust. 7 Konwencji ONZ o zwalczaniu nielegalnego obrotu środkami
odurzającymi i substancjami psychotropowymi, sporządzonej w Wiedniu dnia 20 grudnia 1988 r., Dz. U. z 1995 r. Nr 15, poz.
69). Ustawa karna przyjmuje tu prawną fikcję, że w pewnych okolicznościach dane mienie jest korzyścią pochodzącą z czynu
zabronionego sprawcy. Domniemania te wiążą się z odwróceniem ciężaru dowodowego, gdyż to na skazanym sprawcy
spoczywa obowiązek wykazania legalnego pochodzenia posiadanych aktywów. Niemniej jednak konieczne jest tu ustalenie
konkretnego mienia i wykazanie okoliczności spoczywających u podstaw objęcia danego mienia domniemaniem przestępczego
pochodzenia. Warunkiem objęcia określonego mienia domniemaniami z art. 45 § 2 i 3 k.k. jest również wydanie przez sąd karny
wyroku skazującego.
5.
Mienie we władaniu sprawcy jako korzyść. Pierwsze domniemanie dotyczy mienia, którym sprawca choćby faktycznie
dysponuje od dnia popełnienia przestępstwa do dnia wydania wyroku skazującego. Nie ma tu znaczenia, czy danym mieniem
skazany wyłącznie włada, czy też tylko ma do niego jakikolwiek tytuł prawny. Z pewnością jednak krótkotrwałe, okazjonalne
posiadanie wartościowej rzeczy, przy braku tytułu prawnego do niej, nie jest okolicznością wystarczającą do objęcia danej
rzeczy domniemaniem przestępnego jej pochodzenia.
6.
Mienie wydane przez sprawcę jako korzyść. Drugie z domniemań przestępczego pochodzenia korzyści majątkowych
dotyczy mienia uzyskanego od sprawcy przez inne osoby w takim samym okresie, tj. od dnia dokonania zarzucanego czynu do
dnia wydania wyroku skazującego. Wykazanie faktu przejścia danego mienia od sprawcy do innej osoby pozwala przyjąć, że
jest to nadal mienie skazanego sprawcy, a więc mienie, które może być objęte domniemaniem z art. 45 § 2 k.k. Nowela z
dnia 20 lipca 2015 r. wprowadziła tu jedną zmianę o charakterze gwarancyjnym. Obecnie konieczne jest
wykazanie przejścia faktycznego lub prawnego danej korzyści od sprawcy do innej osoby, samo
uprawdopodobnienie tego rodzaju okoliczności jest już niewystarczające.
7.
Korzyść znacznej wartości. Kodeks nie definiuje pojęcia korzyści o znacznej wartości, dlatego też za racjonalne należy uznać
stanowisko, aby przy wykładni tego pojęcia odwoływać się do pojęcia mienia znacznej wartości, o którym mowa w art. 115 § 5
k.k. (tak A. Marek, Kodeks karny..., 2010, s. 160).
Pojęcie korzyści. Przepis art. 45 k.k. przewiduje przepadek bezpośrednich i pośrednich korzyści uzyskanych z czynu
zabronionego. Niewątpliwie korzyść majątkowa jest pojęciem szerszym od przedmiotu, o którym mowa w art. 44 k.k.,
gdyż poza dobrami materialnymi o wartości majątkowej w grę wchodzą tu także prawa majątkowe (zob. także
komentarz do art. 115 § 4 k.k.). Słusznie się przy tym wskazuje, że przedmiot pochodzący z czynu zabronionego, o którym
mowa w art. 44 § 1 k.k., stanowi jednocześnie korzyść majątkową (K. Postulski, M. Siwek, Przepadek..., s. 121). Stąd też jeżeli
rzecz pochodząca z czynu zabronionego podlega przepadkowi na podstawie art. 44 § 1 k.k., to w takim zakresie wyłączone jest
stosowanie art. 45 § 1 k.k. (tamże, s. 123). Korzyść pośrednia to niewątpliwie każda korzyść będąca następstwem dalszej
konwersji mienia lub innych praw majątkowych uzyskanych z czynu zabronionego na inne aktywa. Oczywiście wykazanie takiej
konwersji jest bardzo utrudnione. Wydaje się także, że z uwagi na brak jasnego stanowiska polskiej ustawy w tej materii korzyść
pośrednia nie powinna obejmować dochodów, jakie uzyskał legalnie sprawca, dysponując korzyścią bezpośrednią (np. przez
inwestycję w walory giełdowe), czyli wartość korzyści pośredniej objętej przepadkiem powinna odpowiadać wartości korzyści
bezpośredniej (tak A. Marek, Kodeks karny..., 2010, s. 158). Należy podkreślić, że art. 5 lit. c Konwencji Rady Europy o praniu,
ujawnianiu, zajmowaniu i konfiskacie dochodów pochodzących z przestępstwa oraz o finansowaniu terroryzmu, sporządzonej w
Warszawie dnia 16 maja 2005 r. (Dz. U. z 2008 r. Nr 165, poz. 1028) jasno stanowi, że przepadkiem powinny być objęte
również dochody legalnie uzyskane z korzyści bezpośrednio pochodzących z czynu zabronionego. Nie można wykluczyć, że
skoro norma prawa międzynarodowego została przyjęta do stosowania w Polsce, a norma ta nadaje się do
bezpośredniego stosowania, to będzie ona miała wpływ na szeroką wykładnię korzyści pośrednich.
2.
Korzyść jako przychód, a nie zysk. Korzyść to przychód pieniężny (np. cena sprzedanych narkotyków) lub cała wartość
mienia uzyskanego z przestępstwa. Nie uwzględnia się tu wydatków związanych z uzyskaniem tego rodzaju korzyści. Innymi
słowy, korzyść nie może być rozumiana tylko jako osiągnięty zysk, czyli nadwyżka wpływów nad wydatkami. Nie
stosuje się tu bowiem kryteriów analogicznych do działalności gospodarczej, gdyż mamy tu do czynienia z działalnością
bezprawną, do której tego rodzaju kryteria nie mogą mieć zastosowania (wyrok SA we Wrocławiu z dnia 14 marca 2013 r., II
AKa 58/13, LEX nr 1313472).
3.
Związek korzyści z osądzonym przestępstwem. Przepadek może dotyczyć korzyści bezpośrednio lub pośrednio
pochodzących z czynu osądzonego w danej sprawie (por. wyrok SN z dnia 21 października 1974 r., II KR 186/74, OSNPG 1975,
nr 3, poz. 34, czy też wyrok SN z dnia 31 marca 2005 r., IV KK 75/05, LEX nr 148222, dotyczące owoców przestępstwa, które
z pewnością dotyczą także korzyści). Oznacza to, że efektywność przepadku, jako środka mającego na celu pozbawienie
sprawcy korzyści uzyskanych z przestępczej aktywności, jest zależna od "pojemności" zarzutu i zakresu wydanego wyroku
skazującego (zob. T. Oczkowski, Przepadek..., s. 424-425). Takie stanowisko wynika przede wszystkim z braku w polskim
prawie karnym tzw. rozszerzonego przepadku, który pozwoliłby na objęcie przepadkiem mienia sprawcy ponad wartość
zarzucanego mu czynu, o ile mienie to może pochodzić z działalności przestępczej skazanego sprawcy (zob. tamże, s. 417-418,
art. 4 ust. 2 oraz art. 5 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/42/UE z dnia 3 kwietnia 2014 r. w sprawie
zabezpieczenia i konfiskaty narzędzi służących do popełnienia przestępstwa i korzyści pochodzących z przestępstwa w Unii
Europejskiej, Dz. Urz. UE L 127 z 29.04.2014 r., s. 39, jednoznacznie wskazują na możliwość wprowadzenia przez państwa
członkowskie innych niż karne środków prawnych, mających na celu pozbawienie sprawców aktywów uzyskanych z działalności
przestępczej).
4.
Domniemania dotyczące przepadku korzyści. Nowela k.k. z 2003 r. wprowadziła do art. 45 k.k. dwa szerokie domniemania
mające na celu zwiększenie efektywności przepadku korzyści (w sferze tzw. standardu międzynarodowego lub unijnego takie
rozwiązanie prawne pojawiło się po raz pierwszy w art. 5 ust. 7 Konwencji ONZ o zwalczaniu nielegalnego obrotu środkami
odurzającymi i substancjami psychotropowymi, sporządzonej w Wiedniu dnia 20 grudnia 1988 r., Dz. U. z 1995 r. Nr 15, poz.
69). Ustawa karna przyjmuje tu prawną fikcję, że w pewnych okolicznościach dane mienie jest korzyścią pochodzącą z czynu
zabronionego sprawcy. Domniemania te wiążą się z odwróceniem ciężaru dowodowego, gdyż to na skazanym sprawcy
spoczywa obowiązek wykazania legalnego pochodzenia posiadanych aktywów. Niemniej jednak konieczne jest tu ustalenie
konkretnego mienia i wykazanie okoliczności spoczywających u podstaw objęcia danego mienia domniemaniem przestępczego
pochodzenia. Warunkiem objęcia określonego mienia domniemaniami z art. 45 § 2 i 3 k.k. jest również wydanie przez sąd karny
wyroku skazującego.
5.
Mienie we władaniu sprawcy jako korzyść. Pierwsze domniemanie dotyczy mienia, którym sprawca choćby faktycznie
dysponuje od dnia popełnienia przestępstwa do dnia wydania wyroku skazującego. Nie ma tu znaczenia, czy danym mieniem
skazany wyłącznie włada, czy też tylko ma do niego jakikolwiek tytuł prawny. Z pewnością jednak krótkotrwałe, okazjonalne
posiadanie wartościowej rzeczy, przy braku tytułu prawnego do niej, nie jest okolicznością wystarczającą do objęcia danej
rzeczy domniemaniem przestępnego jej pochodzenia.
6.
Mienie wydane przez sprawcę jako korzyść. Drugie z domniemań przestępczego pochodzenia korzyści majątkowych
dotyczy mienia uzyskanego od sprawcy przez inne osoby w takim samym okresie, tj. od dnia dokonania zarzucanego czynu do
dnia wydania wyroku skazującego. Wykazanie faktu przejścia danego mienia od sprawcy do innej osoby pozwala przyjąć, że
jest to nadal mienie skazanego sprawcy, a więc mienie, które może być objęte domniemaniem z art. 45 § 2 k.k. Nowela z
dnia 20 lipca 2015 r. wprowadziła tu jedną zmianę o charakterze gwarancyjnym. Obecnie konieczne jest
wykazanie przejścia faktycznego lub prawnego danej korzyści od sprawcy do innej osoby, samo
uprawdopodobnienie tego rodzaju okoliczności jest już niewystarczające.
7.
Korzyść znacznej wartości. Kodeks nie definiuje pojęcia korzyści o znacznej wartości, dlatego też za racjonalne należy uznać
stanowisko, aby przy wykładni tego pojęcia odwoływać się do pojęcia mienia znacznej wartości, o którym mowa w art. 115 § 5
k.k. (tak A. Marek, Kodeks karny..., 2010, s. 160).