Uwagi wprowadzające. Artykuł 60 k.k. statuuje instytucję nadzwyczajnego złagodzenia kary (zarówno w formie
fakultatywnej, jak i obligatoryjnej), przy czym nie jest wyłączną regulacją tej materii. Dotyczy jej także, prócz przypadków
wskazanych bezpośrednio w ustawie, art. 60a k.k., który został wprowadzony nowelą z dnia 20 lutego 2015 r. Artykuł 60 § 1
k.k. dopuszcza ponadto nadzwyczajne złagodzenie kary wobec młodocianego, o ile przemawiają za tym względy określone w
art. 54 § 1 k.k., oraz wobec każdego sprawcy, w szczególnie uzasadnionych wypadkach, gdy nawet najniższa kara przewidziana
za przestępstwo byłaby niewspółmiernie surowa.
2.
Charakterystyka instytucji. Instytucja nadzwyczajnego złagodzenia kary stanowi instrument zapewniający
niezbędną elastyczność oraz racjonalność polityce kryminalnej. Służyć ma właściwej indywidualizacji kary w sytuacji,
kiedy orzeczeniu sankcji kryminalnej w zwykłym wymiarze sprzeciwiają się nadzwyczajne okoliczności dotyczące się m.in.
zdarzenia przestępnego lub sprawcy (art. 60 § 1 i 2 k.k.) albo przemawiają za tym istotne względy pragmatyczne (art. 60 § 3
i 4 k.k.; zob. J. Raglewski, Model nadzwyczajnego złagodzenia kary w polskim systemie prawa karnego (analiza dogmatyczna
w ujęciu prawnomaterialnym), Kraków 2008, s. 81 i n.). Niekiedy niezbędne jest wymierzenie sprawcy kary poniżej dolnej
granicy ustawowego zagrożenia albo wymierzenie mu kary łagodniejszego rodzaju niż ten, który został przewidziany w sankcj
przepisu, którego znamiona jego zachowanie wyczerpało (uchwała SN z dnia 7 sierpnia 1982 r., VI KZP 19/82, OSNKW 1982,
nr 10-11, poz. 68). Chodzi tu o niewspółmierność kary do tej, którą należałoby wymierzyć, uwzględniając stopień winy i stopień
społecznej szkodliwości czynu. Ta niewspółmierność powinna być widoczna, choć nie musi być rażąca. O zastosowaniu w takim
przypadku nadzwyczajnego złagodzenia kary decyduje całokształt okoliczności dotyczących nie tylko popełnionego czynu, ale
także osoby sprawcy, których analiza - z uwzględnieniem zasad wymiaru kary określonych w ustawie - pozwala dopiero na
ocenę, czy orzeczenie kary współmiernej jest możliwe w ramach ustawowego zagrożenia, czy dopiero kara poniżej tej granicy
spełni funkcję kary sprawiedliwej. Aby to ustalić, należy zestawić i porównać wagę występujących po stronie oskarżonego
okoliczności obciążających i łagodzących. Wynik tego porównania musi wskazywać jednoznacznie przewagę okoliczności
przemawiających na korzyść oskarżonego, co w odniesieniu do dolnej granicy ustawowego zagrożenia przewidzianego za dane
przestępstwo musi prowadzić do wniosku, że nawet najniższa kara przewidziana za to przestępstwo byłaby niewspółmiernie
surowa (wyrok SA we Wrocławiu z dnia 16 października 2013 r., II AKa 298/13, LEX nr 1381578).
3.
Wypadki wskazane w ustawie. W części ogólnej k.k. możliwość nadzwyczajnego złagodzenia kary przewidziano w
następujących wypadkach: art. 10 § 3, art. 14 § 2, art. 15 § 2, art. 19 § 2, art. 21 § 3, art. 22 § 2, art. 23 § 2, art. 25 § 2,
art. 26 § 3, art. 29, 30, 31 § 2. W części szczególnej k.k. możliwość zastosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary
uregulowano w: art. 150 § 2, art. 169 § 2 i 3, art. 176 § 2, art. 233 § 5 i 6, art. 237, 239 § 3, art. 250a, 252 § 5, art. 264a,
295, 299 § 8 in fine, art. 307, 310 § 3. W Części wojskowej k.k. nadzwyczajne złagodzenie kary uregulowano w art. 340 oraz
344 § 2. Prócz powyżej wymienionych wypadków nadzwyczajne złagodzenie kary jest także przewidziane w niektórych ustawach
szczególnych, o charakterze pozakodeksowym, np. art. 12 ustawy z dnia 25 czerwca 1997 r. o świadku koronnym (tekst jedn.:
Dz. U. z 2014 r. poz. 1801 z późn. zm.).
4.
Młodociany. Jest to sprawca, który w chwili popełnienia czynu zabronionego nie ukończył 21 lat i w czasie orzekania w I
instancji 24 lat (zob. komentarz do art. 115 § 10 i art. 54 § 1 k.k.). W przypadku przestępców młodocianych powodem
stosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary nie jest nadmierna surowość kary, lecz jej nieadekwatność ze względów
wychowawczych (V. Konarska-Wrzosek, kom. do art. 60 k.k. (w
Kodeks karny..., red. R.A. Stefański, Legalis 2015). Przepisy
k.k., a zwłaszcza art. 54 i 60 § 1, wyrażają intencję ustawodawcy do stosowania zmniejszonej represji w stosunku do osób
młodocianych. Nie dają one jednak podstaw do automatycznego orzekania kar ustawowo najniższych czy stosowania
nadzwyczajnego złagodzenia kary i nie eliminują zasad określonych w art. 53 k.k. Młodocianość i względy wychowawcze
stanowią jedynie punkt wyjściowy i muszą być zestawione - przy wymiarze kary - z pozostałymi okolicznościami podmiotowymi
i przedmiotowymi. Istotnymi przy tym przesłankami ustalenia prawidłowej kary młodocianemu sprawcy powinny być stopień
jego zdemoralizowania, tryb życia przed popełnieniem przestępstwa i zachowanie po jego popełnieniu oraz motywy i sposób
działania (wyrok SA w Lublinie z dnia 27 kwietnia 1999 r., II AKa 58/99, LEX nr 62561).
5.
Przesłanki. Zastosowanie instytucji nadzwyczajnego złagodzenia kary z art. 60 § 2 k.k. wymaga koegzystencji
dwóch przesłanek, tj. zaistnienia jednej z podstaw nadzwyczajnego złagodzenia oraz stwierdzenia, że nawet najniższa kara
przewidziana za przestępstwo byłaby niewspółmiernie surowa. Na podstawie art. 60 § 2 k.k. można nadzwyczajnie złagodzić
karę w stosunku do każdego rodzaju sprawcy, w tym także młodocianego czy wielokrotnego.
Podstawy nadzwyczajnego złagodzenia są wymienione w tym przepisie wyłącznie przykładowo, za czym przemawia zwrot
"w szczególności". Oznacza to, że sąd może przyjąć jako podstawę inne okoliczności niż wymienione w przepisie, o ile prowadzą
one do konstatacji, że kara wymierzona sprawcy byłaby niewspółmiernie surowa. Zaistnienie podstaw do nadzwyczajnego
złagodzenia kary, nawet kumulatywne, nie obliguje sądu do tego rodzaju rozstrzygnięcia, jest to bowiem instytucja fakultatywna
(M. Budyn-Kulik, kom. do art. 60 k.k. (w Kodeks karny. Praktyczny..., red. M. Mozgawa, LEX/el. 2014). Dopuszczalne jest
nadzwyczajne złagodzenie kary, jeśli zaistnieje kilka okoliczności łagodzących, które brane pod uwagę oddzielnie nie
uzasadniałyby nadzwyczajnego złagodzenia kary, natomiast rozpatrywane łącznie mogą spełniać warunek nadzwyczajnego
wypadku, w którym nawet najniższa kara byłaby niewspółmiernie surowa (wyrok SA we Wrocławiu z dnia 16 października 2013
r., II AKa 298/13, LEX nr 1381578). W takim przypadku nie chodzi o zbieg kilku niezależnych, ustawowo określonych podstaw
do nadzwyczajnego złagodzenia, lecz o sumę innych okoliczności łagodzących, z których żadna samodzielnie nie może prowadzić
do nadzwyczajnego złagodzenia. Sąd ma możliwość w takim przypadku zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, opierając
się na sumie okoliczności zachodzących w sprawie, jeśli tylko łącznie spełniają one warunki wymienione w ustawie dla
nadzwyczajnego złagodzenia kary, przede wszystkim co do uznania wypadku za "szczególnie uzasadniony" oraz co do uznania
grożącej kary za "niewspółmiernie surową" (wyrok SA w Katowicach z dnia 10 listopada 2010 r., II AKa 329/10, LEX nr 785447).
Szczególnie uzasadniony przypadek to przypadek, w którym istnieją liczne okoliczności łagodzące w samym czynie, a
ponadto właściwości i warunki osobiste sprawcy, jego sposób życia przed popełnieniem przestępstwa i zachowanie po
popełnieniu zasługują na szczególnie pozytywną ocenę (wyrok SN z dnia 12 maja 1978 r., V KR 72/78, OSNPG 1979, nr 2, poz.
19). Orzekając w przedmiocie nadzwyczajnego złagodzenia kary, należy pamiętać, że stanowi ono orzekanie o karze, dlatego
też to wszystko, co w ramach art. 53 k.k. decyduje o jej wymiarze, ma także znaczenie w kwestii nadzwyczajnego złagodzenia
kary (wyrok SA w Gdańsku z dnia 11 lipca 2013 r., II AKa 224/13, LEX nr 1369293; wyrok SN z dnia 31 maja 1977 r., VI KRN
97/77, OSNKW 1977, poz. 81).
Uprzednia karalność. Jest to okoliczność obciążająca, mająca istotne znaczenie dla wymiaru kary, niemniej należy mieć na
uwadze, że ze swej istoty, jako okoliczność dotycząca osoby, a nie czynu, nie ma wpływu na ocenę stopnia jej winy i społecznej
szkodliwości popełnionego przestępstwa. Przepis art. 60 § 2 k.k. nie wyklucza stosowania instytucji nadzwyczajnego złagodzenia
kary wobec sprawców uprzednio karanych, w tym wobec recydywistów (wyrok SA w Katowicach z dnia 22 stycznia 2004 r., II
AKa 497/03, LEX nr 142875).
7.
Artykuł 60 § 3 k.k. (tzw. mały świadek koronny) przewiduje możliwość nadzwyczajnego złagodzenia kary wobec
sprawców, którzy współdziałali w popełnieniu przestępstwa, z co najmniej dwiema osobami, ujawnili już w fazie postępowania
przygotowawczego wymagane prawem informacje (podali wszystkie istotne okoliczności popełnienia przestępstwa, tzn. nie
tylko okoliczności składające się na jego ustawowe znamiona, ale również dotyczące rozmiarów tego przestępstwa, sposobu
działania, wielkości wyrządzonej szkody i uzyskanych korzyści), opisali wyczerpująco rolę i udział swój w tym przestępstwie, a
także wszystkich pozostałych współdziałających, przekazali wiadomości dotychczas nieznane organowi powołanemu do ścigania
przestępstw lub takie, które były temu organowi nieznane, nie dozowali informacji (czas trwania ujawnienia był determinowany
tylko skalą działalności przestępczej), ale od razu podali wszystkie istotne informacje, później tylko ewentualnie uszczegóławiali
je (wyrok SN z dnia 28 czerwca 2006 r., V KK 116/06, OSNwSK 2006, nr 1, poz. 1287). Nadzwyczajne złagodzenie kary w
tym trybie ma charakter obligatoryjny, chodzi bowiem o przełamanie solidarności przestępczej. Termin "współdziałanie"
w rozumieniu art. 60 § 3 k.k. obejmuje współsprawców, sprawców polecających, kierowniczych, pomocników i podżegaczy (art.
18 k.k.) (wyrok SA w Katowicach z dnia 28 czerwca 2001 r., II AKa 180/01, Prok. i Pr.-wkł. 2002, nr 5, poz. 12). Sprawca ma
współdziałać z innymi osobami w popełnieniu tego przestępstwa, za które został skazany, przy czym opis czynu jemu
przypisanego powinien wyraźnie zawierać informację, że konkretnego przestępstwa dopuścił się on w jednej z form
przestępczego współdziałania, w rozumieniu zjawiskowych form takiego współdziałania, co najmniej z dwiema innymi osobami
(postanowienie SN z dnia 24 listopada 2010 r., IV KO 68/10, OSNwSK 2010, nr 1, poz. 2336; postanowienie SN z dnia 27
października 2009 r., II KK 45/09, LEX nr 607837; wyrok SA w Gdańsku z dnia 6 marca 2003 r., II AKa 10/03, LEX nr 145385;
wyrok SA w Gdańsku z dnia 19 września 2012 r., II AKa 289/12, LEX nr 1236123; wyrok SA w Katowicach z dnia 17 lutego
2000 r., II AKa 1/00, Prok. i Pr.-wkł. 2000, nr 9, poz. 18). Określenie "z innymi osobami" jednoznacznie wskazuje, że osoby,
z którymi współdziała sprawca, muszą być co najmniej dwie (postanowienie SN z dnia 23 stycznia 2007 r., III KK 476/06,
OSNwSK 2007, nr 1, poz. 236; postanowienie SN z dnia 19 marca 2003 r., V KK 188/02, LEX nr 77024; wyrok SN z dnia 25
lutego 1999 r., I KZP 38/98, OSNKW 1999, nr 3-4, poz. 12; wyrok SN z dnia 4 lutego 2002 r., V KKN 465/99, LEX nr 77498;
wyrok SA w Katowicach z dnia 17 lutego 2000 r., II AKa 1/00, Prok. i Pr.-wkł. 2000, nr 9, poz. 18; wyrok SA w Lublinie z dnia
28 kwietnia 2004 r., II AKa 27/04, KZS 2005, z. 7-8, poz. 103; wyrok SA w Katowicach z dnia 16 czerwca 2005 r., II AKa
107/05, KZS 2006, z. 4, poz. 50; wyrok SA w Katowicach z dnia 22 lutego 2007 r., II AKa 13/07, LEX nr 312485). Ani w
doktrynie, ani w judykaturze nie wypracowano jednoznacznego stanowiska, jak należy rozumieć znamię czasownikowe
"ujawnić", choć w praktyce podjęta w tej materii uchwała składu siedmiu sędziów SN z dnia 29 października 2004 r., I KZP
24/04, OSNKW 2004, nr 10, poz. 92, winna zakończyć rozbieżności interpretacyjne w judykaturze. Można tu wszelako
wyodrębnić trzy stanowiska. Pierwsze nakazuje rozumieć wymóg ujawnienia jako przekazanie przez sprawcę organowi
powołanemu do ścigania przestępstw istotnych informacji, niezależnie od tego, czy były one tym organom uprzednio znane
(wyrok SN z dnia 25 lutego 1999 r., I KZP 38/98, OSNKW 1999, nr 3-4, poz. 12). Drugie zakłada, że czasownik "ujawnić" trzeba
rozumieć jako przekazanie przez sprawcę organowi powołanemu do ścigania przestępstw tylko takich wiadomości, które według
wiedzy informującego nie były dotychczas znane organom ścigania (V. Konarska-Wrzosek, kom. do art. 60 k.k. (w Kodeks
karny..., red. R.A. Stefański, Legalis 2015; Z. Sienkiewicz (w Kodeks karny. Komentarz, red. O. Górniok, Warszawa 2004, s.
529; Z. Ćwiąkalski (w Kodeks karny. Część ogólna, t. 1, red. A. Zoll, 2012, s. 848-850; P. Hofmański, L.K. Paprzycki, kom.
do art. 60 k.k. (w Kodeks karny..., red. M. Filar, 2015; uchwała składu siedmiu sędziów SN z dnia 29 października 2004 r., I
KZP 24/04, OSNKW 2004, nr 10, poz. 92). Według trzeciego "ujawnić" znaczy tyle, co przekazać takie informacje, które były
dotychczas nieznane organom ścigania (W. Zalewski, kom. do art. 60 k.k. (w Kodeks karny. Część szczególna, t. 2, red. M.
Królikowski, R. Zawłocki, Legalis 2015; A. Marek, Kodeks karny..., 2010, s. 203-204; J. Wojciechowski, Kodeks karny.
Komentarz..., 2002, s. 130; wyrok SN z dnia 27 maja 2002 r., V KKN 188/00, OSNKW 2002, nr 11-12, poz. 113). Za prawidłowy
uznać należy drugi z przedstawionych poglądów. Sprzeciwia się on co prawda samej istocie "ujawnienia", przez co rozumie się
okoliczności nowe, lecz lege non distinguente nec nostrum est distinguere - w przeciwieństwie do art. 60 § 4 k.k. ustawa nie
wymaga tu przekazania informacji nieznanych organowi powołanemu do ścigania przestępstw. Nie sposób również tracić tu z
pola widzenia celu omawianej regulacji (przełamanie przestępczej solidarności, pociągnięcie do odpowiedzialności wszystkich
współdziałających, zebranie dowodów na popełnienie przestępstwa, sprawne zakończenie postępowania karnego). Skazany,
aby skorzystać z nadzwyczajnego złagodzenia kary z art. 60 § 3 k.k., powinien zatem ujawnić wobec organu powołanego do
ścigania przestępstw informacje dotyczące osób uczestniczących w popełnieniu przestępstwa oraz istotne okoliczności jego
popełnienia, które - wedle jego subiektywnego przekonania - organowi temu dotychczas nie były znane (postanowienie SN z
dnia 20 lutego 2003 r., II KK 113/02, OSNKW 2003, nr 5, poz. 52). Rzecz jasna, z nadzwyczajnego złagodzenia kary będzie
mógł skorzystać również denuncjator, który ujawnił informacje organowi zupełnie nieznane. Przewidziana w przepisie art. 60 §
3 k.k. premia w postaci obligatoryjnego nadzwyczajnego złagodzenia kary nie przysługuje zaś sprawcy, który pozoruje
ujawnienie informacji, czyli przekazuje je wówczas, gdy ma świadomość, że organy powołane do ścigania wiadomości te już
mają (postanowienie SN z dnia 20 lutego 2003 r., II KK 113/02, OSNKW 2003, nr 5-6, poz. 52).
8.
Istotność informacji. Ujawnione przez sprawcę okoliczności muszą być "istotne", a więc dotyczyć przede wszystkim
znamion przestępstwa. Na podstawie ujawnionych okoliczności musi się stać możliwe określenie rodzaju i rozmiaru
przestępstwa. Przepis art. 60 § 3 k.k. wymaga też, aby sprawca opisał wyczerpująco rolę i udział w tym przestępstwie wszystkich
współdziałających. Chodzi tu więc o cały zakres odpowiedzialności karnej (por. postanowienie SN z dnia 2 września 2003 r., II
KK 105/03, OSNKW 2003, nr 9-10, poz. 88; postanowienie SN z dnia 5 maja 2003 r., V KK 170/02, OSNwSK 2003, nr 1, poz.
902). A contrario, ujawnienie okoliczności nieistotnych nie gwarantuje nadzwyczajnego złagodzenia kary, i to nawet wówczas,
gdy denuncjator spełnił warunek ujawnienia osób zaangażowanych w popełnienie przestępstwa. Ustawa wymaga łącznego
spełnienia dwóch warunków, tj. ujawnienia osób współdziałających oraz istotnych okoliczności popełnienia przestępstwa (V.
Konarska-Wrzosek, kom. do art. 60 k.k. (w Kodeks karny..., red. R.A. Stefański, Legalis 2015).
9.
Aspekty proceduralne. Przeszkodą do zastosowania art. 60 § 3 k.k. nie może być to, że sprawca, który ma faktyczną
legitymację, aby skorzystać z zawartego w tym przepisie dobrodziejstwa, odpowiada za swój czyn w innej sprawie niż osoby
ponoszące odpowiedzialność dzięki podanym przez niego informacjom (wyrok SA w Lublinie z dnia 23 kwietnia 2008 r., II AKo
95/08, LEX nr 466405).
10.
Treść wyjaśnień. W judykaturze funkcjonuje ugruntowany pogląd, że sprawca chcący skorzystać z nadzwyczajnego
złagodzenia kary na podstawie komentowanego przepisu zobligowany jest do podtrzymywania treści wyjaśnień złożonych
w postępowaniu przygotowawczym. Zobowiązanie to nie wynika bezpośrednio z treści art. 60 § 3 k.k., jednak art.
540a pkt 1 k.p.k. stanowi, że postępowanie sądowe zakończone prawomocnym orzeczeniem można wznowić, jeżeli skazany,
do którego zastosowano przepis art. 60 § 3 lub 4 k.k., nie potwierdził w postępowaniu karnym ujawnionych przez siebie
informacji. Nie można więc zastosować nadzwyczajnego złagodzenia kary wobec sprawcy, który zmienia swoje
wyjaśnienia przed prawomocnym zakończeniem postępowania (wyrok SN z dnia 6 maja 2010 r., II KK 349/08, OSNwSK
2010, nr 1, poz. 964; wyrok SN z dnia 2 grudnia 2004 r., III KK 112/04, OSNKW 2005, nr 1, poz. 6). Należy jednak uzupełnić,
że z punktu widzenia ustawowych kryteriów stosowania instytucji określonej w art. 60 § 3 k.k. nie ma znaczenia fakt odmowy
składania wyjaśnień czy też brak przyznania się do winy w początkowych przesłuchaniach. Spełnienie ustawowego wymogu
ujawnienia istotnych informacji nie jest ograniczone ani do pierwszego przesłuchania, ani też następnych, natomiast zasadnicze
znaczenie ma samo spełnienie nakazu ujawnienia tych istotnych informacji wobec organu powołanego do ścigania przestępstw,
właśnie na etapie prowadzonego postępowania przygotowawczego, aby umożliwić temu organowi zweryfikowanie wszystkich
podanych (ujawnionych) przez sprawcę okoliczności jeszcze przed skierowaniem aktu oskarżenia do sądu (por. wyrok SA w
Gdańsku z dnia 26 listopada 2009 r., II AKa 253/09, LEX nr 604100).
11.
Ciąg przestępstw. W sytuacji gdy sprawca popełnił przestępstwa w warunkach ciągu przestępstw (art. 91 § 1 k.k.), przy
czym co do niektórych z tych przestępstw zachodziły przesłanki przewidziane w art. 60 § 3 k.k., sąd, orzekając jedną karę na
podstawie przepisu, którego znamiona każde z tych przestępstw wyczerpuje, może - na podstawie art. 57 § 2 k.k. - albo
zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, albo wymierzyć karę z nadzwyczajnym jej obostrzeniem, albo orzec karę w
granicach "zwyczajnego" ustawowego zagrożenia, natomiast przy podejmowaniu decyzji, którą z możliwości wybrać i w jakiej
wysokości orzec karę, powinien kierować się dyrektywami wymiaru kary określonymi w art. 53 k.k. (postanowienie SN z dnia
4 lutego 2008 r., III KK 363/07, OSNKW 2008, nr 4, poz. 28).
12.
Możliwości w zakresie orzekania. Wobec denuncjatora określonego w art. 60 § 3 k.k. sąd dysponuje dość zróżnicowaną
gamą instrumentów prawnych. Ma bowiem obowiązek w pierwszej kolejności zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, choć
w przypadku materializacji okoliczności wymienionych w art. 60 § 5 sąd może, lecz już nie musi, warunkowo zawiesić wykonanie
kary. Na podstawie art. 61 § 1 sąd może odstąpić od wymierzenia kary i środka karnego, nawet gdyby ich orzeczenie było
obowiązkowe, w szczególności gdy rola sprawcy w popełnieniu przestępstwa była podrzędna, a przekazane informacje
przyczyniły się do zapobieżenia popełnieniu innego przestępstwa. Warunkowe zawieszenie wykonania kary w tym trybie
powinno następować w wyjątkowych sytuacjach (P. Hofmański, L.K. Paprzycki, kom. do art. 60 k.k. (w Kodeks karny..., red.
M. Filar, 2015).
13.
Nadzwyczajne złagodzenie kary na podstawie art. 60 § 4 k.k. znajduje zastosowanie wtedy, gdy w czasie toczącego się
postępowania przygotowawczego - w fazie ad personam - podejrzany zachowa się w sposób w przepisie tym określony (a nie
kiedykolwiek później), tzn. poza złożeniem wyjaśnień we własnej sprawie, ujawni przed organem ścigania (chociażby
niewłaściwym, ale uprawnionym do ścigania przestępstw) i przedstawi istotne okoliczności, nieznane do tej pory temu organowi,
przestępstwa zagrożonego karą powyżej 5 lat pozbawienia wolności (postanowienie SA we Wrocławiu z dnia 29 grudnia 2006
r., II AKo 230/06, OSA 2007, z. 10, poz. 54). Omawiana podstawa nadzwyczajnego złagodzenia ma charakter fakultatywny.
Wniosek prokuratora nie jest więc wiążący dla sądu. Sąd podejmujący decyzję o nadzwyczajnym złagodzeniu i ewentualnie
warunkowym zawieszeniu wykonania kary powinien dla należytej oceny okoliczności z art. 60 § 4 k.k. dysponować protokołami
obu czynności przesłuchania (P. Hofmański, L.K. Paprzycki, kom. do art. 60 k.k. (w Kodeks karny..., red. M. Filar, 2015).
Komentowany przepis, w odróżnieniu od art. 60 § 3 k.k., daje możliwość premiowania - w danej sprawie - nadzwyczajnym
złagodzeniem kary sprawcy za ujawnienie istotnych informacji o innym przestępstwie niż to, o które jest oskarżony w toczącym
się już procesie karnym. W tym kontekście zwrot "niezależnie od wyjaśnień złożonych w swojej sprawie" oznacza jedynie, że
warunkiem koniecznym umożliwiającym zastosowanie nadzwyczajnego złagodzenia kary, na podstawie przesłanek wskazanych
w tym przepisie, jest tylko złożenie przezeń wyjaśnień w swojej sprawie, nie narzuca zaś ich określonej treści. W szczególności
nie ma wymogu, aby w sprawie, w której sprawcy postawiony został zarzut, jego depozycje były szczere oraz zawierały
wyczerpujące dane dotyczące istotnych okoliczności popełnienia czynu mu zarzuconego (uchwała SN z dnia 11 stycznia 2006
r., I KZP 53/05, OSNKW 2006, nr 2, poz. 13, Prok. i Pr.-wkł. 2001 nr 12, s. 61-62). Oczywiście twierdzenie to nie prowadzi do
wniosku, że treść wyjaśnień złożonych przez oskarżonego w jego własnej sprawie nie będzie miała żadnego wpływu na
zastosowanie względem niego instytucji z art. 60 § 4 k.k. Kwestię celowości zastosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary
względem sprawcy, który nie współpracuje z organami ścigania we własnej sprawie, ustawodawca pozostawił swobodnej ocenie
sądu. Rozstrzygając w tym względzie, sąd powinien się kierować kryteriami branymi pod uwagę przy wymiarze kary, wśród
których zachowanie sprawcy po popełnieniu przestępstwa, a w szczególności jego postawa wyrażająca się w złożeniu wyjaśnień
określonej treści, może mieć duże znaczenie. Uogólniając, należy stwierdzić, że złożenie wyjaśnień ocenianych jako
nieprawdziwe czy wykrętne może być ocenione jako przemawiające przeciwko zastosowaniu nadzwyczajnego złagodzenia kary
na podstawie art. 60 § 4 k.k. Nie jest jednak wykluczona także sytuacja, w której nawet taka postawa sprawcy - starającego
się pomniejszyć swój udział w zarzucanym mu przestępstwie - nie będzie uniemożliwiała uwzględnienia wniosku prokuratora w
przedmiocie zastosowania instytucji nadzwyczajnego złagodzenia kary z art. 60 § 4 k.k., gdyż wiele tu zależy od porównania
wagi czynu zarzucanego oskarżonemu oraz stopnia jego winy z korzyściami dla wymiaru sprawiedliwości uzyskanymi w wyniku
ujawnienia przez oskarżonego nieznanych dotąd, istotnych okoliczności innego przestępstwa zagrożonego karą powyżej 5 lat
pozbawienia wolności (uchwała SN z dnia 11 stycznia 2006 r., I KZP 53/05, OSNKW 2006, nr 2, poz. 13; Kodeks karny. Część
szczególna. Komentarz, t. 1, Komentarz do artykułów 117-221, red. A. Wąsek, Warszawa 2005, s. 201 i 202; K. Daszkiewicz,
Mały świadek koronny (art. 60 § 3-5 i art. 61 k.k.), cz. 1, Palestra 1999, nr 3-4, s. 27 i n.).
14.
Treść art. 60 § 5 k.k. stanowi samodzielną podstawę zawieszenia wykonania kary względem określonej kategorii sprawców,
wobec których interes wymiaru sprawiedliwości związany z korzyścią wynikającą z wkładu sprawcy współpracującego z
organami ścigania w wykrywanie i ściganie przestępstw uzasadnia liberalizację zasad zawieszenia wykonania kary pozbawienia
wolności (wyrok SN z dnia 14 grudnia 2006 r., V KK 414/06, OSNwSK 2006, nr 1, poz. 2464). W myśl tego unormowania w
zakresie orzekania o warunkowym zawieszeniu nadzwyczajnie złagodzonej kary pozbawienia wolności "przepisu art. 69 § 1 nie
stosuje się". Sprawca może więc liczyć na zawieszenie wykonania kary w granicach przekraczających ramy zawieszenia kary
określone w art. 69 i n. k.k. (W. Zalewski, kom. do art. 60 k.k. (w Kodeks karny. Część szczególna, t. 2, red. M. Królikowski,
R. Zawłocki, Legalis 2015). Zgodnie z komentowanym unormowaniem warunkowo można zawiesić karę pozbawienia wolności
do lat 5, jak również względem sprawcy, który w czasie popełnienia przestępstwa był skazany na karę pozbawienia wolności.
W zakresie orzekania o warunkowym zawieszeniu wykonania kary pozbawienia wolności (nawet w wymiarze nieprzekraczającym
roku), która wydana została w warunkach nadzwyczajnego złagodzenia, sąd powinien kierować się tylko przesłanką pozytywnej
prognozy kryminologicznej względem sprawcy.
15.
Kwestia zastosowania art. 70 k.k. Do warunkowego zawieszenia wykonania kary pozbawienia wolności na podstawie art.
60 § 5 k.k. nie stosuje się przepisu 70 k.k. odnośnie do zakreślenia górnej ustawowej granicy okresu próby, gdyż art. 60 § 5
k.k. w sposób samodzielny ustala tę granicę, przyjmując, że maksymalny okres nie może przekroczyć 10 lat. Sąd, stosując art.
60 § 5 k.k., powinien natomiast przestrzegać wskazanych w art. 70 k.k. zasad dotyczących dolnych granic okresu próby (K.
Daszkiewicz, Mały świadek koronny (art. 60 § 3-5 i art. 61 k.k.), cz. 2, Palestra 1999, nr 5-6, s. 30).
16.
Kwestia zastosowania art. 71-76 k.k. Z treści art. 60 § 5 k.k. wynika, że przepisy art. 71-76 k.k. stosuje się odpowiednio.
Oznacza to stosowanie powyższych przepisów z uwzględnieniem specyfiki komentowanej instytucji i jej celu. W konsekwencji
wobec sprawców określonych w art. 60 § 3 i 4 k.k. dopuszczalne jest m.in. orzeczenie kary grzywny czy nałożenie wymienionych
w art. 72 k.k. obowiązków probacyjnych. Stosuje się także przesłanki oraz termin zarządzenia wykonania kary (art. 75 k.k.) i
termin zatarcia skazania (art. 76 k.k.).
17.
Artykuł 60 § 6 k.k. wskazuje sposoby nadzwyczajnego złagodzenia kary. Zgodnie z pkt 1 tego przepisu jeżeli czyn stanowi
zbrodnię zagrożoną co najmniej karą 25 lat pozbawienia wolności, sąd wymierza karę pozbawienia wolności nie niższą od 8 lat.
Powyższe unormowanie ma zastosowanie względem czynów zakwalifikowanych jako zbrodnie, których minimalna sankcja
ustawowa jest nie mniejsza niż 25 lat pozbawienia wolności. Wskazać należy, że kara nadzwyczajnie złagodzona powinna się
tu mieścić w granicy od 8 do 15 lat pozbawienia wolności. Wynika to z tego, że w przepisie art. 60 § 6 pkt 1 k.k. ustawodawca
nie wskazał wprost na górną granicę sankcji nadzwyczajnie złagodzonej. W takim zaś przypadku zastosowanie ma art. 37 k.k.,
który stanowi, że kara pozbawienia wolności trwa najdłużej 15 lat. W przypadku pozostałych zbrodni nadzwyczajne złagodzenie
kary polega na wymierzeniu kary pozbawienia wolności w wymiarze nie niższym od 1/3 dolnej granicy ustawowego zagrożenia.
Górna granica kary pozbawienia wolności nie może przekroczyć natomiast 15 lat. W przypadku nadzwyczajnego złagodzenia
kary względem zbrodni nie ma znaczenia, że czyn popełniony został w warunkach recydywy specjalnej (art. 64 § 1 k.k.)
skutkującej nadzwyczajnym obostrzeniem kary, ponieważ w takim wypadku stosownie do treści art. 64 § 3 k.k. podwyższenia
górnego ustawowego zagrożenia nie stosuje się (wyrok SN z dnia 12 sierpnia 2008 r., II KK 189/08, LEX nr 448963; zob. także
V. Konarska-Wrzosek, kom. do art. 60 k.k. (w Kodeks karny..., red. R.A. Stefański, Legalis 2015). Odnośnie do występków,
których dolną granicą ustawowego zagrożenia jest kara pozbawienia wolności nie niższa od roku, stosując nadzwyczajne
złagodzenie kary, sąd wymierza grzywnę, karę ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności (art. 60 § 6 pkt 3 k.k.). W
wypadku występków, których dolną granicą ustawowego zagrożenia jest kara pozbawienia wolności niższa od roku,
nadzwyczajne złagodzenie kary polega zaś na wymierzeniu kary grzywny albo kary ograniczenia wolności.
18.
Artykuł 60 § 7 k.k. również wskazuje sposób nadzwyczajnego złagodzenia kary i stanowi, że jeśli czyn jest zagrożony więcej
niż jedną z kar wymienionych w art. 32 pkt 1-3 k.k., nadzwyczajne złagodzenie polega nie na orzeczeniu najłagodniejszej z
nich w wymiarze poniżej dolnej granicy ustawowego zagrożenia, lecz na odstąpieniu od orzeczenia jakiejkolwiek z
przewidzianych kar i orzeczeniu środka karnego wymienionego w art. 39 pkt 2 i 3 oraz 7 i 8 k.k., środka kompensacyjnego lub
przepadku. W przypadku nadzwyczajnego złagodzenia kary na podstawie art. 60 § 7 k.k. odstępując od wymierzenia kary,
obligatoryjnie należy orzec sprawcy co najmniej jeden z przewidzianych tam środków penalnych (wyrok SN z dnia 2 czerwca
2011 r., V KK 110/11, OSNKW 2011, nr 7, poz. 64; wyrok SN z dnia 31 marca 2009 r., III KK 319/08, LEX nr 503256). Sąd
powinien dobrać taki środek, który będzie odpowiadać realiom danej sprawy oraz potrzebom w zakresie kształtowania
pożądanego zachowania sprawcy, przy uwzględnieniu konieczności wystąpienia ustawowych przesłanek orzeczenia danego
środka.
19.
Artykuł 60 § 8 k.k. stanowi normatywną blokadę orzekania nadzwyczajnego złagodzenia kary wobec czynów zagrożonych
karą pozbawienia wolności powyżej 5 lat, do których zastosowanie ma art. 37a k.k., stanowiący o możliwości orzeczenia kary
grzywny lub ograniczenia wolności zamiast kary pozbawienia wolności. Taki zabieg orzeczniczy jest z kolei dopuszczalny, gdy
ustawa przewiduje zagrożenie danego czynu karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą 8 lat (zob. komentarz do art. 37a
k.k.). Oznacza to w konsekwencji wyłączenie możliwości nadzwyczajnego złagodzenia kary przy pociąganiu do
odpowiedzialności sprawców występków zagrożonych karą pozbawienia wolności w wymiarze pomiędzy 5 a 8 lat, jeśli na
podstawie dyrektywy zwykłego sądowego wymiaru kary (ustanowionej w art. 37a k.k.) można orzec karę wolnościową, w
postaci grzywny lub kary ograniczenia wolności, bez zaistnienia szczególnych powodów do nadzwyczajnego złagodzenia.
Blokada ta jest w pewnym sensie rozwiązaniem racjonalnym, gdyż eliminuje niejako konkurencyjność przepisów i wprowadza
priorytety w zakresie ich stosowania.
fakultatywnej, jak i obligatoryjnej), przy czym nie jest wyłączną regulacją tej materii. Dotyczy jej także, prócz przypadków
wskazanych bezpośrednio w ustawie, art. 60a k.k., który został wprowadzony nowelą z dnia 20 lutego 2015 r. Artykuł 60 § 1
k.k. dopuszcza ponadto nadzwyczajne złagodzenie kary wobec młodocianego, o ile przemawiają za tym względy określone w
art. 54 § 1 k.k., oraz wobec każdego sprawcy, w szczególnie uzasadnionych wypadkach, gdy nawet najniższa kara przewidziana
za przestępstwo byłaby niewspółmiernie surowa.
2.
Charakterystyka instytucji. Instytucja nadzwyczajnego złagodzenia kary stanowi instrument zapewniający
niezbędną elastyczność oraz racjonalność polityce kryminalnej. Służyć ma właściwej indywidualizacji kary w sytuacji,
kiedy orzeczeniu sankcji kryminalnej w zwykłym wymiarze sprzeciwiają się nadzwyczajne okoliczności dotyczące się m.in.
zdarzenia przestępnego lub sprawcy (art. 60 § 1 i 2 k.k.) albo przemawiają za tym istotne względy pragmatyczne (art. 60 § 3
i 4 k.k.; zob. J. Raglewski, Model nadzwyczajnego złagodzenia kary w polskim systemie prawa karnego (analiza dogmatyczna
w ujęciu prawnomaterialnym), Kraków 2008, s. 81 i n.). Niekiedy niezbędne jest wymierzenie sprawcy kary poniżej dolnej
granicy ustawowego zagrożenia albo wymierzenie mu kary łagodniejszego rodzaju niż ten, który został przewidziany w sankcj
przepisu, którego znamiona jego zachowanie wyczerpało (uchwała SN z dnia 7 sierpnia 1982 r., VI KZP 19/82, OSNKW 1982,
nr 10-11, poz. 68). Chodzi tu o niewspółmierność kary do tej, którą należałoby wymierzyć, uwzględniając stopień winy i stopień
społecznej szkodliwości czynu. Ta niewspółmierność powinna być widoczna, choć nie musi być rażąca. O zastosowaniu w takim
przypadku nadzwyczajnego złagodzenia kary decyduje całokształt okoliczności dotyczących nie tylko popełnionego czynu, ale
także osoby sprawcy, których analiza - z uwzględnieniem zasad wymiaru kary określonych w ustawie - pozwala dopiero na
ocenę, czy orzeczenie kary współmiernej jest możliwe w ramach ustawowego zagrożenia, czy dopiero kara poniżej tej granicy
spełni funkcję kary sprawiedliwej. Aby to ustalić, należy zestawić i porównać wagę występujących po stronie oskarżonego
okoliczności obciążających i łagodzących. Wynik tego porównania musi wskazywać jednoznacznie przewagę okoliczności
przemawiających na korzyść oskarżonego, co w odniesieniu do dolnej granicy ustawowego zagrożenia przewidzianego za dane
przestępstwo musi prowadzić do wniosku, że nawet najniższa kara przewidziana za to przestępstwo byłaby niewspółmiernie
surowa (wyrok SA we Wrocławiu z dnia 16 października 2013 r., II AKa 298/13, LEX nr 1381578).
3.
Wypadki wskazane w ustawie. W części ogólnej k.k. możliwość nadzwyczajnego złagodzenia kary przewidziano w
następujących wypadkach: art. 10 § 3, art. 14 § 2, art. 15 § 2, art. 19 § 2, art. 21 § 3, art. 22 § 2, art. 23 § 2, art. 25 § 2,
art. 26 § 3, art. 29, 30, 31 § 2. W części szczególnej k.k. możliwość zastosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary
uregulowano w: art. 150 § 2, art. 169 § 2 i 3, art. 176 § 2, art. 233 § 5 i 6, art. 237, 239 § 3, art. 250a, 252 § 5, art. 264a,
295, 299 § 8 in fine, art. 307, 310 § 3. W Części wojskowej k.k. nadzwyczajne złagodzenie kary uregulowano w art. 340 oraz
344 § 2. Prócz powyżej wymienionych wypadków nadzwyczajne złagodzenie kary jest także przewidziane w niektórych ustawach
szczególnych, o charakterze pozakodeksowym, np. art. 12 ustawy z dnia 25 czerwca 1997 r. o świadku koronnym (tekst jedn.:
Dz. U. z 2014 r. poz. 1801 z późn. zm.).
4.
Młodociany. Jest to sprawca, który w chwili popełnienia czynu zabronionego nie ukończył 21 lat i w czasie orzekania w I
instancji 24 lat (zob. komentarz do art. 115 § 10 i art. 54 § 1 k.k.). W przypadku przestępców młodocianych powodem
stosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary nie jest nadmierna surowość kary, lecz jej nieadekwatność ze względów
wychowawczych (V. Konarska-Wrzosek, kom. do art. 60 k.k. (w
Kodeks karny..., red. R.A. Stefański, Legalis 2015). Przepisy k.k., a zwłaszcza art. 54 i 60 § 1, wyrażają intencję ustawodawcy do stosowania zmniejszonej represji w stosunku do osób
młodocianych. Nie dają one jednak podstaw do automatycznego orzekania kar ustawowo najniższych czy stosowania
nadzwyczajnego złagodzenia kary i nie eliminują zasad określonych w art. 53 k.k. Młodocianość i względy wychowawcze
stanowią jedynie punkt wyjściowy i muszą być zestawione - przy wymiarze kary - z pozostałymi okolicznościami podmiotowymi
i przedmiotowymi. Istotnymi przy tym przesłankami ustalenia prawidłowej kary młodocianemu sprawcy powinny być stopień
jego zdemoralizowania, tryb życia przed popełnieniem przestępstwa i zachowanie po jego popełnieniu oraz motywy i sposób
działania (wyrok SA w Lublinie z dnia 27 kwietnia 1999 r., II AKa 58/99, LEX nr 62561).
5.
Przesłanki. Zastosowanie instytucji nadzwyczajnego złagodzenia kary z art. 60 § 2 k.k. wymaga koegzystencji
dwóch przesłanek, tj. zaistnienia jednej z podstaw nadzwyczajnego złagodzenia oraz stwierdzenia, że nawet najniższa kara
przewidziana za przestępstwo byłaby niewspółmiernie surowa. Na podstawie art. 60 § 2 k.k. można nadzwyczajnie złagodzić
karę w stosunku do każdego rodzaju sprawcy, w tym także młodocianego czy wielokrotnego.
Podstawy nadzwyczajnego złagodzenia są wymienione w tym przepisie wyłącznie przykładowo, za czym przemawia zwrot
"w szczególności". Oznacza to, że sąd może przyjąć jako podstawę inne okoliczności niż wymienione w przepisie, o ile prowadzą
one do konstatacji, że kara wymierzona sprawcy byłaby niewspółmiernie surowa. Zaistnienie podstaw do nadzwyczajnego
złagodzenia kary, nawet kumulatywne, nie obliguje sądu do tego rodzaju rozstrzygnięcia, jest to bowiem instytucja fakultatywna
(M. Budyn-Kulik, kom. do art. 60 k.k. (w
Kodeks karny. Praktyczny..., red. M. Mozgawa, LEX/el. 2014). Dopuszczalne jest nadzwyczajne złagodzenie kary, jeśli zaistnieje kilka okoliczności łagodzących, które brane pod uwagę oddzielnie nie
uzasadniałyby nadzwyczajnego złagodzenia kary, natomiast rozpatrywane łącznie mogą spełniać warunek nadzwyczajnego
wypadku, w którym nawet najniższa kara byłaby niewspółmiernie surowa (wyrok SA we Wrocławiu z dnia 16 października 2013
r., II AKa 298/13, LEX nr 1381578). W takim przypadku nie chodzi o zbieg kilku niezależnych, ustawowo określonych podstaw
do nadzwyczajnego złagodzenia, lecz o sumę innych okoliczności łagodzących, z których żadna samodzielnie nie może prowadzić
do nadzwyczajnego złagodzenia. Sąd ma możliwość w takim przypadku zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, opierając
się na sumie okoliczności zachodzących w sprawie, jeśli tylko łącznie spełniają one warunki wymienione w ustawie dla
nadzwyczajnego złagodzenia kary, przede wszystkim co do uznania wypadku za "szczególnie uzasadniony" oraz co do uznania
grożącej kary za "niewspółmiernie surową" (wyrok SA w Katowicach z dnia 10 listopada 2010 r., II AKa 329/10, LEX nr 785447).
Szczególnie uzasadniony przypadek to przypadek, w którym istnieją liczne okoliczności łagodzące w samym czynie, a
ponadto właściwości i warunki osobiste sprawcy, jego sposób życia przed popełnieniem przestępstwa i zachowanie po
popełnieniu zasługują na szczególnie pozytywną ocenę (wyrok SN z dnia 12 maja 1978 r., V KR 72/78, OSNPG 1979, nr 2, poz.
19). Orzekając w przedmiocie nadzwyczajnego złagodzenia kary, należy pamiętać, że stanowi ono orzekanie o karze, dlatego
też to wszystko, co w ramach art. 53 k.k. decyduje o jej wymiarze, ma także znaczenie w kwestii nadzwyczajnego złagodzenia
kary (wyrok SA w Gdańsku z dnia 11 lipca 2013 r., II AKa 224/13, LEX nr 1369293; wyrok SN z dnia 31 maja 1977 r., VI KRN
97/77, OSNKW 1977, poz. 81).
Uprzednia karalność. Jest to okoliczność obciążająca, mająca istotne znaczenie dla wymiaru kary, niemniej należy mieć na
uwadze, że ze swej istoty, jako okoliczność dotycząca osoby, a nie czynu, nie ma wpływu na ocenę stopnia jej winy i społecznej
szkodliwości popełnionego przestępstwa. Przepis art. 60 § 2 k.k. nie wyklucza stosowania instytucji nadzwyczajnego złagodzenia
kary wobec sprawców uprzednio karanych, w tym wobec recydywistów (wyrok SA w Katowicach z dnia 22 stycznia 2004 r., II
AKa 497/03, LEX nr 142875).
7.
Artykuł 60 § 3 k.k. (tzw. mały świadek koronny) przewiduje możliwość nadzwyczajnego złagodzenia kary wobec
sprawców, którzy współdziałali w popełnieniu przestępstwa, z co najmniej dwiema osobami, ujawnili już w fazie postępowania
przygotowawczego wymagane prawem informacje (podali wszystkie istotne okoliczności popełnienia przestępstwa, tzn. nie
tylko okoliczności składające się na jego ustawowe znamiona, ale również dotyczące rozmiarów tego przestępstwa, sposobu
działania, wielkości wyrządzonej szkody i uzyskanych korzyści), opisali wyczerpująco rolę i udział swój w tym przestępstwie, a
także wszystkich pozostałych współdziałających, przekazali wiadomości dotychczas nieznane organowi powołanemu do ścigania
przestępstw lub takie, które były temu organowi nieznane, nie dozowali informacji (czas trwania ujawnienia był determinowany
tylko skalą działalności przestępczej), ale od razu podali wszystkie istotne informacje, później tylko ewentualnie uszczegóławiali
je (wyrok SN z dnia 28 czerwca 2006 r., V KK 116/06, OSNwSK 2006, nr 1, poz. 1287). Nadzwyczajne złagodzenie kary w
tym trybie ma charakter obligatoryjny, chodzi bowiem o przełamanie solidarności przestępczej. Termin "współdziałanie"
w rozumieniu art. 60 § 3 k.k. obejmuje współsprawców, sprawców polecających, kierowniczych, pomocników i podżegaczy (art.
18 k.k.) (wyrok SA w Katowicach z dnia 28 czerwca 2001 r., II AKa 180/01, Prok. i Pr.-wkł. 2002, nr 5, poz. 12). Sprawca ma
współdziałać z innymi osobami w popełnieniu tego przestępstwa, za które został skazany, przy czym opis czynu jemu
przypisanego powinien wyraźnie zawierać informację, że konkretnego przestępstwa dopuścił się on w jednej z form
przestępczego współdziałania, w rozumieniu zjawiskowych form takiego współdziałania, co najmniej z dwiema innymi osobami
(postanowienie SN z dnia 24 listopada 2010 r., IV KO 68/10, OSNwSK 2010, nr 1, poz. 2336; postanowienie SN z dnia 27
października 2009 r., II KK 45/09, LEX nr 607837; wyrok SA w Gdańsku z dnia 6 marca 2003 r., II AKa 10/03, LEX nr 145385;
wyrok SA w Gdańsku z dnia 19 września 2012 r., II AKa 289/12, LEX nr 1236123; wyrok SA w Katowicach z dnia 17 lutego
2000 r., II AKa 1/00, Prok. i Pr.-wkł. 2000, nr 9, poz. 18). Określenie "z innymi osobami" jednoznacznie wskazuje, że osoby,
z którymi współdziała sprawca, muszą być co najmniej dwie (postanowienie SN z dnia 23 stycznia 2007 r., III KK 476/06,
OSNwSK 2007, nr 1, poz. 236; postanowienie SN z dnia 19 marca 2003 r., V KK 188/02, LEX nr 77024; wyrok SN z dnia 25
lutego 1999 r., I KZP 38/98, OSNKW 1999, nr 3-4, poz. 12; wyrok SN z dnia 4 lutego 2002 r., V KKN 465/99, LEX nr 77498;
wyrok SA w Katowicach z dnia 17 lutego 2000 r., II AKa 1/00, Prok. i Pr.-wkł. 2000, nr 9, poz. 18; wyrok SA w Lublinie z dnia
28 kwietnia 2004 r., II AKa 27/04, KZS 2005, z. 7-8, poz. 103; wyrok SA w Katowicach z dnia 16 czerwca 2005 r., II AKa
107/05, KZS 2006, z. 4, poz. 50; wyrok SA w Katowicach z dnia 22 lutego 2007 r., II AKa 13/07, LEX nr 312485). Ani w
doktrynie, ani w judykaturze nie wypracowano jednoznacznego stanowiska, jak należy rozumieć znamię czasownikowe
"ujawnić", choć w praktyce podjęta w tej materii uchwała składu siedmiu sędziów SN z dnia 29 października 2004 r., I KZP
24/04, OSNKW 2004, nr 10, poz. 92, winna zakończyć rozbieżności interpretacyjne w judykaturze. Można tu wszelako
wyodrębnić trzy stanowiska. Pierwsze nakazuje rozumieć wymóg ujawnienia jako przekazanie przez sprawcę organowi
powołanemu do ścigania przestępstw istotnych informacji, niezależnie od tego, czy były one tym organom uprzednio znane
(wyrok SN z dnia 25 lutego 1999 r., I KZP 38/98, OSNKW 1999, nr 3-4, poz. 12). Drugie zakłada, że czasownik "ujawnić" trzeba
rozumieć jako przekazanie przez sprawcę organowi powołanemu do ścigania przestępstw tylko takich wiadomości, które według
wiedzy informującego nie były dotychczas znane organom ścigania (V. Konarska-Wrzosek, kom. do art. 60 k.k. (w
Kodeks karny..., red. R.A. Stefański, Legalis 2015; Z. Sienkiewicz (w
Kodeks karny. Komentarz, red. O. Górniok, Warszawa 2004, s. 529; Z. Ćwiąkalski (w
Kodeks karny. Część ogólna, t. 1, red. A. Zoll, 2012, s. 848-850; P. Hofmański, L.K. Paprzycki, kom. do art. 60 k.k. (w
Kodeks karny..., red. M. Filar, 2015; uchwała składu siedmiu sędziów SN z dnia 29 października 2004 r., I KZP 24/04, OSNKW 2004, nr 10, poz. 92). Według trzeciego "ujawnić" znaczy tyle, co przekazać takie informacje, które były
dotychczas nieznane organom ścigania (W. Zalewski, kom. do art. 60 k.k. (w
Kodeks karny. Część szczególna, t. 2, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, Legalis 2015; A. Marek, Kodeks karny..., 2010, s. 203-204; J. Wojciechowski, Kodeks karny.
Komentarz..., 2002, s. 130; wyrok SN z dnia 27 maja 2002 r., V KKN 188/00, OSNKW 2002, nr 11-12, poz. 113). Za prawidłowy
uznać należy drugi z przedstawionych poglądów. Sprzeciwia się on co prawda samej istocie "ujawnienia", przez co rozumie się
okoliczności nowe, lecz lege non distinguente nec nostrum est distinguere - w przeciwieństwie do art. 60 § 4 k.k. ustawa nie
wymaga tu przekazania informacji nieznanych organowi powołanemu do ścigania przestępstw. Nie sposób również tracić tu z
pola widzenia celu omawianej regulacji (przełamanie przestępczej solidarności, pociągnięcie do odpowiedzialności wszystkich
współdziałających, zebranie dowodów na popełnienie przestępstwa, sprawne zakończenie postępowania karnego). Skazany,
aby skorzystać z nadzwyczajnego złagodzenia kary z art. 60 § 3 k.k., powinien zatem ujawnić wobec organu powołanego do
ścigania przestępstw informacje dotyczące osób uczestniczących w popełnieniu przestępstwa oraz istotne okoliczności jego
popełnienia, które - wedle jego subiektywnego przekonania - organowi temu dotychczas nie były znane (postanowienie SN z
dnia 20 lutego 2003 r., II KK 113/02, OSNKW 2003, nr 5, poz. 52). Rzecz jasna, z nadzwyczajnego złagodzenia kary będzie
mógł skorzystać również denuncjator, który ujawnił informacje organowi zupełnie nieznane. Przewidziana w przepisie art. 60 §
3 k.k. premia w postaci obligatoryjnego nadzwyczajnego złagodzenia kary nie przysługuje zaś sprawcy, który pozoruje
ujawnienie informacji, czyli przekazuje je wówczas, gdy ma świadomość, że organy powołane do ścigania wiadomości te już
mają (postanowienie SN z dnia 20 lutego 2003 r., II KK 113/02, OSNKW 2003, nr 5-6, poz. 52).
8.
Istotność informacji. Ujawnione przez sprawcę okoliczności muszą być "istotne", a więc dotyczyć przede wszystkim
znamion przestępstwa. Na podstawie ujawnionych okoliczności musi się stać możliwe określenie rodzaju i rozmiaru
przestępstwa. Przepis art. 60 § 3 k.k. wymaga też, aby sprawca opisał wyczerpująco rolę i udział w tym przestępstwie wszystkich
współdziałających. Chodzi tu więc o cały zakres odpowiedzialności karnej (por. postanowienie SN z dnia 2 września 2003 r., II
KK 105/03, OSNKW 2003, nr 9-10, poz. 88; postanowienie SN z dnia 5 maja 2003 r., V KK 170/02, OSNwSK 2003, nr 1, poz.
902). A contrario, ujawnienie okoliczności nieistotnych nie gwarantuje nadzwyczajnego złagodzenia kary, i to nawet wówczas,
gdy denuncjator spełnił warunek ujawnienia osób zaangażowanych w popełnienie przestępstwa. Ustawa wymaga łącznego
spełnienia dwóch warunków, tj. ujawnienia osób współdziałających oraz istotnych okoliczności popełnienia przestępstwa (V.
Konarska-Wrzosek, kom. do art. 60 k.k. (w
Kodeks karny..., red. R.A. Stefański, Legalis 2015).9.
Aspekty proceduralne. Przeszkodą do zastosowania art. 60 § 3 k.k. nie może być to, że sprawca, który ma faktyczną
legitymację, aby skorzystać z zawartego w tym przepisie dobrodziejstwa, odpowiada za swój czyn w innej sprawie niż osoby
ponoszące odpowiedzialność dzięki podanym przez niego informacjom (wyrok SA w Lublinie z dnia 23 kwietnia 2008 r., II AKo
95/08, LEX nr 466405).
10.
Treść wyjaśnień. W judykaturze funkcjonuje ugruntowany pogląd, że sprawca chcący skorzystać z nadzwyczajnego
złagodzenia kary na podstawie komentowanego przepisu zobligowany jest do podtrzymywania treści wyjaśnień złożonych
w postępowaniu przygotowawczym. Zobowiązanie to nie wynika bezpośrednio z treści art. 60 § 3 k.k., jednak art.
540a pkt 1 k.p.k. stanowi, że postępowanie sądowe zakończone prawomocnym orzeczeniem można wznowić, jeżeli skazany,
do którego zastosowano przepis art. 60 § 3 lub 4 k.k., nie potwierdził w postępowaniu karnym ujawnionych przez siebie
informacji. Nie można więc zastosować nadzwyczajnego złagodzenia kary wobec sprawcy, który zmienia swoje
wyjaśnienia przed prawomocnym zakończeniem postępowania (wyrok SN z dnia 6 maja 2010 r., II KK 349/08, OSNwSK
2010, nr 1, poz. 964; wyrok SN z dnia 2 grudnia 2004 r., III KK 112/04, OSNKW 2005, nr 1, poz. 6). Należy jednak uzupełnić,
że z punktu widzenia ustawowych kryteriów stosowania instytucji określonej w art. 60 § 3 k.k. nie ma znaczenia fakt odmowy
składania wyjaśnień czy też brak przyznania się do winy w początkowych przesłuchaniach. Spełnienie ustawowego wymogu
ujawnienia istotnych informacji nie jest ograniczone ani do pierwszego przesłuchania, ani też następnych, natomiast zasadnicze
znaczenie ma samo spełnienie nakazu ujawnienia tych istotnych informacji wobec organu powołanego do ścigania przestępstw,
właśnie na etapie prowadzonego postępowania przygotowawczego, aby umożliwić temu organowi zweryfikowanie wszystkich
podanych (ujawnionych) przez sprawcę okoliczności jeszcze przed skierowaniem aktu oskarżenia do sądu (por. wyrok SA w
Gdańsku z dnia 26 listopada 2009 r., II AKa 253/09, LEX nr 604100).
11.
Ciąg przestępstw. W sytuacji gdy sprawca popełnił przestępstwa w warunkach ciągu przestępstw (art. 91 § 1 k.k.), przy
czym co do niektórych z tych przestępstw zachodziły przesłanki przewidziane w art. 60 § 3 k.k., sąd, orzekając jedną karę na
podstawie przepisu, którego znamiona każde z tych przestępstw wyczerpuje, może - na podstawie art. 57 § 2 k.k. - albo
zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, albo wymierzyć karę z nadzwyczajnym jej obostrzeniem, albo orzec karę w
granicach "zwyczajnego" ustawowego zagrożenia, natomiast przy podejmowaniu decyzji, którą z możliwości wybrać i w jakiej
wysokości orzec karę, powinien kierować się dyrektywami wymiaru kary określonymi w art. 53 k.k. (postanowienie SN z dnia
4 lutego 2008 r., III KK 363/07, OSNKW 2008, nr 4, poz. 28).
12.
Możliwości w zakresie orzekania. Wobec denuncjatora określonego w art. 60 § 3 k.k. sąd dysponuje dość zróżnicowaną
gamą instrumentów prawnych. Ma bowiem obowiązek w pierwszej kolejności zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, choć
w przypadku materializacji okoliczności wymienionych w art. 60 § 5 sąd może, lecz już nie musi, warunkowo zawiesić wykonanie
kary. Na podstawie art. 61 § 1 sąd może odstąpić od wymierzenia kary i środka karnego, nawet gdyby ich orzeczenie było
obowiązkowe, w szczególności gdy rola sprawcy w popełnieniu przestępstwa była podrzędna, a przekazane informacje
przyczyniły się do zapobieżenia popełnieniu innego przestępstwa. Warunkowe zawieszenie wykonania kary w tym trybie
powinno następować w wyjątkowych sytuacjach (P. Hofmański, L.K. Paprzycki, kom. do art. 60 k.k. (w
Kodeks karny..., red. M. Filar, 2015).
13.
Nadzwyczajne złagodzenie kary na podstawie art. 60 § 4 k.k. znajduje zastosowanie wtedy, gdy w czasie toczącego się
postępowania przygotowawczego - w fazie ad personam - podejrzany zachowa się w sposób w przepisie tym określony (a nie
kiedykolwiek później), tzn. poza złożeniem wyjaśnień we własnej sprawie, ujawni przed organem ścigania (chociażby
niewłaściwym, ale uprawnionym do ścigania przestępstw) i przedstawi istotne okoliczności, nieznane do tej pory temu organowi,
przestępstwa zagrożonego karą powyżej 5 lat pozbawienia wolności (postanowienie SA we Wrocławiu z dnia 29 grudnia 2006
r., II AKo 230/06, OSA 2007, z. 10, poz. 54). Omawiana podstawa nadzwyczajnego złagodzenia ma charakter fakultatywny.
Wniosek prokuratora nie jest więc wiążący dla sądu. Sąd podejmujący decyzję o nadzwyczajnym złagodzeniu i ewentualnie
warunkowym zawieszeniu wykonania kary powinien dla należytej oceny okoliczności z art. 60 § 4 k.k. dysponować protokołami
obu czynności przesłuchania (P. Hofmański, L.K. Paprzycki, kom. do art. 60 k.k. (w
Kodeks karny..., red. M. Filar, 2015). Komentowany przepis, w odróżnieniu od art. 60 § 3 k.k., daje możliwość premiowania - w danej sprawie - nadzwyczajnym
złagodzeniem kary sprawcy za ujawnienie istotnych informacji o innym przestępstwie niż to, o które jest oskarżony w toczącym
się już procesie karnym. W tym kontekście zwrot "niezależnie od wyjaśnień złożonych w swojej sprawie" oznacza jedynie, że
warunkiem koniecznym umożliwiającym zastosowanie nadzwyczajnego złagodzenia kary, na podstawie przesłanek wskazanych
w tym przepisie, jest tylko złożenie przezeń wyjaśnień w swojej sprawie, nie narzuca zaś ich określonej treści. W szczególności
nie ma wymogu, aby w sprawie, w której sprawcy postawiony został zarzut, jego depozycje były szczere oraz zawierały
wyczerpujące dane dotyczące istotnych okoliczności popełnienia czynu mu zarzuconego (uchwała SN z dnia 11 stycznia 2006
r., I KZP 53/05, OSNKW 2006, nr 2, poz. 13, Prok. i Pr.-wkł. 2001 nr 12, s. 61-62). Oczywiście twierdzenie to nie prowadzi do
wniosku, że treść wyjaśnień złożonych przez oskarżonego w jego własnej sprawie nie będzie miała żadnego wpływu na
zastosowanie względem niego instytucji z art. 60 § 4 k.k. Kwestię celowości zastosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary
względem sprawcy, który nie współpracuje z organami ścigania we własnej sprawie, ustawodawca pozostawił swobodnej ocenie
sądu. Rozstrzygając w tym względzie, sąd powinien się kierować kryteriami branymi pod uwagę przy wymiarze kary, wśród
których zachowanie sprawcy po popełnieniu przestępstwa, a w szczególności jego postawa wyrażająca się w złożeniu wyjaśnień
określonej treści, może mieć duże znaczenie. Uogólniając, należy stwierdzić, że złożenie wyjaśnień ocenianych jako
nieprawdziwe czy wykrętne może być ocenione jako przemawiające przeciwko zastosowaniu nadzwyczajnego złagodzenia kary
na podstawie art. 60 § 4 k.k. Nie jest jednak wykluczona także sytuacja, w której nawet taka postawa sprawcy - starającego
się pomniejszyć swój udział w zarzucanym mu przestępstwie - nie będzie uniemożliwiała uwzględnienia wniosku prokuratora w
przedmiocie zastosowania instytucji nadzwyczajnego złagodzenia kary z art. 60 § 4 k.k., gdyż wiele tu zależy od porównania
wagi czynu zarzucanego oskarżonemu oraz stopnia jego winy z korzyściami dla wymiaru sprawiedliwości uzyskanymi w wyniku
ujawnienia przez oskarżonego nieznanych dotąd, istotnych okoliczności innego przestępstwa zagrożonego karą powyżej 5 lat
pozbawienia wolności (uchwała SN z dnia 11 stycznia 2006 r., I KZP 53/05, OSNKW 2006, nr 2, poz. 13; Kodeks karny. Część
szczególna. Komentarz, t. 1, Komentarz do artykułów 117-221, red. A. Wąsek, Warszawa 2005, s. 201 i 202; K. Daszkiewicz,
Mały świadek koronny (art. 60 § 3-5 i art. 61 k.k.), cz. 1, Palestra 1999, nr 3-4, s. 27 i n.).
14.
Treść art. 60 § 5 k.k. stanowi samodzielną podstawę zawieszenia wykonania kary względem określonej kategorii sprawców,
wobec których interes wymiaru sprawiedliwości związany z korzyścią wynikającą z wkładu sprawcy współpracującego z
organami ścigania w wykrywanie i ściganie przestępstw uzasadnia liberalizację zasad zawieszenia wykonania kary pozbawienia
wolności (wyrok SN z dnia 14 grudnia 2006 r., V KK 414/06, OSNwSK 2006, nr 1, poz. 2464). W myśl tego unormowania w
zakresie orzekania o warunkowym zawieszeniu nadzwyczajnie złagodzonej kary pozbawienia wolności "przepisu art. 69 § 1 nie
stosuje się". Sprawca może więc liczyć na zawieszenie wykonania kary w granicach przekraczających ramy zawieszenia kary
określone w art. 69 i n. k.k. (W. Zalewski, kom. do art. 60 k.k. (w
Kodeks karny. Część szczególna, t. 2, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, Legalis 2015). Zgodnie z komentowanym unormowaniem warunkowo można zawiesić karę pozbawienia wolności
do lat 5, jak również względem sprawcy, który w czasie popełnienia przestępstwa był skazany na karę pozbawienia wolności.
W zakresie orzekania o warunkowym zawieszeniu wykonania kary pozbawienia wolności (nawet w wymiarze nieprzekraczającym
roku), która wydana została w warunkach nadzwyczajnego złagodzenia, sąd powinien kierować się tylko przesłanką pozytywnej
prognozy kryminologicznej względem sprawcy.
15.
Kwestia zastosowania art. 70 k.k. Do warunkowego zawieszenia wykonania kary pozbawienia wolności na podstawie art.
60 § 5 k.k. nie stosuje się przepisu 70 k.k. odnośnie do zakreślenia górnej ustawowej granicy okresu próby, gdyż art. 60 § 5
k.k. w sposób samodzielny ustala tę granicę, przyjmując, że maksymalny okres nie może przekroczyć 10 lat. Sąd, stosując art.
60 § 5 k.k., powinien natomiast przestrzegać wskazanych w art. 70 k.k. zasad dotyczących dolnych granic okresu próby (K.
Daszkiewicz, Mały świadek koronny (art. 60 § 3-5 i art. 61 k.k.), cz. 2, Palestra 1999, nr 5-6, s. 30).
16.
Kwestia zastosowania art. 71-76 k.k. Z treści art. 60 § 5 k.k. wynika, że przepisy art. 71-76 k.k. stosuje się odpowiednio.
Oznacza to stosowanie powyższych przepisów z uwzględnieniem specyfiki komentowanej instytucji i jej celu. W konsekwencji
wobec sprawców określonych w art. 60 § 3 i 4 k.k. dopuszczalne jest m.in. orzeczenie kary grzywny czy nałożenie wymienionych
w art. 72 k.k. obowiązków probacyjnych. Stosuje się także przesłanki oraz termin zarządzenia wykonania kary (art. 75 k.k.) i
termin zatarcia skazania (art. 76 k.k.).
17.
Artykuł 60 § 6 k.k. wskazuje sposoby nadzwyczajnego złagodzenia kary. Zgodnie z pkt 1 tego przepisu jeżeli czyn stanowi
zbrodnię zagrożoną co najmniej karą 25 lat pozbawienia wolności, sąd wymierza karę pozbawienia wolności nie niższą od 8 lat.
Powyższe unormowanie ma zastosowanie względem czynów zakwalifikowanych jako zbrodnie, których minimalna sankcja
ustawowa jest nie mniejsza niż 25 lat pozbawienia wolności. Wskazać należy, że kara nadzwyczajnie złagodzona powinna się
tu mieścić w granicy od 8 do 15 lat pozbawienia wolności. Wynika to z tego, że w przepisie art. 60 § 6 pkt 1 k.k. ustawodawca
nie wskazał wprost na górną granicę sankcji nadzwyczajnie złagodzonej. W takim zaś przypadku zastosowanie ma art. 37 k.k.,
który stanowi, że kara pozbawienia wolności trwa najdłużej 15 lat. W przypadku pozostałych zbrodni nadzwyczajne złagodzenie
kary polega na wymierzeniu kary pozbawienia wolności w wymiarze nie niższym od 1/3 dolnej granicy ustawowego zagrożenia.
Górna granica kary pozbawienia wolności nie może przekroczyć natomiast 15 lat. W przypadku nadzwyczajnego złagodzenia
kary względem zbrodni nie ma znaczenia, że czyn popełniony został w warunkach recydywy specjalnej (art. 64 § 1 k.k.)
skutkującej nadzwyczajnym obostrzeniem kary, ponieważ w takim wypadku stosownie do treści art. 64 § 3 k.k. podwyższenia
górnego ustawowego zagrożenia nie stosuje się (wyrok SN z dnia 12 sierpnia 2008 r., II KK 189/08, LEX nr 448963; zob. także
V. Konarska-Wrzosek, kom. do art. 60 k.k. (w
Kodeks karny..., red. R.A. Stefański, Legalis 2015). Odnośnie do występków, których dolną granicą ustawowego zagrożenia jest kara pozbawienia wolności nie niższa od roku, stosując nadzwyczajne
złagodzenie kary, sąd wymierza grzywnę, karę ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności (art. 60 § 6 pkt 3 k.k.). W
wypadku występków, których dolną granicą ustawowego zagrożenia jest kara pozbawienia wolności niższa od roku,
nadzwyczajne złagodzenie kary polega zaś na wymierzeniu kary grzywny albo kary ograniczenia wolności.
18.
Artykuł 60 § 7 k.k. również wskazuje sposób nadzwyczajnego złagodzenia kary i stanowi, że jeśli czyn jest zagrożony więcej
niż jedną z kar wymienionych w art. 32 pkt 1-3 k.k., nadzwyczajne złagodzenie polega nie na orzeczeniu najłagodniejszej z
nich w wymiarze poniżej dolnej granicy ustawowego zagrożenia, lecz na odstąpieniu od orzeczenia jakiejkolwiek z
przewidzianych kar i orzeczeniu środka karnego wymienionego w art. 39 pkt 2 i 3 oraz 7 i 8 k.k., środka kompensacyjnego lub
przepadku. W przypadku nadzwyczajnego złagodzenia kary na podstawie art. 60 § 7 k.k. odstępując od wymierzenia kary,
obligatoryjnie należy orzec sprawcy co najmniej jeden z przewidzianych tam środków penalnych (wyrok SN z dnia 2 czerwca
2011 r., V KK 110/11, OSNKW 2011, nr 7, poz. 64; wyrok SN z dnia 31 marca 2009 r., III KK 319/08, LEX nr 503256). Sąd
powinien dobrać taki środek, który będzie odpowiadać realiom danej sprawy oraz potrzebom w zakresie kształtowania
pożądanego zachowania sprawcy, przy uwzględnieniu konieczności wystąpienia ustawowych przesłanek orzeczenia danego
środka.
19.
Artykuł 60 § 8 k.k. stanowi normatywną blokadę orzekania nadzwyczajnego złagodzenia kary wobec czynów zagrożonych
karą pozbawienia wolności powyżej 5 lat, do których zastosowanie ma art. 37a k.k., stanowiący o możliwości orzeczenia kary
grzywny lub ograniczenia wolności zamiast kary pozbawienia wolności. Taki zabieg orzeczniczy jest z kolei dopuszczalny, gdy
ustawa przewiduje zagrożenie danego czynu karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą 8 lat (zob. komentarz do art. 37a
k.k.). Oznacza to w konsekwencji wyłączenie możliwości nadzwyczajnego złagodzenia kary przy pociąganiu do
odpowiedzialności sprawców występków zagrożonych karą pozbawienia wolności w wymiarze pomiędzy 5 a 8 lat, jeśli na
podstawie dyrektywy zwykłego sądowego wymiaru kary (ustanowionej w art. 37a k.k.) można orzec karę wolnościową, w
postaci grzywny lub kary ograniczenia wolności, bez zaistnienia szczególnych powodów do nadzwyczajnego złagodzenia.
Blokada ta jest w pewnym sensie rozwiązaniem racjonalnym, gdyż eliminuje niejako konkurencyjność przepisów i wprowadza
priorytety w zakresie ich stosowania.