Indywidualny przedmiot ochrony. Przedmiotem ochrony przewidzianej w art. 160 k.k. jest życie i zdrowie człowieka
przed narażeniem tych dóbr na bezpośrednie niebezpieczeństwo ich utraty. Tworzenie przestępstw z narażenia na
niebezpieczeństwo służy lepszej ochronie dóbr szczególnie cennych, do których należy w szczególności życie i zdrowie człowieka,
gdyż przesuwa moment prawnokarnej ochrony na etap wcześniejszy niż naruszenie. Prawnokarna ochrona życia i zdrowia
człowieka na podstawie art. 160 k.k. rozpoczyna się od chwili niedającego się powstrzymać porodu dziecka poczętego, a w
przypadku rozwiązywania ciąży za pomocą cesarskiego cięcia na życzenie kobiety ciężarnej od momentu przystąpienia do
przeprowadzenia takiego zabiegu, a w przypadku konieczności medycznej przeprowadzenia cesarskiego cięcia od momentu
zaistnienia medycznych przesłanek do jego przeprowadzenia (por. uzasadnienie postanowienia SN z dnia 30 października 2008
r., I KZP 13/08, OSNKW 2008, nr 11, poz. 90).
2.
Penalizowane zachowanie naganne i jego skutek. Przepisy art. 160 k.k. penalizują narażenie człowieka na bezpośrednie
niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Statuują one typ i odmiany typu przestępstwa
konkretnego narażenia na niebezpieczeństwo. Zachowaniem nagannym jest narażenie w jakikolwiek sposób (bliżej przez
ustawę nieokreślony) drugiego człowieka na skutek w postaci bezpośredniego niebezpieczeństwa utraty życia albo ciężkiego
uszczerbku na zdrowiu, o jakim mowa w art. 156 § 1 k.k. Narażenie dóbr chronionych na niebezpieczeństwo może przybrać
postać działania (zachowania aktywnego), a w przypadku sprawców o statusie gwaranta bezpieczeństwa danego człowieka,
który ma prawny, szczególny obowiązek niedopuszczenia do zaistnienia ujemnego skutku - również postać zaniechania (zob.
art. 2 k.k.). Narażenie na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo zdrowia, o jakim mowa w art. 160 § 1 k.k. - jak
trafnie wskazuje SN w wyroku z dnia 14 lipca 2011 r., III KK 77/11, OSNKW 2011, nr 10, poz. 94 - "może zostać zrealizowane
w jeden z trzech sposobów: przez sprowadzenie zagrożenia, jego znaczące zwiększenie, a także - w przypadku
gwaranta nienastąpienia skutku przy przestępstwach z zaniechania - przez niespowodowanie jego ustąpienia albo
zmniejszenia" (do tej ostatniej możliwości na gruncie art. 160 § 1 k.k. odnosi się krytycznie, lecz niezasadnie - zob. teza 4 -
A. Zoll (w
Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. 2, red. A. Zoll, 2013, s. 414). Niebezpieczeństwo dla życia albo
zdrowia drugiego człowieka będące skutkiem zachowania sprawcy to pewien obiektywnie istniejący układ rzeczy i zjawisk
o charakterze dynamicznym, który łączy się z dużym prawdopodobieństwem wystąpienia określonych, ujemnych
następstw dla chronionych dóbr (por. M. Cieślak, Pojęcie niebezpieczeństwa w prawie karnym, ZNUJ 1955, nr 1, s. 154-
160; T. Hanausek, Uwagi o naturze niebezpieczeństwa jako zjawiska obiektywnego i dynamicznego (w Zagadnienia prawa
karnego i teorii prawa, red. M. Cieślak, Warszawa 1959, s. 69-80; W. Wolter, Nauka o przestępstwie, Warszawa 1973, s. 31;
A. Zoll (w Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. 2, red. A. Zoll, 2013, s. 418). Jest to zatem niebezpieczeństwo
konkretne, stwarzające realną groźbę utraty życia albo doznania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu przez określoną
osobę (tak K. Buchała, Przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji drogowej, Warszawa 1973, s. 73). Jak trafnie
wskazuje SN, "Przypisanie odpowiedzialności za przestępstwo określone w art. 160 § 1 k.k. [podobnie jak za przestępstwo z
art. 160 § 2 i 3 k.k. - przyp. aut.] wymaga indywidualizacji pokrzywdzonego, tj. wskazania konkretnej osoby, której w wyniku
działania (lub zaniechania) sprawcy groziło bezpośrednie niebezpieczeństwo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu lub utraty życia.
Nie jest natomiast niezbędne ustalenie tożsamości tej osoby" (wyrok SN z dnia 8 grudnia 2011 r., II KK 177/11, OSNKW 2012,
Kwalifikowana odmiana przestępstwa. W przepisie art. 160 § 2 k.k. przewidziano surowszą sankcję za narażenie na
bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo zdrowia człowieka, gdy na sprawcy ciąży obowiązek opieki nad osobą
narażoną. Surowsza ocena takiego narażenia wynika stąd, że sprawca, który miał być gwarantem bezpieczeństwa danej osoby,
sprzeniewierzył się obowiązkowi, który go obciąża, i naraził swojego podopiecznego na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty
najcenniejszych dóbr. Jest to typ przestępstwa indywidualnego, którego sprawcą może być tylko osoba zobowiązana do
opieki nad inną osobą. Obowiązek opieki, stanowiący znamię kwalifikujące czyn sprawcy, musi istnieć wcześniej,
zanim doszło do narażenia danej osoby na niebezpieczeństwo. Obowiązek opieki to przede wszystkim obowiązek
czuwania nad bezpieczeństwem danej osoby, troszczenia się o jej dobra i interesy. Powodem ustanawiania obowiązku opieki
jest istnienie grona osób, które nie są zdolne w ogóle lub w stopniu dostatecznym zadbać o siebie samodzielnie i dlatego muszą
być poddane pieczy kogoś innego. Opieki, a w tym przede wszystkim czuwania nad zachowaniem życia i zdrowia, wymagają
osoby, które z uwagi na wiek, niepełnosprawność psychiczną lub fizyczną albo ze względu na znajdowanie się w szczególnej
sytuacji faktycznej nie są w stanie zatroszczyć się o siebie samodzielnie. Do grona takich osób należą w szczególności: dzieci,
starcy, chorzy, a także inne osoby poddane z tych czy innych powodów - w sposób przemijający bądź trwały - opiece innych
osób z uwagi na ograniczoną możliwość dbania o swoje dobra i interesy, np. osoby uczące się jeździć pojazdami mechanicznymi,
pływać, nurkować, latać - pod okiem instruktora (V. Konarska-Wrzosek, Uwagi o przestępstwie pozostawienia człowieka w
położeniu grożącym niebezpieczeństwem, PiP 1997, z. 3, s. 80-81 i 83). Źródłem obowiązku opieki, o jakim mowa w art. 160
§ 2 k.k., może być:
1) przepis prawa , np. art. 95 k.r.o. określający obowiązki rodziców wobec małoletnich dzieci;
2) orzeczenie sądu , np. kształtujące stosunek przysposobienia (por. art. 114 § 1 , art. 117 § 1 , art. 121 § 1 i 3 ,
art. 123 oraz 124 § 1 k.r.o.);
3) umowa, a ściślej rzecz ujmując - dobrowolne zobowiązanie , w wyniku którego poszczególne osoby przyjmują
na siebie obowiązek pieczy nad innymi osobami, np. umowa o pracę lub kontrakt lekarza z daną placówką służby zdrowia,
nauczyciela ze szkołą lub przedszkolem, opiekunką do dziecka a jego rodzicami, wzięcie cudzego dziecka na spacer i
przejęcie tym samym opieki nad nim w drodze tej czynności faktycznej (por. L. Kubicki, Przestępstwo popełnione przez
zaniechanie... , s. 159 i 191; oraz A. Zoll, Narażenie na niebezpieczeństwo (w System Prawa Karnego , t. 4, cz. 1,
red. I. Andrejew, L. Kubicki, J. Waszczyński, s. 469 i 470; V. Konarska-Wrzosek, Uwagi o przestępstwie ..., s. 81). Przy
tym, jak trafnie zauważa SN, "Zakres obowiązków ciążących na gwarancie musi być definiowany w odniesieniu do tego
momentu czasowego w którym on działa, w oparciu o wtedy dostępne mu informacje o okolicznościach stanu
faktycznego. W odniesieniu do tego momentu formułowane być winny wnioski co do zakresu realizacji tychże
obowiązków i niebezpieczeństw, które wynikać mogą z ich zaniechania" (zob. wyrok SN z dnia 8 czerwca 2010 r., III KK
408/09 , LEX nr 598846; oraz postanowienie SN z dnia 19 stycznia 2011 r., IV KK 356/10 , OSNKW 2011, nr 2, poz.
18).
4.
Kwestia formy czynu przy przestępstwie z art. 160 § 1 i 2 k.k. Konfrontacja ustawowego opisu czynu określającego typ
podstawowy i typ kwalifikowany przestępstwa narażenia na niebezpieczeństwo stała się podstawą rozbieżności poglądów na
temat formy czynu przy przestępstwie z art. 160 § 1 k.k. Część autorów uważa, że przestępstwo narażenia na
niebezpieczeństwo, o jakim mowa w art. 160 § 1 k.k., może być popełnione wyłącznie w drodze działania (tak np. A. Zoll (w
Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. 2, red. A. Zoll, 2013, s. 414; J. Giezek (w Kodeks karny. Część szczególna...,
red. J. Giezek, Warszawa 2014, s. 241), inni natomiast uważają, że także przez zaniechanie (tak np. A. Marek, Kodeks karny...,
2010, s. 395). Pogląd, że odpowiedzialność karną z art. 160 § 1 k.k. mogą rodzić jedynie czyny z działania, nie wydaje się
trafny. Po pierwsze dlatego, że z użytego w ustawie znamienia "naraża" nie wynika ograniczenie zachowania sprawcy tylko do
jednej z form czynu. Mając na uwadze zasadę lege non distinguente nec nobis est distinguere, należy przyjąć, że przepis art.
160 § 1 k.k. penalizuje zarówno czyny z działania, jak i z zaniechania. Po drugie należy podnieść, że teza o ograniczeniu
odpowiedzialności z przepisu art. 160 § 1 k.k. wyłącznie do czynów z działania wywodzona jest stąd, że odpowiedzialność za
przestępstwa skutkowe z zaniechania wchodzi w grę jedynie wówczas, gdy na podmiocie ciąży szczególny obowiązek prawny
zapobiegnięcia skutkowi (art. 2 k.k.), a jeśli w danym wypadku taki obowiązek istnieje, to ma zastosowanie art. 160 § 2 k.k.
Przedstawiona argumentacja świadczy o braku rozróżnienia między szczególnym typem obowiązku, o którym mowa w art. 160
§ 2 k.k., a obowiązkiem do działania, który może być podstawą odpowiedzialności za zaniechanie, o którym mowa w art. 2 k.k.
Obowiązek, o jakim mowa w art. 160 § 2 k.k., to obowiązek o ściśle oznaczonej treści (chodzi tu konkretnie o obowiązek opieki),
któremu sprzeniewierzyć się mogą (m.in. w drodze zaniechania) jedynie osoby, które obarcza ten typ obowiązku. Na gruncie
przepisu art. 160 § 1 k.k. wchodzi natomiast w grę obowiązek przeszkodzenia społecznie szkodliwemu skutkowi, który to
obowiązek obciąża nie jakiś ściśle określony krąg podmiotów zobowiązanych do opieki i dbania o bezpieczeństwo ściśle
oznaczonych osób, lecz każdego, kto z powodu podjęcia wcześniej jakiejś specyficznej czynności zobowiązany zostaje tym
samym do podjęcia dalszego działania w celu zabezpieczenia bliżej nieoznaczonych osób przed bardzo prawdopodobnym
nastąpieniem ujemnych skutków dla życia i zdrowia. Inna jest zatem podstawa obu tych obowiązków i inna treść. Należy
również wskazać, że obowiązek opieki nie stanowi znamienia konstytutywnego dla przestępstwa z art. 160 § 2 k.k. (w tym
sensie, że nie tworzy typu przestępstwa z zaniechania), a jest jedynie znamieniem kwalifikującym z uwagi na to, że osoba
dopuszczająca się przestępstwa narażenia na niebezpieczeństwo życie lub zdrowie danego człowieka jest podmiotem, który
miał pełnić funkcję gwaranta jej bezpieczeństwa (V. Konarska-Wrzosek, Ochrona dziecka..., s. 42-43). Podsumowując, należy
stwierdzić, że zarówno typ podstawowy przestępstwa z art. 160 § 1 k.k., jak i jego odmiana kwalifikowana z art.
160 § 2 k.k. mogą być popełnione w obu formach czynu, tj. zarówno przez działanie, jak i przez zaniechanie.
Strona podmiotowa przestępstw z art. 160 § 1 i 2 k.k. Przestępstwa spenalizowane w tych przepisach wymagają dla
swojego bytu umyślności narażenia konkretnego człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo doznania
ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, bez dalej idącego zamiaru w postaci pozbawienia ofiary tych dóbr. Narażenie na bezpośrednie
niebezpieczeństwo utraty życia albo zdrowia raczej rzadko odbywa się z zamiarem bezpośrednim, częściej jest rezultatem
zamiaru ewentualnego łączącego się z przewidywaniem takiej możliwości i godzeniem się sprawcy na jej zaistnienie. Bliżej ten
zamiar charakteryzuje SN w wyroku z dnia 8 grudnia 2011 r., II KK 177/11, LEX nr 1129045, OSNKW 2012, nr 3, poz. 29,
wskazując, że: "Zamiar ewentualny określony w art. 160 § 1 k.k. charakteryzuje się świadomością znaczenia podejmowanych
czynności w perspektywie możliwego skutku. Nie chodzi przy tym o świadomość jakiejkolwiek możliwości wystąpienia
konkretnego narażenia na niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, ale wyłącznie świadomość
wysokiego prawdopodobieństwa takiego skutku, ocenianego w kontekście konkretnych okoliczności faktycznych, bo tylko
wówczas można mówić o "bezpośredniości" niebezpieczeństwa".
6.
Odmiany uprzywilejowane z art. 160 § 3 k.k. W art. 160 § 3 k.k. spenalizowano odmiany nieumyślne dwóch przestępstw
umyślnych narażenia życia albo zdrowia człowieka na ciężki uszczerbek ujętych: w art. 160 § 1 k.k. (statuującego typ
przestępstwa powszechnego) oraz w art. 160 § 2 k.k. (będącego typem przestępstwa indywidualnego). Nieumyślna strona
podmiotowa tych przestępstw jest jedynym powodem ich uprzywilejowania. Brak zamiaru narażenia życia albo zdrowia
człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty tych dóbr znacznie obniża przede wszystkim stopień winy sprawcy, a
oprócz tego także stopień społecznej szkodliwości popełnionego czynu. Odpowiedzialność za odmiany nieumyślne z art. 160 §
3 k.k. wchodzi w grę, gdy sprawcy można zarzucić świadome lub nieświadome naruszenie reguł ostrożności w postępowaniu z
tymi najcenniejszymi dobrami człowieka w danych okolicznościach, w jakich miało to miejsce (zob. art. 9 § 2 k.k.). Trafnie
wskazuje SN w postanowieniu z dnia 24 listopada 2009 r., II KK 39/09, LEX nr 558347, że: "Aby przyjąć, że sprawca dokonał
przestępstwa określonego w art. 160 § 3 k.k. konieczne jest ustalenie wystąpienia skutku w postaci bezpośredniego
niebezpieczeństwa utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, co oznacza, że skutek ten musi charakteryzować się
wysokim stopniem prawdopodobieństwa spełnienia, [a sprawca nie mając zamiaru jego sprowadzenia na danego człowieka -
przyp. aut.] naraża go jednak w wyniku niezachowania wymaganej w danych okolicznościach ostrożności, w sytuacji, w której
narażenie człowieka przewidywał lub obiektywnie biorąc mógł przewidzieć [przy zachowaniu przeciętnej ostrożności - przyp.
aut.]. Pod pojęciem przeciętnej ostrożności rozumieć trzeba ostrożność, której można wymagać od sprawcy na podstawie
normalnej, dającej się przewidzieć, zdolności przewidywania skutków własnego czynu. Dla przypisania sprawcy
odpowiedzialności za przestępstwo nieumyślne nie wystarczy jednak samo stwierdzenie, że zachował się on nieostrożnie,
konieczne jest bowiem wykazanie, iż był świadomy tego, że swoim zachowaniem może zrealizować znamiona czynu
zabronionego (przewidywał taką możliwość), bądź też iż możliwości takiej nie przewidywał, choć mógł ją przewidzieć (art. 9 §
2 k.k.). Możliwość przypisania sprawcy skutków czynu obejmuje jedynie normalne, a niewykraczające poza możliwość
przewidywania, następstwa jego zachowania. I co równie ważne, następstwa te muszą pozostawać w związku z zawinionym
naruszeniem tych reguł ostrożności, które w konkretnym układzie sytuacyjnym wywołało stan niebezpieczeństwa dla
określonego dobra prawnego".
7.
Sytuacje faktyczne wyczerpujące znamiona przestępstw z art. 160 k.k. Stosunkowo często dylematy związane z
możliwością postawienia zarzutu popełnienia przestępstwa narażenia życia albo zdrowia konkretnego człowieka na
niebezpieczeństwo utraty tych dóbr powstają w związku z działalnością zawodową lekarzy, czego dowodzą stosunkowo liczne
orzeczenia SN. I tak SN w wyroku z dnia 3 września 2013 r., WK 14/13, LEX nr 1375270, stwierdził, że: "Odpowiedzialność
lekarza gwaranta na płaszczyźnie art. 160 k.k. nie musi polegać tylko na popełnieniu przez niego błędu diagnostycznego czy
medycznego. Mogą to być różne inne podejmowane albo zaniechane przez niego czynności, narażające człowieka na
bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu". W wyroku z dnia 5 kwietnia 2013 r., IV
KK 43/13, LEX nr 1318212, SN zasadnie stwierdza, że: "Skutkiem należącym do znamion strony przedmiotowej występku z
art. 160 § 2 i 3 k.k. jest nie tylko wywołanie takiej sytuacji, w której pacjent znajduje się, nie będąc uprzednio, w położeniu
grożącym mu bezpośrednim niebezpieczeństwem dla życia lub zdrowia, ale również na utrzymaniu (nie odwróceniu, nie
zmniejszeniu) istniejącego już poziomu tego niebezpieczeństwa w czasie, kiedy urzeczywistnił się obowiązek działania lekarzagwaranta. Co więcej, przestępstwo jest dokonane z chwilą narażenia na niebezpieczeństwo, chociażby osoba narażona nie
doznała żadnej krzywdy". Tym bardziej więc należy uznać, że "odpowiedzialności karnej z art. 160 k.k. podlega lekarz-gwarant,
który w wyniku zaniechania udzielenia właściwego świadczenia zdrowotnego zdynamizował swą bezczynnością przebieg i rozwój
procesów chorobowych u pacjenta w ten sposób, że zaczęły one bezpośrednio zagrażać jego życiu i zdrowiu" (tak trafnie SN w
wyroku z dnia 21 sierpnia 2012 r., IV 42/12, LEX nr 1220930; a wcześniej SN w wyroku z dnia 5 listopada 2002 r., IV KKN
347/99, LEX nr 74394). W pełni zasadnie SN uznał, że: "Spełniony został warunek odpowiedzialności lekarza określony w art.
160 § 3 k.k. jeśli ustalono, że zaniechane przez lekarza, powiadomienie pacjenta o wykryciu w jego krwi groźnego
drobnoustroju, stanowiące realizację ciążącego na oskarżonym obowiązku przestrzegania właściwego sposobu postępowania
diagnostyczno-leczniczego i informowania chorych pozostających pod jego opieką o wynikach prowadzonych badań i sposobach
postępowania leczniczego, zapobiegłoby realnemu i znaczącemu wzrostowi stopnia narażenia pacjenta na bezpośrednie
niebezpieczeństwo utraty życia" (zob. wyrok SN z dnia 19 sierpnia 2008 r., WA 29/08, OSNwSK 2008, nr 1, poz. 1649). Należy
jednak zaznaczyć, że: "Sprzeczne z obowiązkiem prawnym zachowanie (działanie, zaniechanie) gwaranta nienastąpienia skutku
(lekarza), jeżeli nie ma wpływu na stan zagrożenia dla życia czy zdrowia określonej osoby, nie jest przyczynowe dla utraty życia
albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, o którym mowa w art. 160 § 1 k.k. Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy źródło
narażenia tych dóbr jest poza możliwością oddziaływania osoby prawnie zobowiązanej do określonego zachowania" (zob. wyrok
SN z dnia 14 lipca 2011 r., III KK 77/11, OSNKW 2011, nr 10, poz. 94).
8.
Klauzula bezkarności. Kodeks karny wprowadził do typu przestępstwa narażenia życia albo zdrowia na bezpośrednie
niebezpieczeństwo utraty tych dóbr klauzulę bezkarności dla sprawcy narażenia nieumyślnego, a także umyślnego, który
następnie dobrowolnie uchylił to grożące niebezpieczeństwo (zob. art. 160 § 4 k.k.). Wprowadzenie tej klauzuli ma zachęcić
sprawców do podejmowania działań na rzecz uchylenia niebezpieczeństwa dla chronionych dóbr i tym samym przeciwdziałania
ich utracie, gdyż zachowanie życia i zdrowia konkretnego człowieka jest ważniejsze niż karanie sprawców nagannych zachowań.
Poza tym wprowadzenie klauzuli bezkarności w przypadku popełnienia przestępstwa z art. 160 k.k. z powodu swoistego
"czynnego żalu" sprawcy ujednolica prawnokarne oceny w zakresie takiej społecznie pożądanej postawy - z instytucją czynnego
żalu i jej skutkami sprzężoną z instytucją usiłowania popełnienia przestępstwa (zob. art. 15 § 1 k.k.), które też często łączy się
z realnym narażeniem na niebezpieczeństwo dóbr chronionych prawem.
9.
Zbiegi przepisów. Właściwe będzie przyjęcie kumulatywnej kwalifikacji z art. 163 § 1 pkt 1 i art. 160 § 1 w zw. z art. 11 § 2
k.k., w sytuacji gdy sprawca nie tylko sprowadził zdarzenie powszechnie niebezpieczne mające postać pożaru, ale jednocześnie
naraził na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu konkretne osoby. W takiej sytuacji
niezbędne jest dla pełnego zobrazowania takiego zachowania przyjęcie kumulatywnej kwalifikacji (zob. wyrok SA w Katowicach
z dnia 19 grudnia 2014 r., II AKa 427/14, Biul. SAKa 2015, nr 1, poz. 1). Natomiast w przypadku usiłowania lub dokonania
któregokolwiek z umyślnych przestępstw skierowanych przeciwko życiu lub zdrowiu wykluczona będzie jednoczesna kwalifikacja
tych czynów z art. 160 k.k., gdyż zamiar i skutek dalej idący "pochłania" zamiar i skutek o mniejszym stopniu społecznej
szkodliwości. Również w przypadku skutkowych czynów nieumyślnych powodujących śmierć człowieka lub uszczerbek na jego
zdrowiu zastosowanie będzie miał wyłącznie przepis penalizujący naruszenie chronionego dobra, a nie przepis art. 160 § 3 k.k.
(por. postanowienie SN z dnia 14 grudnia 2005 r., V KK 175/05, OSNwSK 2005, nr 1, poz. 2429). Wypowiadał się w tych
kwestiach SN m.in. w wyroku z dnia 21 września 2006 r., V KK 10/06, LEX nr 196961, że: "W sytuacji gdy w wyniku zachowania
lekarza-gwaranta powstaje nie tylko niebezpieczeństwo, o którym mowa w art. 160 k.k., lecz ucieleśnia się ono w postaci
zaistnienia określonych skutków, to w zależności od ich rodzaju oraz rodzaju zawinienia może być on pociągnięty do
odpowiedzialności za całą gamę skutkowych przestępstw przeciwko życiu lub zdrowiu. Ich zastosowanie wyłącza równocześnie
art. 160 k.k. (skutek idący dalej konsumuje bowiem skutek bliżej idący)". Stosunek wykluczania zachodzi także między typami
przestępstw z art. 220 § 1 lub 2 k.k. (lex specialis) a odpowiadającymi im typami określonymi w art. 160 k.k. (lex generalis),
gdyż przestępstwa określone w art. 220 k.k. mają charakter typów kwalifikowanych w stosunku do odpowiadających im typów
unormowanych w art. 160 k.k., ze względu na sprecyzowanie w art. 220 § 1 k.k. normatywnego źródła obowiązku sprawcy
jako gwaranta niezaistnienia skutku, a także na zawężenie kręgu potencjalnych pokrzywdzonych (por. wyrok SN z dnia 12
grudnia 2012 r., V KK 64/12, OSNKW 2013, nr 3, poz. 22).
10.
Tryb ścigania. Przestępstwa umyślne z art. 160 § 1 i 2 k.k. są ścigane z urzędu, natomiast przestępstwa nieumyślne z art.
160 § 3 k.k. dla podjęcia ścigania wymagają złożenia wniosku przez pokrzywdzonego (zob. art. 160 § 5 k.k.). Z uwagi na to,
"że czyn z art. 160 § 3 k.k. jest przestępstwem bezwzględnie wnioskowym przyjąć należy, że brak wniosku o ściganie
pochodzącego od osoby uprawnionej stanowi procesową przesłankę skutkującą niedopuszczalnością postępowania karnego i
jest bezwzględną przyczyną odwoławczą określoną w art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. skutkującą niezależnie od granic zaskarżenia i
podniesionych zarzutów, uchyleniem orzeczenia" (tak trafnie SN w wyroku z dnia 23 maja 2006 r., WA 18/06, OSNwSK 2006,
nr 1, poz. 1094). Jak słusznie wskazuje SN w postanowieniu z dnia 24 listopada 2009 r., II KK 39/09, LEX nr 558347, Prok. i
Pr.-wkł. 2010, nr 6, poz. 5, "Jednak jeżeli w toku postępowania o przestępstwo ścigane z urzędu powstanie możliwość
zakwalifikowania czynu podejrzanego - oskarżonego, jako przestępstwa ściganego na wniosek, organ procesowy ma obowiązek
umożliwienia pokrzywdzonemu wyrażenia woli ścigania sprawcy przez złożenie wniosku, a brak formalnego wniosku o ściganie
może być uzupełniony w każdym stadium toczącego się postępowania karnego, a więc nie tylko przed jego umorzeniem, ale
także nawet po jego prawomocnym umorzeniu - o ile nie nastąpiło przedawnienie karalności przestępstwa ściganego na
wniosek".
nr 3, poz. 29).
przed narażeniem tych dóbr na bezpośrednie niebezpieczeństwo ich utraty. Tworzenie przestępstw z narażenia na
niebezpieczeństwo służy lepszej ochronie dóbr szczególnie cennych, do których należy w szczególności życie i zdrowie człowieka,
gdyż przesuwa moment prawnokarnej ochrony na etap wcześniejszy niż naruszenie. Prawnokarna ochrona życia i zdrowia
człowieka na podstawie art. 160 k.k. rozpoczyna się od chwili niedającego się powstrzymać porodu dziecka poczętego, a w
przypadku rozwiązywania ciąży za pomocą cesarskiego cięcia na życzenie kobiety ciężarnej od momentu przystąpienia do
przeprowadzenia takiego zabiegu, a w przypadku konieczności medycznej przeprowadzenia cesarskiego cięcia od momentu
zaistnienia medycznych przesłanek do jego przeprowadzenia (por. uzasadnienie postanowienia SN z dnia 30 października 2008
r., I KZP 13/08, OSNKW 2008, nr 11, poz. 90).
2.
Penalizowane zachowanie naganne i jego skutek. Przepisy art. 160 k.k. penalizują narażenie człowieka na bezpośrednie
niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Statuują one typ i odmiany typu przestępstwa
konkretnego narażenia na niebezpieczeństwo. Zachowaniem nagannym jest narażenie w jakikolwiek sposób (bliżej przez
ustawę nieokreślony) drugiego człowieka na skutek w postaci bezpośredniego niebezpieczeństwa utraty życia albo ciężkiego
uszczerbku na zdrowiu, o jakim mowa w art. 156 § 1 k.k. Narażenie dóbr chronionych na niebezpieczeństwo może przybrać
postać działania (zachowania aktywnego), a w przypadku sprawców o statusie gwaranta bezpieczeństwa danego człowieka,
który ma prawny, szczególny obowiązek niedopuszczenia do zaistnienia ujemnego skutku - również postać zaniechania (zob.
art. 2 k.k.). Narażenie na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo zdrowia, o jakim mowa w art. 160 § 1 k.k. - jak
trafnie wskazuje SN w wyroku z dnia 14 lipca 2011 r., III KK 77/11, OSNKW 2011, nr 10, poz. 94 - "może zostać zrealizowane
w jeden z trzech sposobów: przez sprowadzenie zagrożenia, jego znaczące zwiększenie, a także - w przypadku
gwaranta nienastąpienia skutku przy przestępstwach z zaniechania - przez niespowodowanie jego ustąpienia albo
zmniejszenia" (do tej ostatniej możliwości na gruncie art. 160 § 1 k.k. odnosi się krytycznie, lecz niezasadnie - zob. teza 4 -
A. Zoll (w
Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. 2, red. A. Zoll, 2013, s. 414). Niebezpieczeństwo dla życia albo zdrowia drugiego człowieka będące skutkiem zachowania sprawcy to pewien obiektywnie istniejący układ rzeczy i zjawisk
o charakterze dynamicznym, który łączy się z dużym prawdopodobieństwem wystąpienia określonych, ujemnych
następstw dla chronionych dóbr (por. M. Cieślak, Pojęcie niebezpieczeństwa w prawie karnym, ZNUJ 1955, nr 1, s. 154-
160; T. Hanausek, Uwagi o naturze niebezpieczeństwa jako zjawiska obiektywnego i dynamicznego (w
Zagadnienia prawa karnego i teorii prawa, red. M. Cieślak, Warszawa 1959, s. 69-80; W. Wolter, Nauka o przestępstwie, Warszawa 1973, s. 31;
A. Zoll (w
Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. 2, red. A. Zoll, 2013, s. 418). Jest to zatem niebezpieczeństwo konkretne, stwarzające realną groźbę utraty życia albo doznania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu przez określoną
osobę (tak K. Buchała, Przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji drogowej, Warszawa 1973, s. 73). Jak trafnie
wskazuje SN, "Przypisanie odpowiedzialności za przestępstwo określone w art. 160 § 1 k.k. [podobnie jak za przestępstwo z
art. 160 § 2 i 3 k.k. - przyp. aut.] wymaga indywidualizacji pokrzywdzonego, tj. wskazania konkretnej osoby, której w wyniku
działania (lub zaniechania) sprawcy groziło bezpośrednie niebezpieczeństwo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu lub utraty życia.
Nie jest natomiast niezbędne ustalenie tożsamości tej osoby" (wyrok SN z dnia 8 grudnia 2011 r., II KK 177/11, OSNKW 2012,
Kwalifikowana odmiana przestępstwa. W przepisie art. 160 § 2 k.k. przewidziano surowszą sankcję za narażenie na
bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo zdrowia człowieka, gdy na sprawcy ciąży obowiązek opieki nad osobą
narażoną. Surowsza ocena takiego narażenia wynika stąd, że sprawca, który miał być gwarantem bezpieczeństwa danej osoby,
sprzeniewierzył się obowiązkowi, który go obciąża, i naraził swojego podopiecznego na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty
najcenniejszych dóbr. Jest to typ przestępstwa indywidualnego, którego sprawcą może być tylko osoba zobowiązana do
opieki nad inną osobą. Obowiązek opieki, stanowiący znamię kwalifikujące czyn sprawcy, musi istnieć wcześniej,
zanim doszło do narażenia danej osoby na niebezpieczeństwo. Obowiązek opieki to przede wszystkim obowiązek
czuwania nad bezpieczeństwem danej osoby, troszczenia się o jej dobra i interesy. Powodem ustanawiania obowiązku opieki
jest istnienie grona osób, które nie są zdolne w ogóle lub w stopniu dostatecznym zadbać o siebie samodzielnie i dlatego muszą
być poddane pieczy kogoś innego. Opieki, a w tym przede wszystkim czuwania nad zachowaniem życia i zdrowia, wymagają
osoby, które z uwagi na wiek, niepełnosprawność psychiczną lub fizyczną albo ze względu na znajdowanie się w szczególnej
sytuacji faktycznej nie są w stanie zatroszczyć się o siebie samodzielnie. Do grona takich osób należą w szczególności: dzieci,
starcy, chorzy, a także inne osoby poddane z tych czy innych powodów - w sposób przemijający bądź trwały - opiece innych
osób z uwagi na ograniczoną możliwość dbania o swoje dobra i interesy, np. osoby uczące się jeździć pojazdami mechanicznymi,
pływać, nurkować, latać - pod okiem instruktora (V. Konarska-Wrzosek, Uwagi o przestępstwie pozostawienia człowieka w
położeniu grożącym niebezpieczeństwem, PiP 1997, z. 3, s. 80-81 i 83). Źródłem obowiązku opieki, o jakim mowa w art. 160
§ 2 k.k., może być:
1) przepis prawa , np. art. 95 k.r.o. określający obowiązki rodziców wobec małoletnich dzieci;
2) orzeczenie sądu , np. kształtujące stosunek przysposobienia (por. art. 114 § 1 , art. 117 § 1 , art. 121 § 1 i 3 ,
art. 123 oraz 124 § 1 k.r.o.);
3) umowa, a ściślej rzecz ujmując - dobrowolne zobowiązanie , w wyniku którego poszczególne osoby przyjmują
na siebie obowiązek pieczy nad innymi osobami, np. umowa o pracę lub kontrakt lekarza z daną placówką służby zdrowia,
nauczyciela ze szkołą lub przedszkolem, opiekunką do dziecka a jego rodzicami, wzięcie cudzego dziecka na spacer i
przejęcie tym samym opieki nad nim w drodze tej czynności faktycznej (por. L. Kubicki, Przestępstwo popełnione przez
zaniechanie... , s. 159 i 191; oraz A. Zoll, Narażenie na niebezpieczeństwo (w
System Prawa Karnego , t. 4, cz. 1, red. I. Andrejew, L. Kubicki, J. Waszczyński, s. 469 i 470; V. Konarska-Wrzosek, Uwagi o przestępstwie ..., s. 81). Przy
tym, jak trafnie zauważa SN, "Zakres obowiązków ciążących na gwarancie musi być definiowany w odniesieniu do tego
momentu czasowego w którym on działa, w oparciu o wtedy dostępne mu informacje o okolicznościach stanu
faktycznego. W odniesieniu do tego momentu formułowane być winny wnioski co do zakresu realizacji tychże
obowiązków i niebezpieczeństw, które wynikać mogą z ich zaniechania" (zob. wyrok SN z dnia 8 czerwca 2010 r., III KK
408/09 , LEX nr 598846; oraz postanowienie SN z dnia 19 stycznia 2011 r., IV KK 356/10 , OSNKW 2011, nr 2, poz.
18).
4.
Kwestia formy czynu przy przestępstwie z art. 160 § 1 i 2 k.k. Konfrontacja ustawowego opisu czynu określającego typ
podstawowy i typ kwalifikowany przestępstwa narażenia na niebezpieczeństwo stała się podstawą rozbieżności poglądów na
temat formy czynu przy przestępstwie z art. 160 § 1 k.k. Część autorów uważa, że przestępstwo narażenia na
niebezpieczeństwo, o jakim mowa w art. 160 § 1 k.k., może być popełnione wyłącznie w drodze działania (tak np. A. Zoll (w
Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. 2, red. A. Zoll, 2013, s. 414; J. Giezek (w
Kodeks karny. Część szczególna..., red. J. Giezek, Warszawa 2014, s. 241), inni natomiast uważają, że także przez zaniechanie (tak np. A. Marek, Kodeks karny...,
2010, s. 395). Pogląd, że odpowiedzialność karną z art. 160 § 1 k.k. mogą rodzić jedynie czyny z działania, nie wydaje się
trafny. Po pierwsze dlatego, że z użytego w ustawie znamienia "naraża" nie wynika ograniczenie zachowania sprawcy tylko do
jednej z form czynu. Mając na uwadze zasadę lege non distinguente nec nobis est distinguere, należy przyjąć, że przepis art.
160 § 1 k.k. penalizuje zarówno czyny z działania, jak i z zaniechania. Po drugie należy podnieść, że teza o ograniczeniu
odpowiedzialności z przepisu art. 160 § 1 k.k. wyłącznie do czynów z działania wywodzona jest stąd, że odpowiedzialność za
przestępstwa skutkowe z zaniechania wchodzi w grę jedynie wówczas, gdy na podmiocie ciąży szczególny obowiązek prawny
zapobiegnięcia skutkowi (art. 2 k.k.), a jeśli w danym wypadku taki obowiązek istnieje, to ma zastosowanie art. 160 § 2 k.k.
Przedstawiona argumentacja świadczy o braku rozróżnienia między szczególnym typem obowiązku, o którym mowa w art. 160
§ 2 k.k., a obowiązkiem do działania, który może być podstawą odpowiedzialności za zaniechanie, o którym mowa w art. 2 k.k.
Obowiązek, o jakim mowa w art. 160 § 2 k.k., to obowiązek o ściśle oznaczonej treści (chodzi tu konkretnie o obowiązek opieki),
któremu sprzeniewierzyć się mogą (m.in. w drodze zaniechania) jedynie osoby, które obarcza ten typ obowiązku. Na gruncie
przepisu art. 160 § 1 k.k. wchodzi natomiast w grę obowiązek przeszkodzenia społecznie szkodliwemu skutkowi, który to
obowiązek obciąża nie jakiś ściśle określony krąg podmiotów zobowiązanych do opieki i dbania o bezpieczeństwo ściśle
oznaczonych osób, lecz każdego, kto z powodu podjęcia wcześniej jakiejś specyficznej czynności zobowiązany zostaje tym
samym do podjęcia dalszego działania w celu zabezpieczenia bliżej nieoznaczonych osób przed bardzo prawdopodobnym
nastąpieniem ujemnych skutków dla życia i zdrowia. Inna jest zatem podstawa obu tych obowiązków i inna treść. Należy
również wskazać, że obowiązek opieki nie stanowi znamienia konstytutywnego dla przestępstwa z art. 160 § 2 k.k. (w tym
sensie, że nie tworzy typu przestępstwa z zaniechania), a jest jedynie znamieniem kwalifikującym z uwagi na to, że osoba
dopuszczająca się przestępstwa narażenia na niebezpieczeństwo życie lub zdrowie danego człowieka jest podmiotem, który
miał pełnić funkcję gwaranta jej bezpieczeństwa (V. Konarska-Wrzosek, Ochrona dziecka..., s. 42-43). Podsumowując, należy
stwierdzić, że zarówno typ podstawowy przestępstwa z art. 160 § 1 k.k., jak i jego odmiana kwalifikowana z art.
160 § 2 k.k. mogą być popełnione w obu formach czynu, tj. zarówno przez działanie, jak i przez zaniechanie.
Strona podmiotowa przestępstw z art. 160 § 1 i 2 k.k. Przestępstwa spenalizowane w tych przepisach wymagają dla
swojego bytu umyślności narażenia konkretnego człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo doznania
ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, bez dalej idącego zamiaru w postaci pozbawienia ofiary tych dóbr. Narażenie na bezpośrednie
niebezpieczeństwo utraty życia albo zdrowia raczej rzadko odbywa się z zamiarem bezpośrednim, częściej jest rezultatem
zamiaru ewentualnego łączącego się z przewidywaniem takiej możliwości i godzeniem się sprawcy na jej zaistnienie. Bliżej ten
zamiar charakteryzuje SN w wyroku z dnia 8 grudnia 2011 r., II KK 177/11, LEX nr 1129045, OSNKW 2012, nr 3, poz. 29,
wskazując, że: "Zamiar ewentualny określony w art. 160 § 1 k.k. charakteryzuje się świadomością znaczenia podejmowanych
czynności w perspektywie możliwego skutku. Nie chodzi przy tym o świadomość jakiejkolwiek możliwości wystąpienia
konkretnego narażenia na niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, ale wyłącznie świadomość
wysokiego prawdopodobieństwa takiego skutku, ocenianego w kontekście konkretnych okoliczności faktycznych, bo tylko
wówczas można mówić o "bezpośredniości" niebezpieczeństwa".
6.
Odmiany uprzywilejowane z art. 160 § 3 k.k. W art. 160 § 3 k.k. spenalizowano odmiany nieumyślne dwóch przestępstw
umyślnych narażenia życia albo zdrowia człowieka na ciężki uszczerbek ujętych: w art. 160 § 1 k.k. (statuującego typ
przestępstwa powszechnego) oraz w art. 160 § 2 k.k. (będącego typem przestępstwa indywidualnego). Nieumyślna strona
podmiotowa tych przestępstw jest jedynym powodem ich uprzywilejowania. Brak zamiaru narażenia życia albo zdrowia
człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty tych dóbr znacznie obniża przede wszystkim stopień winy sprawcy, a
oprócz tego także stopień społecznej szkodliwości popełnionego czynu. Odpowiedzialność za odmiany nieumyślne z art. 160 §
3 k.k. wchodzi w grę, gdy sprawcy można zarzucić świadome lub nieświadome naruszenie reguł ostrożności w postępowaniu z
tymi najcenniejszymi dobrami człowieka w danych okolicznościach, w jakich miało to miejsce (zob. art. 9 § 2 k.k.). Trafnie
wskazuje SN w postanowieniu z dnia 24 listopada 2009 r., II KK 39/09, LEX nr 558347, że: "Aby przyjąć, że sprawca dokonał
przestępstwa określonego w art. 160 § 3 k.k. konieczne jest ustalenie wystąpienia skutku w postaci bezpośredniego
niebezpieczeństwa utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, co oznacza, że skutek ten musi charakteryzować się
wysokim stopniem prawdopodobieństwa spełnienia, [a sprawca nie mając zamiaru jego sprowadzenia na danego człowieka -
przyp. aut.] naraża go jednak w wyniku niezachowania wymaganej w danych okolicznościach ostrożności, w sytuacji, w której
narażenie człowieka przewidywał lub obiektywnie biorąc mógł przewidzieć [przy zachowaniu przeciętnej ostrożności - przyp.
aut.]. Pod pojęciem przeciętnej ostrożności rozumieć trzeba ostrożność, której można wymagać od sprawcy na podstawie
normalnej, dającej się przewidzieć, zdolności przewidywania skutków własnego czynu. Dla przypisania sprawcy
odpowiedzialności za przestępstwo nieumyślne nie wystarczy jednak samo stwierdzenie, że zachował się on nieostrożnie,
konieczne jest bowiem wykazanie, iż był świadomy tego, że swoim zachowaniem może zrealizować znamiona czynu
zabronionego (przewidywał taką możliwość), bądź też iż możliwości takiej nie przewidywał, choć mógł ją przewidzieć (art. 9 §
2 k.k.). Możliwość przypisania sprawcy skutków czynu obejmuje jedynie normalne, a niewykraczające poza możliwość
przewidywania, następstwa jego zachowania. I co równie ważne, następstwa te muszą pozostawać w związku z zawinionym
naruszeniem tych reguł ostrożności, które w konkretnym układzie sytuacyjnym wywołało stan niebezpieczeństwa dla
określonego dobra prawnego".
7.
Sytuacje faktyczne wyczerpujące znamiona przestępstw z art. 160 k.k. Stosunkowo często dylematy związane z
możliwością postawienia zarzutu popełnienia przestępstwa narażenia życia albo zdrowia konkretnego człowieka na
niebezpieczeństwo utraty tych dóbr powstają w związku z działalnością zawodową lekarzy, czego dowodzą stosunkowo liczne
orzeczenia SN. I tak SN w wyroku z dnia 3 września 2013 r., WK 14/13, LEX nr 1375270, stwierdził, że: "Odpowiedzialność
lekarza gwaranta na płaszczyźnie art. 160 k.k. nie musi polegać tylko na popełnieniu przez niego błędu diagnostycznego czy
medycznego. Mogą to być różne inne podejmowane albo zaniechane przez niego czynności, narażające człowieka na
bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu". W wyroku z dnia 5 kwietnia 2013 r., IV
KK 43/13, LEX nr 1318212, SN zasadnie stwierdza, że: "Skutkiem należącym do znamion strony przedmiotowej występku z
art. 160 § 2 i 3 k.k. jest nie tylko wywołanie takiej sytuacji, w której pacjent znajduje się, nie będąc uprzednio, w położeniu
grożącym mu bezpośrednim niebezpieczeństwem dla życia lub zdrowia, ale również na utrzymaniu (nie odwróceniu, nie
zmniejszeniu) istniejącego już poziomu tego niebezpieczeństwa w czasie, kiedy urzeczywistnił się obowiązek działania lekarzagwaranta. Co więcej, przestępstwo jest dokonane z chwilą narażenia na niebezpieczeństwo, chociażby osoba narażona nie
doznała żadnej krzywdy". Tym bardziej więc należy uznać, że "odpowiedzialności karnej z art. 160 k.k. podlega lekarz-gwarant,
który w wyniku zaniechania udzielenia właściwego świadczenia zdrowotnego zdynamizował swą bezczynnością przebieg i rozwój
procesów chorobowych u pacjenta w ten sposób, że zaczęły one bezpośrednio zagrażać jego życiu i zdrowiu" (tak trafnie SN w
wyroku z dnia 21 sierpnia 2012 r., IV 42/12, LEX nr 1220930; a wcześniej SN w wyroku z dnia 5 listopada 2002 r., IV KKN
347/99, LEX nr 74394). W pełni zasadnie SN uznał, że: "Spełniony został warunek odpowiedzialności lekarza określony w art.
160 § 3 k.k. jeśli ustalono, że zaniechane przez lekarza, powiadomienie pacjenta o wykryciu w jego krwi groźnego
drobnoustroju, stanowiące realizację ciążącego na oskarżonym obowiązku przestrzegania właściwego sposobu postępowania
diagnostyczno-leczniczego i informowania chorych pozostających pod jego opieką o wynikach prowadzonych badań i sposobach
postępowania leczniczego, zapobiegłoby realnemu i znaczącemu wzrostowi stopnia narażenia pacjenta na bezpośrednie
niebezpieczeństwo utraty życia" (zob. wyrok SN z dnia 19 sierpnia 2008 r., WA 29/08, OSNwSK 2008, nr 1, poz. 1649). Należy
jednak zaznaczyć, że: "Sprzeczne z obowiązkiem prawnym zachowanie (działanie, zaniechanie) gwaranta nienastąpienia skutku
(lekarza), jeżeli nie ma wpływu na stan zagrożenia dla życia czy zdrowia określonej osoby, nie jest przyczynowe dla utraty życia
albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, o którym mowa w art. 160 § 1 k.k. Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy źródło
narażenia tych dóbr jest poza możliwością oddziaływania osoby prawnie zobowiązanej do określonego zachowania" (zob. wyrok
SN z dnia 14 lipca 2011 r., III KK 77/11, OSNKW 2011, nr 10, poz. 94).
8.
Klauzula bezkarności. Kodeks karny wprowadził do typu przestępstwa narażenia życia albo zdrowia na bezpośrednie
niebezpieczeństwo utraty tych dóbr klauzulę bezkarności dla sprawcy narażenia nieumyślnego, a także umyślnego, który
następnie dobrowolnie uchylił to grożące niebezpieczeństwo (zob. art. 160 § 4 k.k.). Wprowadzenie tej klauzuli ma zachęcić
sprawców do podejmowania działań na rzecz uchylenia niebezpieczeństwa dla chronionych dóbr i tym samym przeciwdziałania
ich utracie, gdyż zachowanie życia i zdrowia konkretnego człowieka jest ważniejsze niż karanie sprawców nagannych zachowań.
Poza tym wprowadzenie klauzuli bezkarności w przypadku popełnienia przestępstwa z art. 160 k.k. z powodu swoistego
"czynnego żalu" sprawcy ujednolica prawnokarne oceny w zakresie takiej społecznie pożądanej postawy - z instytucją czynnego
żalu i jej skutkami sprzężoną z instytucją usiłowania popełnienia przestępstwa (zob. art. 15 § 1 k.k.), które też często łączy się
z realnym narażeniem na niebezpieczeństwo dóbr chronionych prawem.
9.
Zbiegi przepisów. Właściwe będzie przyjęcie kumulatywnej kwalifikacji z art. 163 § 1 pkt 1 i art. 160 § 1 w zw. z art. 11 § 2
k.k., w sytuacji gdy sprawca nie tylko sprowadził zdarzenie powszechnie niebezpieczne mające postać pożaru, ale jednocześnie
naraził na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu konkretne osoby. W takiej sytuacji
niezbędne jest dla pełnego zobrazowania takiego zachowania przyjęcie kumulatywnej kwalifikacji (zob. wyrok SA w Katowicach
z dnia 19 grudnia 2014 r., II AKa 427/14, Biul. SAKa 2015, nr 1, poz. 1). Natomiast w przypadku usiłowania lub dokonania
któregokolwiek z umyślnych przestępstw skierowanych przeciwko życiu lub zdrowiu wykluczona będzie jednoczesna kwalifikacja
tych czynów z art. 160 k.k., gdyż zamiar i skutek dalej idący "pochłania" zamiar i skutek o mniejszym stopniu społecznej
szkodliwości. Również w przypadku skutkowych czynów nieumyślnych powodujących śmierć człowieka lub uszczerbek na jego
zdrowiu zastosowanie będzie miał wyłącznie przepis penalizujący naruszenie chronionego dobra, a nie przepis art. 160 § 3 k.k.
(por. postanowienie SN z dnia 14 grudnia 2005 r., V KK 175/05, OSNwSK 2005, nr 1, poz. 2429). Wypowiadał się w tych
kwestiach SN m.in. w wyroku z dnia 21 września 2006 r., V KK 10/06, LEX nr 196961, że: "W sytuacji gdy w wyniku zachowania
lekarza-gwaranta powstaje nie tylko niebezpieczeństwo, o którym mowa w art. 160 k.k., lecz ucieleśnia się ono w postaci
zaistnienia określonych skutków, to w zależności od ich rodzaju oraz rodzaju zawinienia może być on pociągnięty do
odpowiedzialności za całą gamę skutkowych przestępstw przeciwko życiu lub zdrowiu. Ich zastosowanie wyłącza równocześnie
art. 160 k.k. (skutek idący dalej konsumuje bowiem skutek bliżej idący)". Stosunek wykluczania zachodzi także między typami
przestępstw z art. 220 § 1 lub 2 k.k. (lex specialis) a odpowiadającymi im typami określonymi w art. 160 k.k. (lex generalis),
gdyż przestępstwa określone w art. 220 k.k. mają charakter typów kwalifikowanych w stosunku do odpowiadających im typów
unormowanych w art. 160 k.k., ze względu na sprecyzowanie w art. 220 § 1 k.k. normatywnego źródła obowiązku sprawcy
jako gwaranta niezaistnienia skutku, a także na zawężenie kręgu potencjalnych pokrzywdzonych (por. wyrok SN z dnia 12
grudnia 2012 r., V KK 64/12, OSNKW 2013, nr 3, poz. 22).
10.
Tryb ścigania. Przestępstwa umyślne z art. 160 § 1 i 2 k.k. są ścigane z urzędu, natomiast przestępstwa nieumyślne z art.
160 § 3 k.k. dla podjęcia ścigania wymagają złożenia wniosku przez pokrzywdzonego (zob. art. 160 § 5 k.k.). Z uwagi na to,
"że czyn z art. 160 § 3 k.k. jest przestępstwem bezwzględnie wnioskowym przyjąć należy, że brak wniosku o ściganie
pochodzącego od osoby uprawnionej stanowi procesową przesłankę skutkującą niedopuszczalnością postępowania karnego i
jest bezwzględną przyczyną odwoławczą określoną w art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. skutkującą niezależnie od granic zaskarżenia i
podniesionych zarzutów, uchyleniem orzeczenia" (tak trafnie SN w wyroku z dnia 23 maja 2006 r., WA 18/06, OSNwSK 2006,
nr 1, poz. 1094). Jak słusznie wskazuje SN w postanowieniu z dnia 24 listopada 2009 r., II KK 39/09, LEX nr 558347, Prok. i
Pr.-wkł. 2010, nr 6, poz. 5, "Jednak jeżeli w toku postępowania o przestępstwo ścigane z urzędu powstanie możliwość
zakwalifikowania czynu podejrzanego - oskarżonego, jako przestępstwa ściganego na wniosek, organ procesowy ma obowiązek
umożliwienia pokrzywdzonemu wyrażenia woli ścigania sprawcy przez złożenie wniosku, a brak formalnego wniosku o ściganie
może być uzupełniony w każdym stadium toczącego się postępowania karnego, a więc nie tylko przed jego umorzeniem, ale
także nawet po jego prawomocnym umorzeniu - o ile nie nastąpiło przedawnienie karalności przestępstwa ściganego na
wniosek".
nr 3, poz. 29).